1598 jyly Táýekel han Tashkent qalasynyń túbinde Abdolla hannyń áskerin talqandady. Kóp uzamaı Abdolla han qaıtys bolyp, ornyna balasy Abdylhumın han boldy. Iran shahy Abbas oǵan qarsy attanbaq boldy. Biraq odan buryn 100 myńnan astam qazaq áskerimen Táýekel han Maýrennahrǵa basyp kirdi. Qazaq qosyndary qarsylastaryn kúırete qýyp, Ahsy, Ándijan, Tashkent, Samarqan qalalaryn basyp aldy. Táýekel hannyń osy jeńisti joryqtary búkil Orta Azııa tarıhyndaǵy iri oqıǵa boldy. Orta Azııanyń alynbas qamalǵa aınalǵan qala-bekinisteri birinen keıin biri Táýekel hannyń jeńimpaz áskeri aldynda tize búkti. Táýekel han jıyrma myń áskermen týǵan inisi Esim sultandy Samarqanda qaldyryp, ózi 70 myń qolmen uly joryqty tolyq jeńispen támamdaý úshin Buharaǵa attandy. Qarsy shyqqan áskerdi qırata jeńip, qazaq qosyndary Buhara qalasyn qorshaýǵa aldy. Qazaq áskerleri Buharany 20 kún qorshaýǵa alyp, joıqyn soǵys júrgizdi. Qalanyń qulaýyna sanaýly kúnder qalǵan edi. О́kinishke oraı, osy kezde qala bekinisi túbindegi shaıqasta Táýekel han týra tıgen jaý jebesinen aýyr jaralanady. Qazaq áskeri qalany qorshaýdan bosatyp, bir túnde Tashkentke qaraı sheginedi. Táýekel hannyń jaralanǵanyn estigen Esim sultan shuǵyl attanyp, 20 myń qolymen negizgi áskerge kelip qosylady jáne búkil qazaq áskeriniń qolbasshylyǵyn qolǵa alady. Aýyr jaraqattan ońala almaǵan Táýekel han Tashkent qalasynda qaıtys boldy. Táýekel hannyń ornyn basqan Esim han 1598 jyly Buhara men Samarqannyń bıleýshisi Muhammedpen bitim shartyn jasasty. Bul bitim Qazaq handyǵynyń uly jeńisin pash etti. Bitim boıynsha, Syrdarııanyń uzyna boıyndaǵy Túrkistan, Otyrar, Saýran bastaǵan otyzǵa jýyq qala, Tashkent qalasy búkil ýálaıatymen Qazaq handyǵynyń quramyna qosyldy. Sonymen birge, qazaqtar Ándıjan qalasymen qosa Ferǵana jazırasynyń soltústik bóligine ıelik etetin boldy.
Týǵan aǵasy Táýekel qaıtys bolǵan soń Qazaq memleketiniń bıligin tarıhta «Eńsegeı boıly er Esim» degen atpen áıgili bolǵan Esim han (1598-1628) qolyna aldy. Daryndy áskerbasy ǵana emes, bilikti saıasatshy, parasatty memleket qaıratkeri retinde Esim han Qazaq handyǵynyń syrtqy shekarasyn nyǵaıtýmen qatar, eldiń ishki jaǵdaıyn da jaqsartty. Esim hannyń kezinde el mamyrajaı ári senimdi tirshilik keshti. «Esim hannyń eski joly» atty ataqty zań jelisi memlekettiń tuǵyrly ári berik ishki jáne syrtqy saıasatyn qalyptastyrdy. Jumyr jer baqtalastyq pen taq talasynyń alańyna aınalyp, árbir bıleýshi óz ústemdigin júrgizýge umtylǵan jaýgershilik zamanda Eýrazııanyń kindigindegi alyp dalada Qazaq handyǵy sııaqty irgeli memleket qalyptasyp, onyń qanatyn keń jaıa bastaǵany búıirlerine shanshýdaı qadalyp, kóz alartýshylar kóbeıe tústi. Ásirese, kóshpendilerden kóp zapa shekken Reseı men Qytaı irgelerinde Qazaq handyǵy sııaqty iri de irgeli memlekettiń kúsheıgenin qalamady. Qaıtkende de bul memlekettiń irgesin sógýdi oılady. «Izdegenge suraǵan» degendeı bul kezde, XVI-XVII ǵasyrlar toǵysynda Mońǵolııanyń batys aımaǵynda Jońǵar handyǵynyń irgesi qalandy. Ǵasyrlar boıy taý sýyndaı tasqyndap, Shyǵysta Qytaıdy, batysta Reseıdi jáne búkil Eýropany yqtyryp kelgen kóshpeliler mekeninde paıda bolǵan Qazaq handyǵy men Jońǵar handyǵy kórshilerin beıtarap qaldyrmady. Olar osynaý eki memleketti bir-birine aıdap salyp, ǵasyrlar boıy búıirlerine qadalǵan «shanshýdan» qutylýdy oılastyrdy. Osy oraıda, ásirese, Reseı belsendilik tanytyp, jońǵarlarmen shuǵyl elshilik baılanys ornatyp, olardy astyrtyn otty qarýlarmen jasaqtap, Qazaq handyǵyna qarsy arandatý sharalaryn jasady. Reseı patshalyǵynyń Jońǵar eliniń Torǵaýyt, Dúrbit, Qoshaýyt sııaqty úlken taıpalaryna Edil boıynan qonys bólýi qazaq pen qalmaq arasyndaǵy júz jyldyq soǵystyń tutanýyna sebep boldy. Osynaý júz jyldyq soǵys saldarynan salt atty kóshpelilerdiń úsh myń jyldyq órkenıeti tolyq kúırep, qazaqtardyń Reseı patshalyǵyna bodan bolǵany, al jońǵarlardyń ata jurtynan múlde joıylyp ketkeni tarıhtan aıan. Mine, osy qaterli qasirettiń alǵashqy daýylymen Esim han bettesti. 1620 jyly jońǵar qontaıshysy Qara Qula Qazaq handyǵynyń ıeligine tutqıyldan shabýyl bastady. Beıbit eldi qatty qyrǵynǵa ushyratyp, asqan qatygezdik tanytty. Eline jaý tıgenin estip, Esim han shuǵyl joryqqa attanady. Qazaq áskeri jońǵarlardy tas-talqan etip, Sibirdegi orys qalalarynyń irgesine deıin aıdap saldy. Sol zamandaǵy orys jazba derekterinde: «Qazaq Ordasynyń Esim hany qalmaqtardy qatty qyrǵynǵa ushyratty. Qalmaq taıshylary óte qıyn halge tústi», dep atap kórsetilgen. 1627 jylǵy uly joryqta Esim han jońǵarlarǵa taǵy oısyrata soqqy berip, alǵashqy Oırat odaǵyn ydyratyp jiberdi. Eńsegeı boıly er Esim hannyń bul uly jeńisteri Qazaq handyǵyna endi eshkimniń tisi batpaıtyndaı syrtqy jaǵdaıdy qalyptastyryp edi. О́kinishke oraı, dál osy kezeńde ózin han dep jarııalaǵan Tursyn sultannyń derbes saıasatynyń saldarynan Qazaq handyǵynda úlken kúızeliske uryndyrǵan azamat soǵysy bastaldy. Tashkent qalasy qazaqtarǵa qaraǵan soń, kóp uzamaı ony Jánibek hannyń nemeresi Jalym sultan uly Tursyn sultan bılegen edi. Bertin kele ol táýelsiz han bolýdy kókseıdi. Sol zamannyń tarıhshysy Mahmud ben Ýálıdiń jazýynsha, Esim han 1627 jyly jońǵarlarǵa qarsy joryqqa attanǵanda, Tursyn sultan bar áskerimen Túrkistan qalasyn shabady. Beıbit jurtty qyryp-joıyp, at tuıaǵy jetken jerdiń bárin oırandaıdy. Esim hannyń áıelderi men bala-shaǵasyn tutqyndaıdy. Endi Esim hannyń ózin qurtpaq bolyp, aýyr soǵystan oralyp kele jatqan qazaq áskerine tutqıyldan shabýyl jasaıdy. Biraq Esim hanǵa habar buryn jetedi. Eki ásker Saıram qamalynyń túbinde bettesedi. Esim han ant buzǵan Tursyn sultannyń jaqtastaryn qırata jeńip, Tashkent bekinisine deıin tyqsyrady. Bar áskerinen aıyrylǵan Tursyn sultandy nókerleri tutqyndap, jaýynyń qolyna tapsyrady. Esim han opasyz Tursynnyń basyn alyp, onyń qoltyǵyna sý búrkip, qandastaryna qarsy soǵysqa aıdap salǵan Buhar hany Imamqulǵa sálemdemege jiberedi. Tursyn «hannyń» opasyz ólimi týraly Marqasqa jyraý bylaı deıdi: «Eı, Qataǵan han Tursyn! Kim aramdy ant ursyn. Jazyqsyz eldi jylatyp, Jer táńirisip jatyrsyń. Han emessiń qasqyrsyń, Qara albasty basqyrsyń! Altyn taqta jatsań da Qazań jetti qapylsyń! Eńsegeı boıly er Esim, Esigińe kelip tur, Shashqaly tur qanyńdy, Keshikpeı sodan qatarsyń!» Tarıhshy Mahmud ıbn Ýálı «Bahyr ál-asyrar» atty eńbeginde Esim han 1628 jyly qaıtys boldy degen derek keltirse, «Qazaq sovet ensıklopedııasynyń» málimetine qaraǵanda Esim han 1645 jyly qaıtys bolǵan kórinedi. Al keıbir tarıhshylar 1628 jyldan bastap 1643 jylǵa deıin Esim hannyń uly Jánibek handyq qurdy degen pikirdi alǵa tartady. Qaıtken kúnde de Qazaq handyǵynyń shejiresindegi osy bir jyldardyń tarıhy kómeski. Naqty derekter de, zertteýler de joqtyń qasy.
Sóıtip, Esim han dúnıe salǵan soń Qazaq handyǵynyń taǵyna onyń uly Jáńgir han (1643-1652) ıe bolady. Eli úshin eńirep týǵan Jáńgir taqqa otyrmastan burynnan halyq arasynda zor qurmetke bólenip, eliniń, jeriniń azattyǵy jolynda janqııarlyqpen kúresken tarıhı tulǵa edi. Jáńgir sultannyń qaıratkerlik isterinen onyń han bolyp jarııalanǵanǵa deıingi jyldardyń ózinde memleket saıasatyn, ásker bıligin utymdy basqarǵanyna tánti bolamyz. Han Jáńgirdiń ǵajaıyp erlikteri qalyń qazaq jurty bylaı tursyn kórshi elderge keńinen málim boldy. Halyq ony Salqam Jáńgir dep qurmettedi. Jáńgir han bılik quryp turǵan kezeńde Qazaq memleketi men Jońǵar handyǵy arasynda úsh iri soǵys bolǵany tarıhtan málim. Onyń birinshisi 1635 jyly, ekinshisi 1643-1644 jyldary, úshinshisi 1652 jyly bolǵan edi. 1635 jylǵy shaıqastyń tolyq qalaı aıaqtalǵany týraly naqty málimet joq. Biraq osy shaıqasta Jáńgir sultan qolǵa túsip, kóp uzamaı tutqynnan qashyp shyǵady. 1643 jyldyń sońǵy aılarynda, qaqaǵan qysta búkil Jońǵar jurtyn bir týdyń astyna toptastyryp, Jońǵar handyǵynyń eńsesin kótergen Batur qontaıshy Qazaq handyǵynyń ıeligine basyp kiredi. Orys derekteri boıynsha, Jońǵar basqynshylary eń aldymen, Alataýdaǵy qyrǵyzdardy shaýyp, beıbit jurtty qyryp-joıyp, Toqmaqqa deıin jetedi. Ol zamanda qyrǵyz halqy Qazaq handyǵynyń quramyndaǵy bir ulys bolatyn. El shetine jaý tıgenin estip, Jáńgir shuǵyl attanyp, shaǵyn nókerlerimen qyrǵyz arasyna jetedi. Jaý betiniń qatty ekenin túsingen Jáńgir qalyń áskeriniń kelýin kútpesten, az ǵana jankeshti jasaǵymen jońǵarlardyń 50 myńdyq áskerine qarsy turýǵa sheshim qabyldaıdy. Soǵys tarıhynda 600 jasaqpen basqynshy jaýdyń muzdaı qarýlanǵan 50 myń áskerine qarsy erlik kúres ashqan oqıǵa buryn-sońdy bolyp kórgen emes edi. Áskerbasy sheberliginde shendesi joq Salqam Jáńgirdiń kózsiz erligi sol zamannyń búkil soǵys shejiresine betburys jasady. Soǵys tarıhynda uly erliktiń balamasyz bul oqıǵasy týraly tarıhı jazba derekterde bylaı delingen: «Jáńgir óz jasaǵynyń bir bóligine jońǵarlar bıik taýdan asyp ótkenshe, eki taý arasyndaǵy tar shatqaldan or qazyp, bekinis jasaýǵa buıyrady. Al ózi qalǵan jasaqtyń shaǵyn tobymen taýdyń ekinshi jaǵyna jasyrynady. Batur qontaıshy or qazyp, bekinip alǵan qazaqtarǵa bar kúshimen shabýyl jasady. Ońtaıly sátti kútip turǵan Jáńgir jaýdyń tý syrtynan qyrǵıdaı tıdi. Sóıtip, jońǵarlardy qatty jeńiliske ushyratqany sonsha, olar jaqtan 10 myńnan astam adam óldi. Urys bitýge jaqyndaǵanda 20 myń áskermen Jalańtós batyr Jáńgirge kómekke kelip úlgerdi. Batur qontaıshy qatty jeńiliske ushyrap, sheginýge májbúr boldy» («Qazaq sovet ensıklopedııasy», 6 tom, 380-bet.) 1643-1644 jyldardaǵy úlken maıdanda birikken jońǵar áskerin kúırete talqandaý jáne olardy el shetinen asyra qýyp tastaý – Qazaq handyǵynyń tarıhyndaǵy asa eleýli jáne dańqty oqıǵalardyń biri. Maıdannyń alǵashqy kúninen-aq basqynshylarǵa qarsy aýyr kúres júrgizgen Tıes bı bastaǵan qyrǵyz halqynyń erliginde de shek joq. Osy soǵysta odaqtastyq shartyn berik saqtap, ózbek áskerin bastap kómekke kelgen alshyn Jalańtós bahadúrdiń eńbegi de eren. Tarıhı derekter naqty aıǵaqtaǵandaı, jońǵar basqynshylyǵyna qarsy azattyq kúreste týysqan úsh halyqtyń mereıi ústem shyǵyp, qazaq-qyrǵyz-ózbek áskerı odaǵy tamasha jeńiske jetti. Urpaqtary ulaǵat alar babalar erligi osylaı túıindeledi. Qısapsyz qyrǵynǵa ushyrap, masqara jeńilis tapqan Batur qontaıshy Jońǵarııaǵa oralysymen jańa soǵysqa ázirlene bastady. Jońǵardyń shegirtkedeı qaptaǵan áskerine ondaǵan ese az jasaǵymen qarsy turyp, ońdyrmaı saǵyn syndyrǵan Salqam Jáńgir hannan qaıtken kúnde de kek qaıtarýdy kóksedi. Qazaq handyǵy men Jońǵar handyǵynyń arasyndaǵy kelesi joıqyn soǵys 1652 jyly bolady. Yza men namys býyp, kek qaıtarý soǵysyna muqııat daıyndalǵan Batur qontaıshy 1652 jyly qazaq eline taǵy basqynshylyq soǵys ashady. Bul soǵys týraly tarıhı derekter mardymsyz. Keıingi tarıhshylardyń «bul soǵysta qazaq jasaqtary jeńildi» degen birjaqty pikirleri de aqıqattan alys jatqan sııaqty. О́ıtkeni, aldaǵy jyldardaǵy tutqıyldan shapqan soǵystardaǵydaı qazaq áskeri qapysyz emes edi. Batur qontaıshynyń kek qaıtarý joryǵyna daıyndyǵynan da Jáńgir habardar bolatyn. Endeshe, syralǵy jaýdyń bul shapqynshylyǵynan qazaq áskerleriniń jeńilis tabýy eshbir múmkin emes. Tarıhshylardyń qazaq jasaǵy jeńildi degen tujyrymynyń týyndaýyna maıdan dalasynda Jáńgir hannyń qapyda qaza tabýy negiz bolǵan sııaqty. Sol zamannyń soǵys strategııasynda dos ta, dushpan da moıyndaǵan qolbasshylyq biliktilikti asqan daryndylyqpen júzege asyrǵan, shaıqas tásilderine teńdessiz ózgerister engizgen, qazaq áskerin únemi jeńiske bastaǵan Jáńgir hannyń qan maıdandaǵy qazasy qazaqtar tarapynan soǵys qımyldaryn kúrt toqtatýǵa májbúr etti. Qazaq áskeri keıbir tarıhshylar boljaǵandaı, bul soǵysta jeńilgen joq, kerisinshe jeńisti shabýyldaryn óz erikterimen toqtatty. О́ıtkeni, qalyń ásker qatty qurmet tutatyn erjúrek bahadúrdi qurmetpen sońǵy saparǵa shyǵaryp salý – sansyz joryq joldarynda birge bolǵan árbir jaýyngerdiń paryzy edi. Qaharman hannyń asyl súıeginiń Qazaq memleketiniń astanasy – qasıetti Túrkistanǵa ákelinip, Áziret Sultannyń saıasyna aq arýlap jerlenýi osy oıymyzdyń aıshyqty dáleli bolsa kerek.
«Altyn ǵasyrlar» sońy
Jáńgir hannyń urys dalasynda mert bolǵan qasıetti qazasynan keıin Qazaq handyǵynyń shekara nyǵaıtqan jeńimpaz joryqtary shektelip, strategııalyq áskerı áleýeti báseńsı bastaǵan sııaqty. Eki júz jyldan astam dańqty tarıhy bar ortaǵasyrlyq iri de irgeli memleket – Qazaq handyǵynyń shejiresinde 1652 jyldan 1680 jyldyń aralyǵyndaǵy kezeń eń buldyr ýaqyt bolyp sanalady.
Bul jyldary Qazaq handyǵynyń taǵynda Bólekeı sultan uly Batyr han otyrdy degen derek bar. Osy bir otyz jyl shamasynda Qazaq memleketi iri soǵys oqıǵalaryna aralaspaı beıbit kezeńdi bastan keshirgen sııaqty. О́kinishke oraı, osy kezeńde birtutas memleketti nyǵaıtyp, onyń qorǵanys qýatyn arttyrý maqsatynda da shybyq basy syndyrylmaǵanǵa uqsaıdy. Qaıta sultandar arasyndaǵy baqtalastyq báseke beleń alyp, irgeli memlekettiń irgesin shaıqaltýdaǵy alǵashqy syzattar túse bastaǵan. Sultandar arasyndaǵy baqtalastyq ashyq taq talasyna ulaspasa da júzge bólinýdiń alǵashqy shoǵyn byqsytyp, jalpy qazaq halqynyń birligine orasan nuqsan keltirdi. Bir maqsatqa, bir ortalyqqa jumylǵan birtutas handyqty álsirete bastady. Biraq Qasym, Esim, Jáńgir sııaqty óz zamandarynyń ozyq oıly qaıratkerleri irgesin nyǵaıtqan iri memleket ýaqyt synyna tótep berdi. Tek tarıh sahnasyndaǵy óziniń ornyn oıyp alyp, birligin saqtap, bedelin pash etti.
Qazaq handyǵynyń irgeli el ekenin tanytyp, bedelin kúsheıtken Salqam Jáńgir hannyń uly – Táýke han (1680-1715) tarıhtaǵy halyq bergen esimi – Áz Táýke, ıaǵnı dana Táýke bolatyn. Áz Táýke qazaq tarıhynda birtutas memleketti kúsheıtýge baǵyttalǵan birqatar reformalar júrgizgen reformator memleket basshysy retinde qaldy. Táýke memlekettik bılikti beıbit kúnde qolǵa aldy. Onyń memlekettik qaıratker retinde qalyptasýy da otyz jyldyq beıbit kezeńmen tuspa-tus keledi. Táýkeniń qol bastaǵan jaýynger han emes, aqylman han retinde bılik qurýynyń túp tórkini de osynda jatsa kerek. Táýke hannyń el úshin sińirgen tarıhı eńbegi negizinen eki qyrynan aıqyndalady. Birinshisi, eldiń irgesin aman saqtaýda syrtqy saıasatty sheber uıymdastyryp, syrttan kóz alartqan kóp jaýǵa des bermeı, memleketti saqtaýy, ekinshiden, eldiń ishki jaǵdaıyn retteýde saıası-quqyqtyq reformalar júrgizýi bolyp tabylady. Ásirese, teristiktegi qaterli de qýatty kórshisi Reseı patshalyǵymen elshilik almasyp, saýda isterin júrgizýge den qoıdy. Áz Táýke Buhara handyǵymen beıbitshilik qarym-qatynasta bolýǵa, Orta Azııadaǵy barlyq qalalarmen saýda-sattyq jasaýǵa tyrysty. Qazaq handyǵynyń shyn qaterli jaýyna aınalyp, dúrkin-dúrkin shabýyldap júrgen Jońǵar handyǵymen de tatý kórshilik ornatýdy oılady. Qazaq hanynyń elshisi retinde barǵan Qaz daýysty Qazybek bıdiń jońǵar qontaıshysyna aıtqan ataqty tolǵaýynan da memleket maqsaty aıqyn ańǵarylady: «Qazaq-qalmaq balasy, Tabysqaly kelgenmin. Tabysýǵa kónbeseń, Turysatyn jerińdi aıt, Sen qaban da men arystan Alysqaly kelgenmin». Memlekettiń ishki qurylymyn reformalaý barysynda Áz Táýke alty alashtyń tizginin alty bıge ustatty. Iаǵnı, Uly júzde úısin Tóle bı, Orta júzde Qaz daýysty Qazybek bı, Kishi júzde alshyn Áıteke bı, Qyrǵyzda Qarash bı, Qaraqalpaqta Sasyq bı, Quramada Muhamed bı tizgin ustady. Áz Táýkeniń qazaq memlekettiliginiń tarıhyndaǵy eń úlken eńbegi – «Jeti jarǵy» atalatyn zań júıesin jasaýy. Shyn máninde Táýke hannyń «Jeti jarǵysy» qazaq halqynyń etnıkalyq bolmysyn, áleýmettik-sharýashylyq jáne mádenı erekshelikterin eskere otyryp, halyqtyq geografııalyq qonystanýy negizinde jasalǵan memlekettik, saıası-quqyqtyq zań bolatyn. «Jeti jarǵy» arqyly dalalyq demokratııa memlekettiń saıası-quqyqtyq, áleýmettik-ekonomıkalyq ómirinde naqty kórinis tapty. Táýke hannyń tarıhı eńbegi, buǵan deıingi san ǵasyrlyq ómir tájirıbesin, kóshpelilerdiń demokratııalyq úrdisterin jan-jaqty qoryta kelip, eldiń bereke-birligine qyzmet etetin jańa memlekettik-quqyqtyq júıeni jasaı bilýinde. Sondyqtan da halqy ony «Áz Táýke» dep qurmet tutty.
1715 jyly Áz Táýke han dúnıe salyp, Qazaq handyǵynyń bıligine Hysyraý sultan uly Qaıyp sultan keldi. Qartaıyp qalǵan Qaıyp han halyq arasynda bedel ala almady. Áz Táýke irgesin nyǵaıtqan iri memleketti júıeli basqarýdyń jónin bilmedi. Bıligi bosań Qaıyp handy Ábilqaıyr sııaqty kókjal sultandar tolyq moıyndamady. «Jut jeti aǵaıyndy» degendeı bul kezeńde qylyshynan qan tamǵan Jońǵar odaǵy da qazaq dalasyna basqynshylyq soǵysyn kúsheıtken edi. Qaıyp han úshin basty mindet – el irgesin sókken jaýǵa qarsy qımyl tanytý edi. Qal-qaderinshe basqynshylarǵa qarsy shaıqasqa daıyndalyp, 1717 jyly Qaıyp han men Ábilqaıyr sultan Qazaq handyǵynyń otyz myń sarbazyn bastap, jońǵarǵa qarsy attanady. Keshegi Qasym han kezinde úsh júz myń ásker shyǵaratyn Qazaq handyǵy basqynshylarǵa qarsy eldi azat etý joryǵyna bar bolǵany 30 myń jasaq shyǵara aldy. Osydan-aq Qaıyp hannyń qaýqaryn ańǵarýǵa bolady. Osy joryqtan Qaıyp han men órkókirek Ábilqaıyr sultan bar áskerinen aıyrylyp qaraqan bastaryn ǵana aman alyp qalypty. 1718 jyly jońǵarlarmen bolǵan kezekti bir shaıqasta Qaıyp han qaza tabady.
Alty alashtyń ıgi jaqsylary jınalyp, Áz Táýkeniń bel balasy Bolatty aq kıizge salyp, han kóteredi (1718-1730). «Jaqsydan jaman týar – bir aıaq asqa alǵysyz, jamannan jaqsy týar – adam aıtsa nanǵysyz» degendeı Bolat hannyń aty zatyna saı bolmaı shyqty. Qabiletsiz ári boljyr Bolat han úsh júz jyldyq damý tarıhy bar Qazaq handyǵyn toqyraýǵa ushyratty. Bolat hannyń kezinde ortalyq handyq bılik múlde álsirep, ár júzdiń óz hany derbes bılik qurdy. Dál osy Bolat hannyń tusynda Jońǵar odaǵy qazaq memleketin jaýlap alyp, qazaq halqy «aqtaban shubyryndy, alqakól sulamaǵa» ushyrady. 1730 jyldan 1771 jylǵa deıin bılik qurǵan Táýke hannyń nemeresi Ábilmámbet han is júzinde tek Orta júzdiń ǵana hany boldy. Sebebi, Bolat hannyń tusynda-aq Kishi júzdi bólektep, han atanǵan Ábilqaıyr 1731 jyldyń 10 qazanynda Reseı patshalyǵyna bodandyǵyn moıyndaǵan bolatyn. Degenmen, budan keıin de Qazaq handyǵynyń tarıhynda er etikpen qan keshken kúızelgen kezeńder de, el eńsesin kóterip, birlik týyn asqaqtatqan (Abylaı men Kenesary handar tusy) kezeńder de ótti. Qalaı bolǵanda da Bolat hannyń bılik qurǵan jyldarymen birge tórt ǵasyr dáýirlegen Qazaq handyǵynyń «altyn ǵasyry» aıaqtalǵan edi..
Jylqybaı JAǴYPARULY,
«Egemen Qazaqstan».
