«Qorǵas isi»: ar men aıarlyq bezbeni

Elimiz ǵana emes, burynǵy KSRO aýmaǵynda buryn-sońdy bo­lyp kórmegen qylmystyq iske tórelik etý asa aýyr qylmystyq ister qa­raıtyn mamandandyrylǵan aý­dan­aralyq áskerı sotynyń úlesine tıdi. Memleket qaýipsizdigi men eldiń eko­nomıkasyna nuqsan keltirgen uıym­dasqan qylmystyq qaýymdastyq múshelerine qatysty qylmystyq isti muqııat qarap, olardyń áreketterin quqyqtyq turǵydan durys dárejelep, tıisti jaza taǵaıyndaý úshin osy iske tóraǵalyq etýshi retinde maǵan zor jaýapkershilik júkteldi. Meniń osy kezeńge deıingi advokat, tergeýshi, krı­mınalıst, prokýror, sýdıa bola júrip jınaq­taǵan tájirıbem men kásibı biliktiligimniń synalar sáti týǵanyn túsindim. Zańgerlik qyzmetime syn, adamdyq bolmysymnyń tarazysy bolatynyn da qapysyz uqqanmyn. 45 sottalýshydan, 1576 tom, onyń ishinde aıyptaý qorytyn­dy­­synyń ózi 35 tomnan turatyn mun­daı kúr­deli isti júrgizý tájirıbesi de, ári sot prosesin júrgizetin arnaıy ǵı­ma­rat ta elimizde joq edi. Qansha mer­­zimge sozylatyny belgisiz iske qa­ty­sý­shylardyń bárine yńǵaıly ári jaı­ly bolýy úshin tipten usaq-túıek degen nárselerdiń ózin aldyn ala oı­lastyrý kerek boldy. Almaty qa­la­synyń mańyndaǵy №18 tergeý abaq­tysyna qarasty ǵımaratty talap­qa saı qaıta jabdyqtaý jumy­syna mu­qııat kiristik. Ol úshin uzyn sany 25 bólimnen turatyn is-sharalar jos­paryn daıyndap, osyǵan qatysty taraptar men qyzmetterdiń barlyǵyn ju­myl­dyrdyq. Munda sýdıa, memle­ket­tik aıyptaýshylar, advokattar men qo­ǵam­dyq qorǵaýshylar, sot hat­shy­lary men sot prıstavtary, buqar­a­lyq aq­parat quraldarynyń ókil­deri, kon­voı men arnaıy kúzet qyzmet­ker­lerine jeke-jeke kabınetter, sottalý­shylar otyratyn tor bólmeler, beıne jáne dybystyq baqy­laýlar men jaz­balar, shuǵyl baılanysty jáne pro­sesti qujattaýǵa qajetti teh­nı­kalyq quraldar, qylmystyq is tom­da­ry men birneshe avtokólikke júk bo­­la­tyndaı aıǵaq zattardy saqtaıtyn qoı­­ma, syrqattanyp qalǵan jaǵdaıda je­­del járdem kórsetetin medısına qyz­­met­­kerleri... túgel eskerilgen bolatyn. Ekinshi bir mańyzdy másele, sotqa 2013 jyldyń 12 sáýirinde kelip túsken qylmystyq is qujattarymen tanysý kezeńinde týyndady. QR Áskerı sotynyń basshylyǵy isti júrgizgen tergeýshilerdi shetinen shaqyryp, qylmystyq istegi ár blok boıynsha olarmen áńgimelesý tur­ǵysynda jalpy túsinik alyp tanysqan durys dep eseptedi. Alaıda, men kóp jyldyq tájirıbeme súıene otyryp, ózime bel­gili tásilmen, negizgi epızodtar men bloktar, taǵylǵan aıyptar boıyn­sha dáleldemelerdiń qanshalyqty deńgeıde jınalǵany týraly naqty jospar jasaý arqyly isti jedel, tikeleı ózim oqyp tanysqandy jón dep sheshtim. Mundaıda aıyptyń dáleldi, dálelsizdigin, al qaısy biri jaı dolbar ekenin birden ańǵarýǵa bolady. Keıinnen solaı jasadyq ta. Endi «Qorǵas isiniń» aýqymy jaıly birer derek. Atalǵan is boıynsha sottalýshylar ishinde Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq Qaýipsizdik Komıteti men Keden Komıtetiniń jo­ǵa­ry laýazymdy qyzmetkerleri bar edi. Bul qylmystyq isti ashyp, tergeý úshin jedel-tergeý toby qury­lyp, onyń quramynda 330-daı qarjy polısııasy men prokýratýra qyz­met­kerleri úsh jylǵa jýyq eńbek etti. Osydan-aq olardyń jasaǵan qylmystyq áreketterin áshkereleý de ońaıǵa túspegeni belgili. Aıyp­taýdyń ár babyna qarsy aıtar ýájderi da­ıyn turdy. Basty sot talqylaýynda 4 memlekettik aıyptaýshy, 40-qa jýyq «sen tur, men ataıyn» deıtin kási­bı biliktiligi joǵary advokattar men qyryqtan asa qoǵamdyq qorǵaý­shylar, sot otyrysynyń 5 hatshysy, 6 sot prıstavy, jábirlenýshiniń ókilderi jáne basqa da mamandar qatysty. Barlyǵy 165 sot otyrysynda tóraǵalyq etý­shiniń 200-ge jýyq aýyzsha qabyl­daǵan qaýlylaryn eseptemegende, 100-den asa ártúrli sanattaǵy jazbasha qaýlylar qabyl­dan­dy. 560-qa jýyq kýáden jaýap alynyp, 400-den asa ártúrli sot sarap­tamasy men mamandardyń qory­tyndylary saralandy. Sot prosesi aıaqtalar shaǵynda Joǵar­ǵy Sottyń Tóraǵasy Qaırat M­ámı telefon shalyp: «Sovethan, bul isti bir jyl boıy óziń qaradyń, kimniń-kim ekeni saǵan málim. Son­dyq­tan qandaı sheshim qabyldaý da, qandaı jaza taǵaıyndaý da seniń quzyryńda», – dedi. Árıne, sottalýshylar da, olar­dyń qorǵaýshy­lary da, keı kezde ózge múddeli taraptar da isti «qulatýǵa» barynsha áreket jasady. Talaı márte eshqandaı negizsiz «otvod» jarııalaýy da sonyń naqty dáleli. Sondyqtan maǵan prosesti meılinshe zań talaptaryna saı ádil júrgizip, eshqandaı qatelik jibermeý mańyzdy boldy. Men ózimnen de, sot otyrysynyń hatshylary men sot prıstavtarynan da, ózge sot prosesine qatysýshylardan da osyny qatań talap ettim. Kúndelikti sot oty­ry­synyń hattamasy men sot prosesinde qabyl­danǵan ártúrli sanattaǵy qaýlylardy bes kún ishinde daıyndap Joǵarǵy Sottyń resmı saıtyna óz ýaqytynda salyp otyrdyq. Bul sottyń barynsha ashyq júrgizilýine, proseske qatysýshylardyń onymen ýa­qytynda tanysyp otyr­ýy­na, esh­qan­daı shaǵym túspeýine múm­kindik berdi. Taraptardyń zańdy talaptary men ártúrli ótinishteri eshqandaı túlkibulańǵa salynbaı, ýaqytynda oryndaldy. Bári beıne jáne úntaspaǵa tolyqtaı jazyldy, ıaǵnı, áldekim sha­ǵymdana qalsa, kez kelgen ýaqytta tas­pa­lardy alǵyzyp, birge qaıtadan qa­rap, sheshimniń durys-burystyǵyna kóz jet­kizýge tolyq múmkindik boldy. Júıeli, durys oılastyrylǵan ju­mystyń nátı­jesinde bir jylǵa sozyl­ǵan sot barysynda eshqandaı tótenshe oqıǵa men aryz-shaǵymdar bolǵan joq. «Qorǵas isi» – sottalýshylar men ad­­vo­­kat­tardyń sany men is tom­darynyń kóptigi jaǵynan ǵana emes, jasalynǵan qylmystyń aýyrlyǵy men memleketke keltirilgen zalal mól­sheriniń kólemi jóninen de teń­desi joq is. Sot tergeýiniń sońyn­da sot­talý­shy­lardyń qylmys jasaǵanyna kúmán keltiretin eshqandaı dáıek qal­ma­ǵan edi. Onyń ústine, osy ýaqyt ara­lyǵynda sottalýshylardyń ár­qaı­sysynyń qandaı adam ekenin, jasaǵan isteri úshin ókiner-ókinbesin bir kisideı bildim, júrekpen sezdim desem de bolady. Sondyqtan uıymdasqan qylmystyq qaýymdastyqty qurǵan jetekshilerine, uıymdastyrýshylary men belsendilerine memlekettik aıyptaýshylar suraǵan jazadan joǵary jaza berildi. «Dánikkennen qunyqqan jaman» demekshi, tepse temir úzetin jigitterdiń qý qulqynnyń quly bolyp, temir tordyń ar jaǵynda otyrǵandaryna qarap kúıinesiń. О́zegińdi órteıtini – joǵary laýazymdy bilikti azamattar­dyń alǵan bilimin, qajyr-qaıratyn memleketine, halqyna adal qyzmet atqarýǵa jumsaýdyń ornyna, aram jolmen aqsha taýyp, Otanyn satýmen para-par aýyr qylmystar jasaǵany. Sot zalynda janaryn jas jýǵan ana men jigeri qum bolǵan ákeni, kóz­deri jáýdirep áke meıirimine shólde­gen ba­lalardy kórý júıkege sal­maq tú­si­rip, júregińdi shymyrlata­dy. Aqshanyń býyna mastanǵan aıyp­kerlerdiń kóbiniń bet-júzinen jasaǵan qylmystaryna ókinip, qaıǵyrǵany bilinbedi, kerisinshe, bir erlik jasaǵan­daı ózderin emin-erkin ustaýy, ótirik sóılep, astamsýy tańǵaldyrdy. Bir jyl boıy demalysty umytyp, túrli sharalardan bas tartýǵa týra keldi. Kúndelikti tań bozynan turyp, qas qaraıǵansha jumys jasaý da densaýlyqqa áser etpeı qoımady. Sot má­jilisterindegi psıhologııalyq ahýal­dyń shıryǵyp shyńyna jetýi óz aldyna jeke áńgime. Taraptar arasyn­daǵy talas-tartys, zańǵa súıenip, keıde negizdi-negizsiz sóz jarystyryp, bir-biriniń ýájine qulaq aspaı orynsyz aıqaı-shý kóterip, daýryǵyp, daýlasyp, iske qatysýshylardyń ar-namysyna til tıgizip, prosesti qalypty júrgizýge kedergi jasap, sot zalyn alaýlaǵan «soǵys» alańyna aınaldyryp jibergen kezderi de az bolmady. Alaıda osynyń barlyǵyna tózip, isti abyroımen aıaqtap shyqtym dep oılaımyn. Respýblıkalyq aqparat quraldary, ǵalamtor sot prosesiniń júrgizilýi jaıly jaqsy pikirler bildirip jatty. Osy tusta Joǵarǵy Sottyń tór­aǵasy Qaırat Ábdirazaquly úkim shyq­qan kúnniń erteńinde habar­lasyp: «Sovethan, baspasózdiń, ınternettiń óziń jaıly ne jazyp jatqanyn oqydyń ba? Bul shýly isti bultalaqsyz, ádil sheshkenińe jalpy halyq rızalyǵyn bildirip jatyr. Men de rızamyn. Jaraısyń!» – dedi. Bul pikir men úshin kez kelgen marapattan artyq edi. Demek, kásibı jaramdylyǵyma, azamattyq ustanymyma, adamdyq kelbetime nuqsan keltirmegenim ǵoı degen oı jan dúnıemdi baýrap aldy. Iyǵym­nan batpan júktiń túskenin sonda ǵana shyn sezindim. Mundaı is endi eshqashan bolmasa eken dep tileımin. Sovethan SÁKENOV, Almaty oblystyq sotynyń Qylmystyq ister jónindegi apellıasııalyq sot alqasynyń tóraǵasy.