Qazaq handyǵy: «Qasym hannyń qasqa joly»

Qasym hannyń memleket múd­desin, el tynyshtyǵyn bári­nen joǵary baǵalaǵan, beıbit­shilik­súıgish saıasatyn Muhammed Haıdar Dýlatı shejiresindegi myna bir oqıǵadan anyq baıqaýǵa bolady: 1512 jyly Qasym hannyń ordasyna Moǵol­stan bıleýshisi Saıd han keledi. Ol qazaqtardy ózbekterge qarsy soǵysqa shaqyrǵan ótinishin aıtady. Saıd hannyń ótinishin qa­byl almaý, odaqtas eki memleket ara­syndaǵy dostyqqa kóleńke túsiretin edi. Sondyqtan Moǵolstan bıleý­shisiniń meselin qaıtaryp, ren­jitýge bolmaıdy. Ekinshi jaǵynan, joıqyn soǵystardan qal­­jyraǵan halyqtyń endi ǵana ty­nysh­tyq­qa qoly jetip, beıbit ómir súrip jatqanda el shyrqyn buzý da qazaq­tarǵa óte tıimsiz edi. Qasym han Moǵolstan bıleýshisin qushaq ja­ıyp, zor qurmetpen qarsy alady.

Shejirede bylaı delingen: «Qa­sym hannyń Saıdty jaq­sy qarsy alǵany sondaı, han óz ómi­riniń sońǵy kúnderine deıin osy iltı­patty kez­desýdi umytqan joq. Qashan­da, reti kelgende han, Alla rý­hy­na ıman bersin, Qasym han­dy eske túsirip, maqtap, onyń iz­gili­gin eske túsirip otyrýshy edi». («Ta­rıh-ı-Rashıdı», «Qazaq handy­ǵy tarıhynyń materıaldary» 1969 j.). Moǵolstan bıleýshisi qazaq ha­ny­nyń ordasynda sheksiz qur­met pen syıǵa bólenip, jazdaı qonaq bolady. Qasym han qadirli qonaǵyna kóptegen baǵaly syı-sııapat jasaıdy. Ataǵy alys elderge jaıylǵan, arqasyna han taqymynan basqa jel de tımegen qos arǵymaǵynyń biri – Oǵ­l­an­tory atty sáıgúligin syıǵa tar­typty. Sonymen jaz óte shyǵyp, qazaqtar Qasym hannyń sheshimimen qystaýǵa jyljydy. Qasym han qol astyndaǵy eliniń qys qamyna kiris­kenin, bul ýaqytta ásker jasaq­taýǵa bolmaıtynyn aıtyp, qo­na­ǵyn zor qurmetpen shyǵaryp sala­dy. Qazaq eli bıleýshisiniń sheksiz iltıpaty men zor qurmetine, mol syı-sııapatyna rıza bolǵan Saıd han rııasyz alǵysyn aıtyp, eline, Ándijanǵa qaıtypty.

Tarıh­ta «qazaqtarmen beıbit bitim» dep atalǵan osy sapardan keıin Qa­sym han «qoı da aman, qoıshy da tynysh» degendeı eliniń beıbit ómir, mamyrajaı sharýashylyǵyn basqara beripti. Kemeńger Qasym han el basqarý júıesinde ata jolyn berik ustap, eski bılerden qalǵan qazaqtyń zań­dyq ǵuryptaryn qadirlep, olar­dy zamanǵa beıimdep, jańa jaǵ­daıǵa sáıkes jańa nızam júıesin jasa­dy. «Qasym hannyń qasqa joly» atalǵan bul kóne jarǵy sol kezdegi qazaq qaýymynyń qoǵam­dyq, quqyqtyq qatynastaryn qalyp­tastyrdy, ádet-ǵuryp, tur­mys-salt erejelerin bekitti, adam­dar jáne rý-taıpalar arasyn­daǵy barlyq qatynas júıe­lerin rettedi.

Akademık Á.Marǵulan «Qasym hannyń qasqa joly» zańdaryn bylaı túsindiredi: «Qasym han­nyń qasqa jolynyń» negizi orta ǵasyr­larda Qypshaq, Shaǵataı ulystary qol­danǵan «Iаrǵý» zań­dary­nan alyn­ǵan, qazaqsha «Jarǵy» degen uǵym beredi. Túpki máni jarýdan, nár­seniń salmaǵyn bir ja­ǵyna aý­darmaı, teń bólýden dál, ádil aıtý­dan shyqqan. Daýdy ádil, týra sheshken bılerdi halyq ardaqtap, «qara qyldy qaq jarǵan» dep maq­ta­ǵan. О́ziniń mazmuny boıynsha, bul zań­nyń túbegeıli ıdeıasy ejelgi ás­ke­rı-demokratııa arnasyna baryp tire­ledi.

XV-XVI ǵasyrlarda Bu­har­­dyń Ishan qazylary qazaq ól­kesine dinı úgit taratyp, «ejelgi Jar­ǵy zańynan bas tartyńdar. Ol kók­ke tabynatyn dinsizdiktiń isi, onyń ornyna sharıǵat qaǵıdasyna aýy­syńdar. Ant bergende, kók soq­syn dep aıtpańdar, quran soqsyn dep qurandy bastaryńa kóterińder», – dep úgitteıdi. Biraq, halyq bu­qara­­­sy oǵan selqos qarap, kóp za­man sha­rıǵat qaǵıdasyna oıysa qoı­ma­dy. Bul tarıhı jaǵdaılardy jaq­sy túsingen Qasym halyq tile­gine jaqyn ejelgi «Jarǵy» zańyn jańa­dan kúsheıtti. Halyq Qa­sym­nyń sharıǵatty almaı, ejel­den qa­­lyp­­tasqan bıler zańy – «Jar­ǵy­ny» jańadan kótergenin qat­ty una­typ, ony «Qasym hannyń qas­qa joly» dep atap ketti» (Á.Mar­ǵulan «Qasym hannyń qasqa joly» QSE, 1975 j., 6-tom).

Ozyq oıly Qasym han zamanynyń halyq bolashaǵyna paıdaly jańa­lyq­taryn kóre bildi. Sharıǵat zań­daryn qabyldamaǵanmen, ıslam dini ýaǵyzdarynyń jaqsy jaqtaryn da kóre bildi. Islamnan Qasym hanǵa erekshe unaǵany – arab jazýy bol­dy. Ol dereý arab jazýyn jap­­­paı úırenýdi buıyrdy. Arab jazýyn jastarǵa, han ordasynyń jylnamasyn júrgizetin, resmı hat jazatyn abyzdarǵa úıretip, din­niń sankrıttik túrin keńinen paı­dalandy (Á.Marǵulan, «Tańbaly tas» jazýy). Syrtqy saıasatta kóregendik dıp­­­lomatııalyq qatynastar jasaı otyryp, Qasym han eliniń uzaq ýaqyt tynyshtyqta tirshilik etýine jaǵdaı jasaı kele, memleketiniń irgesin ke­ńeıtip, shekarasyn nyǵaıtýda da as­qan daryndylyq tanytty.

Qahar­man qolbasshy Qasym han Syr boıyndaǵy, Túrkistan aımaǵyndaǵy qala­lardy túgel ózine qaratty. Han­­­dyqtyń shekarasy ońtústikte Jetisý jeriniń deni, soltústikte Uly­taý óńiri men Balqash kólinen asyp, Qarqaraly taýlaryna deıin jetti. Batys soltústikte Jaıyq ózeniniń alabyn qamtyp, Saraıshyq qalasyn baǵyndyrdy. Qasym han memleketiniń ishki jaǵdaıyn da nyǵaıtyp, eldiń birligin bekitti. Tarıhı derek­ter­den han Ordasynyń birde Jeti­sý­da, Qaratal óńirinde, birde Shý boıyn­da, endi birde Arqada, Uly­taý­da nemese batysta, Jaıyq jaǵa­synda bolǵanyn kóremiz. Bul ke­meńger bıleýshiniń halyq orta­syn­da jıi bolyp, memleketiniń birligin arttyryp, tutastyǵyn tanytýdaǵy kóregendigi bolsa kerek.

Mine, osyndaı parasattylyqtyń arqasynda ol Qazaq handyǵynyń mereıin bıikke kóterip, áskerı kúsh-qýatyn jeńimpazdyq dáre­jege jetkizdi. Ol handyq qur­ǵan jyl­dar qazaq memleketiniń tarı­hyn­daǵy jan-jaqty damý, she­kara­sy nyǵaıyp, derbes áskerı-der­javalyq el retinde keńinen ta­ny­lý, saýda, dıplomatııalyq qa­rym-qa­tynastardyń dáýirleý kezeńi boldy. Osyndaı memlekettik dárejedegi iri qaıratkerligimen qatar Qasym han mol aqyl-parasatymen de, jeke basyndaǵy izgi adamgershilik qa­­sıetterimen de, jan-jaqty bili­mimen de zamandastarynan kósh boıy ozyq turǵan tulǵa boldy. Ol halqyna tán barlyq asyl qa­sıetterdi boıyna sińirgen jan edi. Uly hannyń danalyǵyn, kóre­gen kósemdigin, halqynyń qa­myn jegen parasattylyǵyn, batyr­ly­ǵy­men birge ǵulamalyǵyn sol zaman­nyń tarıhshylary men ǵalym­dary jarysa jazyp ketti. Kóne­den jetken sol muralarda Qasym hanǵa halqynyń baqytyna týǵan dara tulǵa degen biraýyzdy baǵa berilgen. Has perzentiniń týǵan eli úshin, atameken jeri úshin atqarǵan janqııarlyq uly isterin halqy da qasterlep, uly hannyń esimin urpaqtan-urpaqqa umytylmas ula­ǵat, maqtan tutar máńgilik mura etip qaldyryp keledi. Bul tarıhı tul­ǵanyń esimi men eńbegin tereń zerttep, ulttyq maqtanyshymyzdyń sımvoldarynyń birine aınaldyrý – tarıhshy-ǵalymdarǵa amanat.

Erlik pen eldik syny

Tarıh sahnasyna ekpindeı kirip, jarty álemge tanylyp úlgergen Qazaq handyǵy Qasym han qaıtys bolǵannan soń óziniń ishki-syrtqy saıa­satynda birshama toqyraý ke­zeńin bastap ótkerdi. Qyrsyq shal­­ǵan­da, uly taqqa otyrǵan Qasym han­nyń balasy Momysh han (1522-1523) bir jyl ótpeı jatyp, qandy soǵystardyń birinde qaza tapty.

Endi uly taqqa Qasym hannyń aǵasy Ádik sultannyń uly Taıyr (1523-1533) otyrdy. Tarıhshylardyń aıtýynsha, Taıyr áskerı-saıası isterge shorqaq, dıplomatııalyq daryny tómen, minezi qytymyr adam bolsa kerek. Ol ishki baqtalastyq qyrqysýlardy órshitýmen birge, tóńirektegi elderdiń bárimen jaýla­syp úlgeredi. Qazaq handyǵy­men únemi jaýlasyp kelgen Shaıbanı áýletimen ǵana emes, memlekettiń senimdi odaqtasy bolyp kelgen Noǵaı ordasyndaǵy mańǵyt myrza­larymen de, Moǵolstan han­darymen de teketireske tústi. Ishki bılikte halyqqa raqymsyz qataldyq kór­setý, syrt­qy saıasatta dos pen qas­ty aıyrmaı jappaı elmen jaý­lasý Taıyr hannyń túbine jetti. Qaraýyndaǵy halyqtyń narazy­lyǵy kúsheıip, mańaıynda az ǵana áskeri qalǵan Taıyr han Qasym zamanynan beri qazaqtarmen bir ulys bolyp kele jatqan qyrǵyz­dardyń arasyna baryp panalaıdy. Tarıhshy Muhammed Haıdar Dýla­tı­dyń, Tarıh-ı-Rashıdı» atty eń­begindegi derekter boıynsha: «Al­ǵashqyda Taıyr hannyń qol astyna qaraǵan 1 mıllıon halyqtan keıin 400 myńdaı adam ǵana qalǵan, bastapqyda 10 lek bolǵan áskerden 2 lek ásker ǵana qalǵan. Aqyry ol qyrǵyzdardy ǵana bılep qalǵan». 1533 jyldar sha­ma­synda Taıyr han qaıtys bol­dy.

Endi Qazaq Ordasynyń uly hany bolyp Áz-Jánibektiń taǵy bir nemeresi, Jádik Sultannyń balasy Toǵym (1533-1537 jyldar) aq kıgizge kóterildi. Alaıda, osy kezeńde Taıyr han bılik qurǵan on jyl ishindegi keleńsiz ister el ishine tereń iritki salyp, uly handyqtyń irgesi shaıqalyp, árbir óńirde jeke handar bılik qura bastady. (Máselen, Ádik sultan uly Buıdash han Jetisý óńirin bılese, Janysh sultan uly Ahmet han Syrdarııa mańynda bılik qurdy). Taıyr hannyń darynsyz bıligi Qazaq handyǵynyń órkendeý dáýirin tejep, eldiń damýyna úlken nuqsan keltirdi. Degenmen, bir kezdegi Kereı men Jánibek negizin salyp, Buryndyq han men Qasym han ári qaraı nyǵaıta shyńdalǵan Qazaq memleketiniń eldik qasıeti ózi­niń kósheli arnasynan áli de ja­ńyla qoıǵan joq edi. Toǵym han «qar jastanyp, muz tósene» júrip, bereke-birlikten aıyrylyp, bytyraı bastaǵan qazaq ulystary men qyrǵyz eliniń basyn qosyp, qaıtadan bir arnaǵa uıystyrdy. Qazaq handyǵynyń áskerı-saıası áleýetin qaıtadan qalpyna keltirý úshin jan aıamady. Toǵym hannyń tala­ıym taǵdyryna oraı, Qazaq mem­leketin tarıh sahnasynan bir­jola óshirip jiberýge umtylǵan jaý­­­lary – bir jaǵynan qalmaq, bir ja­­ǵy­nan moǵol, bir jaǵynan ózbek toq­­taýsyz soǵys salyp, qyspaqqa aldy.

Qazaq Ordasynyń kúlin kókke ushyrýdy kóksep, ózara odaq qurǵan ózbek hany Ubaıdolla men moǵol hany Ábdiráshıd 1537 jyldyń jazynda biri Máýerenahr jaqtan, biri Shyǵys Túrkistannan lap qoıdy. Jaý habaryn estigen Toǵym qazaq pen qyrǵyzdyń birikken jasaǵymen shep qurdy. Moǵol men ózbektiń jer qaıycqan áskeri Ystyqkól mańynda qosyldy. Tarıh boıynsha, 944 jyly, 18 safar, ıaǵnı 1537 jyldyń 27 shildesinde Toǵym hannyń tas túıin áskeri basqynshylarǵa qarsy shaıqasqa shyqty. Biraq kúsh teń emes edi. О́zbek pen moǵoldyń birik­ken áskeri qazaq-qyrǵyz jasaǵynan áldeneshe ese kóp edi. Jaý áskeriniń san jaǵynan sózsiz basymdyǵyn bile tura, Toǵym han erlik pen eldik synǵa túsken uly shaıqasqa taısalmaı tústi. 1537 jyldyń 27 shildesinde tań azannan, tún qarańǵylyǵyna deıin sozylǵan qııan-keski shaıqasta qazaq-qyrǵyz jasaǵy túgelge derlik qyrǵynǵa ushy­rady. Eliniń erkindigi jeriniń azat­tyǵy jolynda kózsiz erlikke bar­ǵan qazaq-qyrǵyz jasaǵynyń bar­lyq ásker basy – Toǵym han bas­taǵan 37 sultan urys dalasynda mert boldy. Onyń ishinde Toǵym hannyń toǵyz uly birdeı qyrshyn ketti... Halqymyzdyń tarıhyndaǵy tolyp jatqan aqtańdaqtyń biri – eliniń erteńi úshin ondaǵan myń bozdaqtar jer jastanǵan osynaý Santash soǵysy.

Tarıhshylar osy bir surapyl jyldardyń aqıqatyn ashyp, kindiginen taraǵan toǵyz ul, búkil áýletimen qazaǵa ushyraǵan Toǵym hannyń óshpes erliginiń shejiresin jasaýy kerek. El táýel­sizdigi jolynda sheıit bolǵan ulan­dar órligin urpaqqa ulaǵat etý paryz. Ornynda bar ońalar. Tarıh sahnasynda óziniń ornyn oıyp alǵan Qazaq handyǵynyń alǵashqy júzjyldyq damý kezeńindegi qaıta­dan dáýirleý jyldary bastal­dy. Qazaq handyǵynyń qaıta­dan nyǵaıýy, Qasym han zamanyndaǵy dárejesine kóterilip, sol zamandaǵy iri de irgeli memleketke aınalýy – Haqnazar (Aqnazar) hannyń esimimen baılanysty.

Haqnazar – qasqa joldy Qasym hannyń bel balasy. Ol bılik qurǵan kezeńde (1538-1580) el irgesin keńeı­tip, memlekettiń bedelin arttyryp, halqynyń senimin nyǵaıtyp, Qazaq Ordasyn berik uıystyrdy. Ol el basqarýda, memlekettiń ás­ke­rı-saıası isterin júrgizýde qabi­leti mol qaıratkerlik tanytty. Sonymen birge, asa kúrdeli syrtqy jaǵdaılarda dıplomatııalyq da­ryny mol maıtalman ekenin kór­setti.

Qasym han zamanynda paıda bolǵan qazaq-qyrǵyz odaǵyn úzdik­siz nyǵaıtty. Tipti sol zaman­nyń tarıhı derekterinde Haqnazar han «Qazaqtar men qyrǵyzdardyń patshasy» (Haıdar ıbı Álı ál-Husaın Razı «Tarıh-ı-Haıdarı») dep atap kórsetilgen. Haqnazar handyq qurǵan dáýir­de Qazaq handyǵynyń syrt­qy jaǵ­daıynda asa iri tarıhı oqı­ǵalar oryn aldy. Bul kezeńde Qazaq memleketiniń batysyndaǵy orys patshalyǵy tym kúsheıe bas­ta­ǵan edi. Orys patshalyǵy she­ka­rasyn shyǵysqa qaraı keńeıtý maq­­satyndaǵy soǵystardy sátti júrgizdi. 1552 jyly Qazan handyǵy, 1556 jyly Astrahan handyǵy tize búgip, Reseıge baǵyndy. Orys shapqynshylyǵynyń saldarynan Noǵaı ordasy ydyraı bastady. Haqnazar han bıligindegi Qazaq handyǵynyń kúsheıýi jáne halyq turmysynyń jaqsarýy Noǵaı ordasyna qarasty kóshpeli taıpa­lardyń bir bóligi – qańlylar, qyp­shaqtar jáne basqalar Qazaq handyǵyna qosylýymen tuspa-tus keldi.

Haqnazar eline kelip qosylǵan taıpalardy qushaq jaıa qabyldady. Onymen ǵana shektelmeı, qajet kezinde Noǵaı bıleýshilerimen ashyq soǵys júrgizip, Qazaq han­dy­ǵynyń batys shekarasyn Edil men Jaıyqtyń saǵasyna deıin sozdy. Ydyraǵan Noǵaı ordasy birneshe topqa bólindi. Máselen, Ysmaǵul myrzanyń toby – Máskeý knıazdyǵyna qosylýǵa umtyldy, al oǵan qarsy top Qazaq handyǵyna qosylýǵa kúsh saldy. Osy jaǵdaıdy paıdalanyp, Haqnazar han Noǵaı ordasynyń birqatar ulystaryn (olardyń kópshiligi alshyn odaǵyna kiretin qazaq taıpalary bolatyn) ózine qosyp aldy. 1557 jyly Ys­maǵul orys patshasy IV-Ivanǵa hat jazyp: «Meniń týystarym qazir Jaıyqtyń arǵy jaǵynda, bizden qalyp qoıyp, qazaq patshasyna qosylyp ketti» (V.Venıamınov-Zernov «Qasym handyǵyn zertteý») dep shaǵymdandy. 1569 jyly Noǵaı odaǵy memleket retinde ómir súrýin toqtatty. Buryn Noǵaı odaǵyna qaraǵan qazaq taıpalary ózderiniń etnıkalyq atamekeni qazaq handyǵyna birikti. Noǵaı odaǵynyń astanasy bolyp kelgen Saraıshyq qalasy da Qazaq handyǵynyń quzyryna ótti. Orys patshalyǵy men Qazaq handyǵy arasyndaǵy ulan-ǵaıyr óńirdi alyp jatqan Noǵaı odaǵynyń qulaýy, Shyǵysqa qaraı keńeıip kele jatqan orys memleketiniń shekarasyn qazaq memleketiniń shekarasymen jaqyndata tústi.

1563 jyly Sibir handyǵynyń bıligin tartyp alǵan Kóshim han qazaqtarǵa qarsy soǵys ashty. Moǵol bıleýshileri de qýaty artqan Qazaq handyǵyna shabýyldaýyn qoımady. Osyndaı kúrdeli jaǵdaılardy jete túsingen Haqnazar han memle­ketiniń syrtqy saıasatyn ózgertti. Qazaq handyǵynyń bitispes jaýy – Máýrennahrdaǵy Shaıbanı áýletimen odaqtastyq baılanys ornatýǵa umtyldy. Sóıtip Shaıbanı áýletinen shyqqan Buhara hany Abdolla II-men dıplomatııalyq qarym-qatynas ornatty. Eki memle­ket arasyndaǵy soǵys qımyl­dary biraz ýaqyt toqtady. Osy ke­zeń­­degi Haqnazar hannyń jeńisti joryq­tarynyń nátıjesinde búkil Shyǵys Túrkistandy ıelenip otyr­­ǵan, kúni keshe Jetisýǵa aýyz sal­ǵan Moǵolstan memleketi kúı­reı jeńildi. Endi ol Qazaq eli úshin qater bolýdan qaldy. Moǵol qo­nysy Táńirtaýdyń arǵy betine ysyryldy. Oqtyn-oqtyn tutanyp joryqtar uıymdastyrýdy ádetke aınaldyrǵan qalmaqtardy oısyrata jeńip, betin qaıtardy.

Osylaı Qazaq handyǵynyń saıası ahýalyn nyǵaıtyp, halyqaralyq jaǵdaıyn qalpyna keltirgen soń Haqnazar han memleketiniń bola­shaǵy úshin úlken qaýip bolyp otyrǵan О́zbek-Buhar handyǵyna qarsy júıeli kúresin bastady. Bul kezde, Buhara hany Abdolla II-niń tusynda Tashkent mańaıyn Norozahmet (Baraq) hannyń balasy Baba sultan bıledi. Ol Buharaǵa baǵynbaı, únemi Abdolla hanmen soǵysty. Haqnazar han ózbek bı­leý­shileriniń ózara qyr­qysynda birese Abdollaǵa, birese Baba sul­tanǵa jaqtas bolyp, olardyń bodan­dyǵynda bolǵan Túrkistan, Saýran sııaqty birqatar qalalardy qaıtaryp aldy. Abdolla hanǵa qarsy uıymdastyrylǵan sheshýshi soǵys qımyldary bastalǵan 1580 jyldyń kókteminde Qazaq Ordasynyń odaqtasy, Tashkent ámirshisi Baba sultan opasyzdyq jasap, birge attanǵan joryq jolyn­da han shatyryna tutqıyldan shabýyl jasap, Haqnazar handy qapy­­da óltiredi. Osy opasyzdyq sal­darynan Qazaq handyǵynyń birqatar áskerbasy, onyń ishinde Haqnazar hannyń eki uly, inisi Jalym sultan jáne onyń eki uly ókinishti qazaǵa ushyraıdy. Qazaq handyǵynyń tórt qubyla­syn keńeıtip, mereıin ósirgen Haq­na­zar hannyń kenetten bolǵan qa­za­sy artyndaǵy halqyn, joryq ús­tin­degi qalyń áskerin úlken daǵ­da­rysqa tap qylady. Osyndaı kúı­ze­listi kezeńde qaırat tanytyp, qalyń qoldy jaýǵa qaraı bastaǵan Shyǵaı sultan boldy.

Keshikpeı Jádik sul­tannyń balasy, Áz-Jáni­bek han­nyń nemeresi Shyǵaı sul­tan aq kıizge salynyp, han saılandy. Shyǵaı han (1580-1582) opasyz­dyq jasaǵan Baba sultannan kek qaıtarýdy maqsat etti. Shyǵaı han men onyń uly Táýekel sultan Abdolla hanmen birlese otyryp, birneshe joryq jasady. 1582 jyly qazaq-ózbek áskeri Baba sultan áskerin oısyrata jeńdi. Osy urys­ta Shyǵaı han mert boldy. Sol jyl­dyń maýsym aıynda Túrkistan qalasynyń túbindegi qandy shaı­qasta Táýekel sultan bastaǵan qazaq qoly Baba sultan áskerin to­lyq talqandap, Baba sultandy óltirdi. Qas jaýyn joıǵanǵa rıza bol­ǵan Abdolla han Samarqand ól­kesindegi Afoıkent ýalaıatyn Táý­ekelge tartý etti. Sonymen bir­ge, Syrdarııa boıyndaǵy Saý­ran, Túrkistan, Otyrar, Saıram sııaq­ty qala-bekinister de Qazaq handyǵynyń quramyna berildi.

Shyǵaı han soǵysta sheıit bol­ǵannan keıin Qazaq handyǵy­nyń taǵyna onyń uly Táýekel sul­tan otyrdy. Táýekel ákesi Shyǵaı­dyń tiri kezinde-aq qol bas­taǵan daryndy bahadúr edi. Tarıhshy Hafız Tanym óz eńbekterinde: «Búkil Deshti-Qypshaqqa dańqy shyqqan Táýekel sultan erligi jóninen de, márttigi jóninen de, qajyr-qaıraty jóninen de álemde teńdesi joq dara týǵan jan», – dep sıpattaıdy. Táýekel han kezeńinde (1582-1598) Qazaq handyǵy men Reseı patshalyǵy arasynda dıplo­matııalyq qarym-qatynas kúsheıe tústi. Reseıdiń maqsaty: Qazaq handyǵymen odaq­tasyp, Sibir bıleýshisi Kóshim han­ǵa qarsy kúresý, Táýekel han men Iran shahy Abbas I arasynda Buhara handyǵyna qarsy odaq qurǵyzý edi. 1595 jyly Táýekel han V.Stepanov bastaǵan orys elshiligin qabyldady. Sóıtip, Qazaq handyǵy men Orys memleketi arasynda Sibir hany Kóshimge jáne Buhara hany Abdollaǵa qarsy odaq qalyptasty.

Jylqybaı JAǴYPARULY,

«Egemen Qazaqstan». (Jalǵasy bar).