Eńkeıgenniń eńsesin eńbek kóteredi

«Jýrnalısti aıaǵy asyraıdy» degen mátel bar. Bul eldiń arasynda kóp júrgendikten, jurttyń jaıyna ózgege qaraǵanda qanyq bolǵandyqtan aıtylsa kerek. Sondaı kezderde kezdeısoq keıipker taýyp alyp jatasyń. Osy jyldyń ishinde merekesi men berekesi tasyǵan, aırandaı uıyǵan, eńbekten baqytyn tapqan otbasylar týraly kóp jazdyq. Gazet betinde dúrkin-dúrkin jarııalanyp jatqan materıaldar serııasyn kórgen bir janashyr aǵamyz «Ahetovter áýleti taqyryptaryńa suranyp tur eken. О́sip-óngen, úlken máýeli báıterekke aınalǵan shańyraq. Nazaryńda bolsynshy» dep ótinish qyldy. Bul sózge beıjaı qaraı almaı, Ahetovter shańyraǵyna bardyq. Esikten kirgende uzyn dálizdiń arǵy basynda otyrǵan aqsaqaldy baıqadyq. Otanasy aldymyzdan shyǵyp, qarııa otyrǵan bólmege qaraı jol nusqady. Qos qoldap amandasyp edik, «qaı balasyń?» dedi qazaqylyq saltpen. Aıtyp jatyrmyz. Sonan soń betime qarady da «jaryqtyq, jaqsy adamdar edi ǵoı» dedi. Aqsaqal bir-aq aýyz sózben bizdiń arǵy túbimizge baǵasyn berdi de tastady. Ishimizdiń eljirep ketkenin nesine jasyraıyq Bul – osy áýlettiń otaǵasy Qanı Ahetov degen kisi bolady. Búginde ózdiginen turyp, júretindeı jaǵdaıda emes. Kezinde ókimettiń jumysyna jegilip júrip, tosyn jaǵdaıǵa dýshar bolypty. Aýdandaǵy shuǵyl jıynǵa asyǵyp kele jatyp, astyndaǵy motosıkly joldan aýyp ketedi. Qaıta kórer jaryǵy bar eken. Jol apatynyń izi sýymaı poshtanyń mashınasy kele qalǵan. Aýdandyq aýrýhanaǵa der kezinde jetkizgen. O zamanda búgingideı «ól degen ókimet joq» deıtin túsinik bolmaǵan ǵoı. Em-domyn edel-jedel qabyldap, moınyna júktelgen mindetti atqarýǵa kirisip ketken. Sol jaǵdaıdan keıin boıda bir kesel qalyp ketse kerek. Aqsaqaldyqqa jetkende aıaqtan qal­ǵany sonyń saldary deıdi. Qanı aqsaqal Qyzylordadaǵy Gogol atyndaǵy pedagogıkalyq ıns­tıtýtqa 1957 jyly stýdent bop qabyldanady. Stýdent kezinde sol ınstıtýtta ózimen qatarlas oqyǵan, keıinnen ár salada qyzmet etip tanymal bolǵan Qoıanbaev Ramseıt, Altynbekov Turǵanbek, Maýıaev Rahym, Álimbaev Keńes sekildi azamattarmen oblys stýdentteriniń voleıbol qurama komandasynda oınap, respýblıka deńgeıinde jetistikterge jetedi. О́mir bir ornynda tura ma! Ins­tıtýtty orys tili men ádebıeti pá­niniń muǵalimi bolyp támamdap, qa­rapaıym muǵalimdikten bastalǵan ómir joly dırektorlyqqa ulasady. Shıe­li aýdanyndaǵy birneshe mektepke basshylyq jasaıdy. Keıinnen aýdan basshylyǵy jas dırektordyń boıyndaǵy daryn men jigerdi baıqap, Qarǵaly aýyldyq keńesiniń tóraǵasy etip taǵaıyndaıdy. Osy jerde 17 jyl boıyna qyzmet etedi. Eldi mekenniń erkin qanat jaıýyna, ósip-órkendeýine, áleýmettik-ekonomıkalyq turǵydan damýyna erekshe eńbek sińiredi. Tynymsyz tirshilik pen júıeli jumysynyń arqasynda kóptegen marapat kó­redi. Qysqasy, abyroıly jumys isteıdi. Bir orynda tapjylmas­tan 17 jyl jumys jasaýynyń ózi Qanı aqsaqaldyń biregeı qyz­metker ekeninen habar berse kerek. El Táýelsizdigin alǵan jyly Q.Ábdiqadirov atyndaǵy mektepke dırektor bolǵan. Birer jyldan soń sol jerden zeınetke shyqqan. Beınetiniń zeınetin kórip, bala-shaǵa, nemere-shóbereleriniń ortasynda otyrǵan aqsaqalǵa jańa dırektor qolqa salypty. «Balalarǵa sizdiń bilimińiz kerek» dep. Sodan taǵy birneshe jyl sol bilim oshaǵynda shákirt tár­bıesimen aınalysqan. Búginde Qanı Ahetovtiń aldyn kórgen talaı bala úlken jetistikke jetti. Olardyń arasynda ǵylym men bilimde, bılik pen bızneste júrgen talaı azamat bar. Aqsaqaldyń Qudaı qosqan jary, búginde bar nazaryn jubaıyna arnap, jaǵdaıyn jasap otyrǵan Sápııa apaı. Bul kisiniń mamandyǵy da pedagog. Fızıka-matematıka páninen sabaq bergen. Jubaıy ekeýi bir oqý ornyn bitirgen. Búginde bireý qyzmetke aıaq iliktirse, jaqynyn súıreıtin zaman bolyp tur ǵoı. Qanı aqsaqal talaı mektepke dırektor, aýyldyq keńestiń tóraǵasy bolsa da, Sápııa apaı mansapqa umtylǵan emes. О́zi alǵan, ómirden jıǵan bilimin jastardyń boıyna darytyp, sonyń arasynda segiz balany dúnıege ákelgen ardaqty ana, qadirli ustaz. Qyryq jylǵa jýyq ustazdyq etken Sápııa apaı shákirtterin álem­dik ǵylymnyń jetistikterimen, máskeýlik akademııalyq basylymdarmen, «Matematıka v shkole» syndy arnaıy jýrnaldarmen tanystyryp otyrypty. Sol ýaqyttarda Keńester Odaǵynyń túkpir-túkpirinde syrttaı oqıtyn kóptegen stýdent jastar óz baqylaý esepteriniń eń qıynyn, sheshimin tappaǵandaryn arnaıy atbasyn tirep, osy kisige shyǵartyp otyratyn bolǵan.  Ásili, eńbek degen dúnıe túbi eleýsiz qalmaıdy. Sol eńbektiń ónbegi retinde Sápııa Jaqypova «KSRO bilim berý sala­synyń úzdigi» atandy. Jumys pen otaǵasynyń jaǵdaıyn qatar jasap júrip tapqan segiz bala úshin kúmis jáne altyn alqa aldy. О́mirdiń baqyty da, berekesi de osy emes pe?! Apaıdan balalary jaıly surap jatyrmyz. Bir kezde... «toqtaı qa­lyńyz» deppiz. Muny «Mamaı» degen esimdi estigende aıttyq. «Apa, aıtyp otyrǵan balańyz Almaty qalalyq tilderdi damytý basqarmasynyń bastyǵy Mamaı Ahetov emes pe?» deımiz. Ańtarylyp qalǵan apam qarsy suraq qoıdy: «Ony qaıdan bilesiń?». Sasqanymyzdan «aǵam ǵoı» deppiz. Sóıtsek, ózimiz stýdent kezden biletin, keıinnen qyzmet barysynda da aralasyp-quralasqan, aǵa kórip, arqa tutyp júrgen Mamaı Ahetovtiń ata-anasymen áńgimelesip otyr eken­biz ǵoı baǵanadan. Mundaı da qyzyq bolady eken?! Solaısha, bir-birimizdi burynnan biletin adam­dardaı abyr-sabyr boldyq ta qaldyq. Aıtpaqshy, Mamaı Qanıuly jaqynda ǵana Elbasynyń ózi qol qoıǵan «Eren eńbegi úshin» medalimen marapattaldy. Munyń ózinen jastaıynan eńbektiń qadirin bilip ósken, eseıip, etek-jeńin jıyp úlken ómirge aralasqanda ózi de sol el jumysyna jegilgen azamatqa degen qurmetti kó­remiz. Aıtyp-aıtpaı ne kerek, úlken tárbıe kórgen jigittiń úlgili ómir súretindeı reti bar eken. Bul áýlettiń balalarynyń bári oqyǵan. Joǵary bilim alǵan. Beı­nelep aıtqanda, birinen keıin biri jetilgen segiz bala jyl qusy sııaqty ǵoı. Mektepte oqytyp, odan ýnıversıtetke túsirip, úıli-barandy etip, árqaısysyn jeke shańyraq etý degenińizdiń mehnaty zor. Osyndaı isti Qanı aqsaqal jubaıy ekeýi adalynan atqaryp shyqty. Sonyń arqasynda bul shańyraqtan Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń qyzmetkerinen bastap, muǵalim, mektep dırektory, munaıshy sekildi san alýan mamandyq ıeleri shyqqan. Bir uly fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, kelini fılologııa ǵy­lym­darynyń doktory bolsa, osy úrdisti nemereleri de jalǵastyryp, bir nemeresi Nazarbaev Ýnıver­sıtetiniń bıologııa, hımııa, bıotehnologııa salasynda bilim alyp jatyr. Búginde urpaǵynyń rahatyna bólenip otyrǵan apaımyzdan sóz arasynda «qansha nemereńiz bar, apa?» deımiz. Taza qazaqy qalyptan shyqqan: – Sony sanamappyn, balam, – degen jaýap aldyq. Paı-paı, buryn­ǵynyń adamdary-aı! Artyq kóz ben sóz tıedi dep balasynyń da sanyn aıtpaǵan ǵoı. Al qazir eki balany ómirge ákelip, keýdelerine nan pisip júrgen qanshama jas bar?! Onysyn jáne dabyra qylyp aıtatynyn qaıtersiń? Sápııa Jaqypqyzymen uzaq áńgi­melestik. Búgin men kesheni salys­tyra otyryp mysal keltirgende apaı bultartpas dálelderdi kóz aldyńa ákeledi. Jastardyń tez otasyp, tez ajyrasyp jatatyn jaǵdaıyn esh túsine almaıtynyn aıtady. – О́zimizdi áke-sheshemiz uzatqan kezde «Budan bylaı bul úıge ju­baıyńsyz kelme. Bizde qonaq ediń. Sen endi ózińniń týǵan bosaǵańa bara jatyrsyń» degen. Qazirgiler «ishime syıǵan bala, syrtyma da syıady» dep otyryp alady. Osydan soń qyz qaıtyp kelmegende qaıtedi? – deıdi. Ana zamandaǵy eńbek týraly da áńgime qozǵadyq. «Eshbir tehnıka men tehnologııa damymaı turǵan kezeńde istiń bári adamnyń qolymen, kúshimen atqaryldy. О́gizi qulap, turalap qalǵanda soqaǵa jegilgen adamdar boldy. Ári-beriden soń kanaldardyń ózi ketpenmen qazyldy. Qazir bári bar ǵoı. Biraq adamdar jalqaýlanyp bara jatqan sekildi. Eki qolǵa bir kúrek tappaı sendelip júrgender qanshama?! Jumys joq emes, jalqaýlyq basym. Áıtpese, mynaý ashtan óletin zaman emes». Apaı osylaı oı qozǵaǵan. Ekeýara áńgimemizdi estip otyrǵan Qanı aqsaqal «Eńkeıgenniń eńsesin eńbek kóteredi» degen. Qazaqtyń osy bir aýyz sózinde ómirdiń barlyq máni jatyr. Sondyqtan árbir adam jal­qaýlyqtyń jarǵa jyǵatynyn túsinýi kerek», dedi. Shıeli aýdanynan shalǵaı, Qyzyl­dyń qumynyń arasynda ornalasqan Qarǵaly sekildi aýylda ósirilgen máýeli báıterektiń butaǵy, japyraǵy respýblıka kóleminde jaıylyp, búginde jemis berýde, ıaǵnı bul shańy­raqtyń ul-qyzdary qazirgi ýaqytta sol aýdanda, Qyzylorda oblysynda, respýblıkalyq mańyzy bar qalalar Almaty men Astanada túrli salalarda qyzmet atqarýda, bilim alýda, ómir joldary osylaı jalǵasýda.  Al endi osyǵan ne qosarsyń, budan artyq ata-anaǵa ne kerek? Dáneńe de! ...Esik aldyna shyqqanda appaq aq ulpa qar jaýyp jatyr eken. Aýa da áldeqaıda tazaryp qalǵan. Aq qardy basa almaı, taza aýany keý­dege syǵymdap alyp, turdyq ta qal­dyq. Qansha jyl ómir súrse de, Qanı aqsaqal men Sápııa keıýananyń kó­ńili myna qardaı tap-taza ǵoı. Qardy bassam, qarııalardyń kóńilin kirletkendeı bolam ba, qaıdam?!. Erjan BAITILES, «Egemen Qazaqstan». Qyzylorda oblysy.