Foto: adyrna.kz
Ánýar Jumashbaev maqalasynda uly qolbasshynyń 1391 jylǵy joryǵynda Altynshoqyda qandaı iz qaldyrǵany týraly, sonymen qatar bul joryq Altyn Ordanyń taǵdyryna qalaı áser etip, Qazaq handyǵynyń qurylýyna negiz qalaǵanyn tarqata jazǵan. Sondaı-aq eldegi toponomıkalyq ataýlardyń, qala men eldi meken attarynyń kópshiligi sol Ámir Temir zamanynan kele jatqanyna nazar aýdarylǵan. Onyń ishinde Saıram, Túrkistan, Ulytaý ataýlary bar.
Sondaı-aq maqalada Ámir Temirdiń Shyńǵys han urpaǵyn pir tutqany týraly jazylyp, eki bıleýshi qurǵan patshalyqtyń dáńgeıi saralanǵan.
«Ámir Temirdiń jeke tulǵalyq qasıeti jóninde de sóz qozǵady. Tarıhshynyń paıymynsha, uly qolbasshynyń Shyńǵys tuqymynan bolmaǵany janyna qatty batqan. О́ıtkeni Shyńǵys han urpaǵyn erekshe pir tutqan. Úndistanǵa shabýyly kezinde bıleýshi Samarqandqa 6 pil ákelgen. Ǵalym sol janýarlardan qalǵan jurnaqty zerttep kórgisi keledi. Ámir Temirdiń seljuqtar hany Baıazıdpen de soǵysqany tarıhtan belgili. Ankara túbindegi shaıqasta Baıazıd oısyraı jeńilip, Ámir Temirdiń qolyna túskenin jaqsy bilemiz. Sol Baıazıdpen soǵystan keıin eýropalyq monarhtar shyǵys jaýlaýshysy qylyshyn kóterip, jer qaıysqan qolmen bizge keletin boldy dep qatty qoryqqan kórinedi. Tarıhshynyń aıtýynsha, Ámir Temir Shyńǵys han sekildi ımperııa qurmaǵan. Onyń jaýlap alǵan jerleriniń arasynda baılanys nashar bolǵan. Sondyqtan qurǵan patshalyǵy kóp turmady. Kózi ketken soń, artynsha qulaǵan», dep tilshi tarıhshy Emma Ýsmanova keltirgen derekterdi túıindeıdi.
Maqalada E.Ýsmanovanyń 1941 jyly Ámir Temir qabirin ashqan ekspedısııa jáne onyń aınalasyndaǵy túrli tylsym dúnıe men alypqashpa áńgime týraly pikiri keltirilgen.
«Jurt aıtyp júrgendeı, «kim meniń múrdemdi ashsa, úlken soǵystyń betin ashady» degen maǵynadaǵy sózder qabirinde jazylmaǵan. 1941 jyly qabiri qazylyp, 1943 jyly qaıta jerlengen. Osy aralyqta ataqty antropolog Gerasımov qańqasyna qarap, onyń túr-sulbasyn jasaıdy. Ámir Temirdiń syrt kelbeti shynymen de mońǵoltektes bolǵan, sonymen birge boıy 170 santımetrge jetip, 72 jasynda dúnıeden ozǵan», dedi E. Ýsmanova.
Ámir Temir bılik etý, ásker jasaqtaý t.b. isterde Shyńǵys hannyń ónegesin úlgi tutqan. Uly qanǵa uqsaǵysy kelgen.
«Deshti qypshaq dalasyndaǵy úlken urys Altyn Ordanyń ydyraýyna, keıin onyń ornyna qazaq handyǵynyń boı kóterýine jol ashty. Shyńǵys han óz zamanynda Qytaıdy jaqsy kórip, soǵan eliktese, Ámir Temir Irandy erekshe qadirlegen. Ony artyna qaldyrǵan sáýlettik eskertkishterdiń stılinen-aq baıqaýǵa bolady. Sonyń biri – Túrkistan jerindegi Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesi. Ámirshi strategııalyq mańyzy joq birneshe maıda shabýyl bolmasa, úlken joryqtardyń eshqaısysynda da jeńilip kórgen emes. Onyń bulaı bolýyna áskerı taktıkaǵa engizen reformalary da septigin tıgizgen bolsa kerek. Máselen, ol dástúrli áskerge ınjenerlik toptardy, jeńil kavalerııany qosqan. Al basqa tásilderi boıynsha barynsha Shyńǵys hanǵa uqsaǵysy kelgen», dep jazylǵan «Ámir Temir jáne Altynshoqy» maqalasynda.
Ámir Temirdiń ishki jan dúnıesi bir-birine qaıshy kelgen óte qupııa adam bolǵanyn aıtady. Ol mıllıondaǵan jannyń qanyn sýdaı aǵyzǵan ári jaýyz, ári sáýlet ónerin erekshe qasterlep, «dala arhıtektory» degen atpen tarıhta esimin qaldyrǵan tulǵa boldy. Al tarıh jadynda saqtaǵan jaýyzdyǵy Shyńǵys hannan da asyp túsipti. Bul týraly maqalada mynadaı mysal aıtylǵan.
«Tipti onyń jaýyzdyǵy Shyńǵys hannan da asyp túsken. Mońǵol ámirshisi baǵynǵan halyqqa tımegen, qalalardy órtep, turǵyndaryn joımaǵan. Biraq bul qasıet Ámir Temirde joq edi. Ol aldyna tizerlep kelse de, adamdardy aıaýsyz qyrǵan. Sondyqtan da adam qańqasynan qamal turǵyzǵan jantúrshigerlik is-áreketteri osy kúnge deıin tarıhtaǵy aqtańdaq bolyp qaldy», dedi E. Ýsmanova.
Maqaladan Ámir Temirdiń Toqtamys hanmen syılas bol júrip nelikten onyń eline shabýyl jasaýǵa májbúr bolǵanyn, Ámir Temir qashap jazdyrǵan taqtatastyń qazir qaı elde ekenin jáne ózge de qyzyq málimetterdi oqyp bile alasyzdar.
