Aýmaly-tókpeli álem...

Qoı jyly da attady tabaldyryqtan. Biraq jıekpen jylystap jónegen jylqy jylymen birge álemdegi burynnan bar ártúrli deńgeıdegi, ártúrli sıpattaǵy, ártúrli mazmundaǵy tepsingen teketirester men qaıtarymy qıyn qaqtyǵystar kete qoıǵan joq. Sabaqty ınesiniń ushy ótken jyldan órnek syzyp kele jatqan sol sodyrlar soıqandary jańa jyl bastalar-bastalmasta qaıtadan qozdaı tústi.  Jahan jurtynyń jandaryn shúberekke túıdirip, úreılerin ushyryp otyrǵan mundaı oıqy-shoıqy oqıǵalar qazir ondap sanalady. Solardyń arasynda Germanııada burq etken ıslamǵa qarsy qozǵalys ta, Fransııadaǵy jýrnal redaksııasyn sulatyp salǵan sumdyq soıqan da, AQSh-taǵy túbirinen násildik bóliný­shi­lik­tiń túbiti jelkildep kóringen kıkiljiń de, Eýropadaǵy júgensiz ketken jumyssyzdyq ta bar. Biz búgin osy oqıǵalar jóninde az-kem oı bólispekpiz.

Parıj tórindegi terakt

Áýeli, qańtardyń 5-i kúni Germanııanyń Drezden qalasynda ıslam qozǵalysyna qarsylardy jaqtaýshylardyń aksııasy bolyp ótti. Saksonııa jerindegi shahar kóshelerin bir mezgilde 18 myń adam basyp qaldy. О́zderin «Kári qurlyqtyń ıslamdanýyna qarsy eýropalyq patrıottar» qozǵalysyn qoldaýshylar dep ataǵan bul top zańnamaǵa ózgeris engizý arqyly elge syrttan bosqyndardyń basyp kirýlerine tosqaýyl qoıýdy talap etti. Jalpy, bul ótken jylǵy jeltoqsannyń 22-sinen beri munda ótken 11-shi sherý edi. Osymen bir mezgilde eldiń birqatar iri qalalarynda Drezdendegi aksııaǵa qarsy shyǵýshylardyń mıtıngileri keńinen óris alyp ketti. Sonyń ishinde Mıýnsterde – 10 myń, Shtýtgartta – 8 myń, Berlın men Kelnniń árbirinde 5 myń adam teketireske túsetin jaqtyń da álsiz emes ekenderin baıqatyp berdi. Budan bólek, bulardyń sońǵysynda kóshege shyqqan yzaly jurt ońshyldar áreketine narazylyq retinde qala ortalyǵyna ornalasqan sobor men basqa da kórikti oryndardy elektr qýatynan ajyratyp tastady. Olar bul aksııanyń atyn da «Násilshilderdiń jaryqtaryn óshiremiz» dep atady. Dál osyndaı sharany Drezdendegi alyp avtozaýyt – Volkswagen konserni jumysshylary da jasap, kásiporyndy elektr qýatynsyz qaldyrdy. «Volkswagen ashyq, azat jáne demokratııalyq qoǵam úshin kúresedi», dedi olar óz habarlamalarynda. Arada eki kún ótkende, Fransııa astanasynda ıslam qozǵalysyna qarsylyqqa qatysty taǵy bir júrek titirkenterlik oqıǵa oryn aldy. Biraq mundaǵy qarsylyq jalpy ıslam záýzatyna emes, tikeleı «Islam memleketi» dep atalatyn toıymsyz tobyrǵa baryp tireledi. Álbette, ınsıdent irkilgen kúni bul tujyrym birden jurttyń jadyna sap etip ornyǵa qalǵan joq. Naǵyz qandy qyrǵyn 7 qańtarda Parıjdiń ortalyǵyndaǵy Charlie Hebdo satıralyq aptalyq jýrnalynyń redaksııasynda boldy. Quqyq qorǵaý organdarynyń málimetinshe, saǵat 11:30 shamasynda Kalashnıkov avtomaty men granatomet asynǵan belgisiz eki adam basylym ornalasqan ǵımaratqa kirip kelip, redaksııa alqasynyń jıynyn ótkizip otyrǵan jýrnalısterge qaraı oq jaýdyrǵan. Oqıǵa ornynda 12 adam jer jastansa, ekeýi polısııa qyzmetkeri. Budan bólek, 10 adam ártúrli dene jaraqatyn alǵan. Kýálardyń aıtýlarynsha, ofıs­ke betperde jamylyp kirgen ekeý «Allahý akbar» dep alyp, «Biz paıǵambar úshin kek qaıtardyq», dep aıqaılaǵan. Olardyń bulaı deýleriniń de sebebi bar. Atalmysh Charlie Hebdo jýrnaly buǵan deıin Muhammed paıǵambardy mazaqqa aınaldyrý jóninde biraz belsendilik tanytyp úlgergen. Jýrnaldyń negizi 1969 jyly qalanyp, 1981 jylǵa deıin toqtaýsyz shyǵyp kelgen. Biraq sol jyly aıaq astynan jabylyp qalǵan. Degenmen, araǵa 11 jyl salyp baryp, aptalyq qaıtadan taraı bastaǵan. Al janjalmen atyn tanytýdy 2006 jyly dattyń Jyllands-Posten únparaǵynda jaryq kórgen paıǵambar týraly saıqymazaq sýretti kóshirip basýdan bastapty. Munymen de toqtaı qoımaǵan. Ol 2012 jyly «Musylmannyń kinásizdigi» atty fılmniń shyǵýyna baılanysty Eýropanyń kóptegen qalalarynda jappaı tártipsizdik jasalyp jatqan kezde taǵy osyndaı birneshe karıkatýra jarııalap jiberedi. Osyǵan baılanysty jýrnaldyń basshysyna kóptegen belgisiz kisilerden qoqan-loqqy jasalǵan kórinedi. Budan qatty sekem alǵan dırektor kópke deıin polısııanyń qorǵaýynda júrýge májbúr bolypty. Al jýrnal taıaý kúnderde «Islam memleketi» dep atalatyn qaraqshylar tobynyń serkesi Abý Bakr ál-Baǵdadıdiń karıkatýrasyn jarııalaǵan eken. Sarapshylar qazir lańkesterdiń mynadaı soıqanǵa barýlaryna da tikeleı osy sońǵy árekettiń áseri basymyraq bolǵanyn aıtyp otyr. Osy oqıǵadan keıin Fransııa astanasynda terrorlyq qaýiptiń eń joǵary deńgeıi jarııalanyp, kúsh qurylymdary BAQ redaksııalaryn óz kúzetteriniń aıasyna aldy. Qaıǵyly jaǵdaı jaıy málim bolǵan boıda sol jerge Fransııa prezıdenti Fransýa Olland, ishki ister mınıstri Bernar Kaznev, Parıj qalasynyń meri Ann Idalgo baryp qaıtty. Eldiń basshysy bolǵan jaıǵa «terakt» degen baǵa berdi. Ol, sonymen birge, sońǵy aptalarda Fransııada birneshe lańkestiktiń aldy alynǵanyn málimdedi. Prezıdent sodan keıin úkimettiń shuǵyl otyrysyn ótkizdi. Álemdik qoǵamdastyq oryn alǵan lańkestikti qatty aıyptap jatyr. Sol kúni keshke qaraı fransýz astanasynyń ortalyǵynda 34 myń adamnyń qatysýymen Charlie Hebdo satıralyq aptalyǵyna qoldaý kórsetýge arnalǵan sherý bolyp ótti.

Fergıýsonnan bastalǵan taıtalas

Jańa jyl bastalǵaly beri AQSh-ta polısııanyń qataldyǵy men násildik kemsitýshilikke qarsy narazylyq aksııalary jańa pishinge kóshti. Qazirgi kúnderi Nıý-Iorktiń, sondaı-aq, Oklend jáne Berklı sekildi qalalardyń barlary men restorandarynda áldeneshe ondaǵan belsendiler jurttyń nemquraıly toptarynyń sana-sezimderin qozǵaý maqsatynda ózderi «fleshmob» degen ataý bergen áreketterge dendep kirisip ketti. Atalǵan aksııaǵa qatysýshylar birneshe ondaǵan adam otyrǵan zaldarǵa ótken jyly polısııa ofıserleri atyp óltirgen Maıkl Braýn men Erık Garner sekildi taǵy onshaqty afroamerıkalyq azamattyń attaryn daýystap atap, taqpaqqa qosyp kirip keledi. Olardyń bul ısharalaryn qoǵamdyq oryndar ıeleri men kelýshileriniń birazy túsinistikpen qabyldap júr. Sonymen qatar, mundaı áreketke narazylyq bildiretinder de tabylyp qalady. Taıaýda Nıý-Iorkte eldiń túkpir-túkpirinen jınalǵan myńdaǵan polıseı tap osylaısha ózderiniń áriptesterimen qoshtasty. Al jer qoınyna berilip jatqan Ven-Iаn Lıý budan eki apta buryn áleýmettik jelide barlyq aq ofıserden kek qaıtarýǵa ant bergen qara násildi jigittiń qolynan oqqa ushqan edi. Atalǵan polıseıdiń juptas áriptesi Rafael Ramosty jerleýge arnalǵan shara kezindegideı munda da narazylyq bolmaı qalǵan joq. Munda da qala meri sóz sóılep jatqanda, júzdegen polıseı kóshege qaratylǵan ekranǵa qasaqana syrttaryn berip turdy. Ofıserler óz áriptesteriniń qaza tabýlaryna narazylyq kórsetýshi qara násildi halyq ókilderine shekten tys jumsaqtyq kórsetken qalalar basshylary jaýapty dep esepteıdi. Negizi, bul teketirestiń basy ótken jylǵy 9 tamyzda Mıssýrı shtaty, Sent-Lýıs okrýgindegi Fergıýson qalashyǵynda tirkelgen myna oqıǵadan keıin keýde kóterdi. Buǵan jergilikti polısııa ofıseri Darren Ýılsonnyń tártipke shaqyrý kezinde ózine qarsylyq kórsetpek bolǵan qara násildi 18 jasar jasóspirim Maıkl Braýndy atyp tastaǵany sebep boldy. Osyǵan ashý-yza bildirgen turǵylyqty halyq qala kóshelerine shyǵyp, bılikti bolǵan oqıǵanyń egjeı-tegjeıin taza tekserýge shaqyrdy. Sonyń tasqyny búkil tamyz, qyrkúıek, qazan aılarynda úzdiksiz shań kóterip, bir damyl tappady. Keıirinek tártipti qamtamasyz etý úshin kentke Federaldy barlaý bıýrosynyń agentteri men AQSh ulttyq gvardııasynyń jaýyngerleri jetkizildi. Qaıǵyly oqıǵanyń naqtyly qalaı órbigeni áli kúnge deıin belgisiz. Birqatar kýálar polıseı oq atqan kezde jasóspirimniń eki qolyn kóterip: «Atpańdar!» dep turǵanyn aıtady. Basqa bireýler bozbalanyń ofıserdiń buıyrǵanyna qara­mastan, tym jaqyn kelip, ony oq shyǵarýǵa májbúr etkenin baıandaıdy. Keıin tártip saqshysy muny óz basyn qorǵaý úshin jasaǵanymen túsindirdi. Biraq jurttyń bári balanyń qolynda eshqandaı qarý bolmaǵanyn rastap otyr. Qalaı degende de, sońynan alqa bıler sot polıseıdiń áreketinen zańǵa qaıshy keletin áreket tappaı, ony qylmystyq jaýaptylyqtan ada-kúde bosatty. Osy úkim jarııalanǵan 24 qarasha kúni qalada jappaı tártipsizdikter bastalyp, onyń sońy talaýǵa ulasyp ketti. Fergıýson turǵyndarynyń aksııa­syn sol zamatynda AQSh-tyń 30 shta­tynyń jurty qoldap áketti. Munyń aldynda, ótken jylǵy 17 shildede Nıý-Iork shtatynyń Tompkınsvıll qalasynyń turǵyny, alty balanyń ákesi, 43 jastaǵy afroamerıkalyq Erık Garner polıseıler jasaǵy ózin kóshede zańsyz temeki satyp tur degen aıyppen ustamaqshy bolǵanda, qoldaryna kisen saldyrmaı, qatty qarsylyq kórsetedi. Tártip saqshylarynyń qaı-qaısysynan da aıtarlyqtaı iri ári bıik bolǵandyqtan, aq násildi polıseı Denıel Pantaleo ony jerge jyǵyp, tunshyqtyrý ádisin qoldanady. Birneshe polıseı jabylyp basyp turǵanda Garner: «Tunshyǵyp baramyn», dep aıqaılaıdy. Sodan keıin ol qarsylasýyn doǵarady. Bir saǵattan keıin onyń ólgeni aıan bolady. Artynan anyqtalǵandaı, marqum qolqa demikpesimen aýyrady eken. Bul oqıǵa da qoǵamǵa qatty dúmpý alyp keldi. Onyń sońyn ala Fergıýsondaǵy jaǵdaı oryn aldy. Al 24 jeltoqsan kúni Mıssýrı shtatyndaǵy Sent-Lýıs qalasynda 18 jasar Antonıo Martın polıseıdiń qolynan qaza tapty. Oqıǵa sol kúni keshkilik bolǵan. Qazir osy oqıǵaǵa baılanysty tekserý jumystary júrip jatyr. Qazir álemdegi kóptegen sarapshylar Qurama Shtattarda taǵy da násildik sıpattaǵy tolqýlar týyndap kele jatqanyn alǵa tartady. Bul eldi osy tóńirektegi qandy oqıǵa 1992 jylǵy sáýir-mamyr aılarynda bolyp edi. Ol Los-Andjelestegi alqa bıler soty qara tústi R.Kıngti soqqyǵa jyqqan tórt aq násildi polıseıdi aqtap shyǵarǵannan keıin bastalǵan. Sol jolǵy aq tústi azamattarǵa shabýyl jasap, úılerdi qıratýǵa baǵyttalǵan qarsylyq qozǵalystary barysynda 53 adam qaza tapty, 1 100 shamalas úı-jaı otqa orandy, qalaǵa 1 500 000 000 dollar kóleminde shyǵyn keltirildi.

Júgensiz ketken jumyssyzdyq

Eýropada sońǵy ýaqyttary jumyssyzdyqtyń deńgeıi kúrt kóterilip ketkeni baıqalyp tur. Ol, ásirese, Italııada buryn-sońdy bolmaǵan «rekordtyq» kórsetkishke jetti. Munda dál qazir onyń beldeýi eńbekke jaramdy jurttyń 13,4 paıyzyn quraıdy. Appenın túbegindegi ISTAT ulttyq statıstıka ıns­tıtýty sársenbi kúni munyń 1977 jyldan bergi aralyqtaǵy absolıýtti joǵary nátıje ekenin jarııalap úlgerdi. Mine, jańa jyldyń basynda bul elde osylaısha budan 38 jyl buryn tirkelgen «rekordqa» ózgeris engizilip otyr. Al munyń belgisi ótken jyldyń qarasha aıynda baıqala bastaǵan bolatyn. Sol kezde eldegi jumyssyzdar sany 3,45 mln. adamǵa jetip, kórsetkish sonyń aldyndaǵy qazan aıynan 1,2 paıyzǵa asyp túsken edi. Osy kúnderi jumyssyz júrgen jastar qatary tarıhı turǵydaǵy eń joǵary mólsherge kóterilip ketti. Olardyń 43,9 paıyzy jumyssyzdyqtyń qamytyn kııýge májbúr bolýda. Osynyń aldynda ǵana Eýropa parlamenti Grekııa, Italııa, Polsha jáne Fransııa elderine jumyssyzdyqpen kúreske kómek retinde 35,5 mln. eýro qarjy bólý jóninde sheshim qabyldady. Oǵan Strasbýrgte ótken plenarlyq sessııada qol jetti. Al qarajat parlament sheshimin Eýropa keńesi maquldaǵannan keıin baryp, Eýropanyń jahandanýǵa beıimdelý qorynan bólinetin bolady. Parlament depýtattarynyń aıtýlarynsha, osynyń arqasynda atalǵan memleketter bılikteri Eýropadaǵy  jahandaný úderisi men ekonomıkalyq kereǵarlyqtardyń zardaptarynan jumyssyz qalǵan 6 myńnan astam adamǵa nápaqa taýyp bere alady. Mundaǵy áńgime negizinen Parsy shyǵanaǵy elderi avıatasymaldaýshylary tarapynan básekelestiktiń kúsheıe túsýine jáne otyn baǵasynyń kúrt qymbattap ketýine baılanysty jumystan shyǵyp qalǵan fransýzdyń Air France avıakompanııasynyń 3,8 myńnan asa qyzmetkeri týraly bolyp otyr. Osy úshin Fransııa úkimeti atalǵan qordan 26 mln. eýroǵa jýyq aqsha alady. Bul Eýroparlamenttiń qurylǵaly beri osyndaı maqsatty tirlikke berip otyrǵan eń kóp somasy bolǵaly tur. Álem ekonomıkasyndaǵy qıyn­dyqtar sondaı-aq, tutynym sura­nysynyń túsip ketýine de aparyp soqtyrdy. Osynyń saldarynan grektiń Odyssefs Fokas atty bólshek saýda júıesi saýda kólemin kúrt kemitip alyp, 600 adamdy jumystan shyǵaryp jibe­rýge májbúr boldy. Kompanııa sondaı-aq, grek bank júıesindegi prob­lemalardyń saldarynan aıtar­lyqtaı aýqymda qarjylaı shyǵynǵa batty. Osydan soń Afı­na Eýropalyq odaq qorynan 6,44 mln. eýro mólsherinde kómek alatyn boldy. Depýtattar sol sııaqty Ita­lııanyń teriskeıindegi turmystyq tehnıkalar shyǵaratyn Whirlpool zaýytyna 1,89 mln. eýro sha­ma­synda qarjylaı járdem berýge uıǵarym jasady. Munda da sura­nystyń túsip ketýine baılanysty 600 adam jumystan shyǵyp qalǵan. Mundaı qıyndyqtardy Polsha kásiporyndary da tartyp jatyr. Italııanyń Fiat avtomobılderin shyǵaratyn zaýyt ta suranystan qaǵylyp, 1 myń adamdy jumyssyz qaldyrdy. Eýroparlament zaýyttan ketken 770 adamdy qaıtaryp ákelý úshin 1,26 mln. eýro bólýge áreket jasaýda. Jalpy, Eýropanyń jahan­danýǵa beıimdelý qorynyń aqsha­laı jıyntyǵynyń kólemi 150 mln. eýrony quraıdy. Ol jyl saıyn tolyǵyp turady. 2006 jyly qurylǵan qor básekelestikpen kúreste jeńilis tapqan transulttyq kompanııalar men jekelegen óndirýshilerge kómek kórsetýmen aınalysady. Ádette qoǵamdastyq elderi jurtty jumysqa ornalas­tyrý máselesin óz betterinshe tez sheship otyrýǵa umtylady. Sodan keıin Eýropa odaǵynyń kómegine júginedi. Áıtkenmen, bul joly bastalǵan jumyssyzdyq tolqynynyń jýyr mańda qaıta qalatyn túri kórinbeıdi. Serik PIRNAZAR, «Egemen Qazaqstan».