Jeńgetaı (Esse)

– Balam, erteń kóshpeı, osy jurt­ta birer kún aıaldaımyz. Uı­qyń qanǵan soń, túske taıaý óris­ke kelip, otarǵa óziń ıe bol. Jol ústi ǵoı. Kóshken jurttyń maly­na jaqyndamasań boldy. Náneń ekeýmizdiń bir mańyzdy sharýany támamdap kelýimizge týra kelip tur, – dep ákeı tosyn áńgime bastaǵan. Náneń degen Qudaıbergen esimdi aýyldyń úlken-kishisi osylaı ataıtyn syıly da qadirli aqsaqaly bolatyn. Jyl saıyn qyzy Nurǵanamen birge ortalyqtaǵy úıinen jaı­laýǵa shyǵyp, bıe baılatyp, qymyz ishetin. Nánem ekeýi jol júrer bolsa, saparlarynyń mańyz­dy bolǵany ǵoı degen oımen ekeýiniń qaıda baratyndaryn suraýdy yńǵaısyz kórdim.

Erteńine keshkilik otardy erýlep otyrǵan jurtymyzǵa qaraı qoǵamdaı bastaǵanda kósh jolynan qos jolaýshynyń tóbesi kóringen. Asyqpaı aıańdap kele jatqan júristerine qaraǵanda, áli de áńgimelerin taýysa almaǵanǵa uqsaıdy.

– Qaıda baryp kelesizder? – dedim kesheli bergi beımálim máseleni bilgim kelip.

– Súıinshi! Kóp uzamaı jeńgeli bolasyń! – dedi Nánem betime kúle qarap.

– Kimdi, qashan? – degen saýal­dar aýzymnan eriksiz shyǵyp ketti. Jyl saıyn qyrkúıek aıy týysymen tabandatqan bir aı qazan aıy týǵansha tósek tartyp, aýy­ryp qalatyny bolmasa, on eki jasynda qatty shoshyp, belgisiz dertke ushyraǵannan aqsap, jarym jandy, jarty sandy bolyp qalǵany bolmasa, baıan, dombyrasyn oınap, ánin salyp, oǵan qosa ázilin aıtyp, ortasynyń «gúli» bolyp otyratyn ózim «Kóke» atandyrǵan jalǵyz aǵataıym Qydyrbek te jıyrma deıtin jigit jasynan asyp turǵan kezi bolatyn. «Menen on bir jas úlkendigi bar Kókem de úılenip, jeńgeli bolsamshy-aý, áke-sheshemiz ben Kókem ekeýimiz – bir shańyraq astyndaǵy tórteýmizdiń bir-biri­nen aıyrmashylyǵy joq ótip jatqan qyzyǵy az kúnderge bir jańalyq kelse shirkin, tipti áke-sheshemniń «Kishkene kúlsha­sharlarymyzdy erkeleter kún qaıda» deıtin armandaryna jetse ǵoı» degen óz boıyma shaq qııa­lym júregimde saqtaýly júre­tin. Onyń aınaǵa jıi qarap, jańa tebindep kele jatqan saqal-murtyn muntazdaı ǵyp qyrǵan soń, ákeıdiń qoıǵa minetin eki atynyń biri sulý músindi Aqjal­dy minip alyp, áıteýir bir syltaý taýyp, el aralaýǵa qumarlyǵyn baı­qaıtynmyn. Qaıda kelin túsi­rip, qyz uzatqan toı, qaıda shildehana – báriniń de Kókemsiz ótpeıtini belgili. Ol kez kelgen otyrysty dombyra, baıanyn tartyp, áni men ázilin aıtyp, gúldendirip jiberer edi. Jaı jıyn bolsa da, birdi-ekili boıjet­kender bolyp turady. Álde Kó­kem unatpaıdy, álde olar Kó­kem­di unatpaıdy, áıteýir onyń ómirlik qosaǵyn izdese de, kez­des­tire almaı júrgenin qý ishim sezedi. Árıne, menen keler kómek joq, tek qana keıbir tur­ǵy­lastarym sııaqty meniń de jeń­gem bolsa ǵoı deıtin tilek qana. Nánem aıtqan mynaý jaqsy habar teńdesi joq úlken qýanysh edi.

Áńgimeniń naqty túıini keshki shaı ústinde tarqatyldy. О́risten toıyp qaıtqan qoılar bir kún kóń tókken jurtyna tez ıirilgen soń, men de erý qonysqa tigiler ıtarqaǵa kirgende, ákeı shesheme búgingi sátti sapary týraly áńgimelep otyr eken.

– Shirkin, Dákeńder er minez­di áıel ǵoı, bizdiń buıym­taıy­myzdyń úsh ulynyń jalǵyz ápkeleri týraly ekenin túsingen bette: «E, aǵalar, meniń qara qosyma at basyn tiregenderińizden tekke júrmegenderińizdi bilip edim. Aınalaıyn Aǵeke, altyn basyńyzdy teńim emes deı alarmyn ba, ulyńyzdy qyzymnyń teńi emes deı alarmyn ba?! Ol búginderi naýqasty bolsa, er­teńderi saý bas­ty azamat bolmas pa! Qarsy aıtar sózim joq. «Qalyńyn aıdap kel, teń-teń kıit deıtin joralǵysyn jetkiz» deıtin zamanyń kelmes­ke ketken. Qyzymdy kelin ǵyp erteń túsirseńizder de quba-quppyn», depti. Sóıtip, quda túsýshi ekeýiniń joldary bolyp, rıza-hosh oralǵan eken. Dámetken esimdi keıýana tórt balasyn uıqy-kúlki kórmeı asyrap, aldyn kámeletke toltyrǵanymen, azamatyn soǵys jalmaǵan, jesir­liktiń, jetimdiktiń zardabyn qansha tartsa da, taǵdyrdyń ózine búgilýdi bilmegen, maıyssa da synbaǵan er minezdi jan bolatyn. Ol kisiniń kelisimi alynǵan soń-aq, kedeılik tirshiliktiń mólsherinen asa almaǵan toı kádesiniń yrymyn jasaǵan bolyp, aınalasy on bes-jıyrma kún máýletinde Kókem zamandasy Jumash, taǵy basqa dostary bar Saýyr taýynyń Aıǵyrkómgen degen ákeıdiń jaılaý qonysyna Áziken jeńgemdi alyp-aq kelgeni.

Ol zamanda araq-sharap degen­der qazaq dastarqanyn basyn­baǵan kez. Jaılaýdaǵy tamam qoıshylardyń jas-kárisi, bala-shaǵasy túgel jınalyp, qurt-irimshigi at-kópir bolyp tógilip, kese-kese sarymaıy qoıylǵan dastarqan men tabaq-tabaq qoı eti men baldaı sorpaǵa toıynǵan soń, úlkender áńgime-dúken qyzdyrsa, qyz-kelinshekter án shyrqap, jigitter kókpar tartyp degendeı kók jaılaýdyń kórkin kirgizip, toıymyzdy dúrildetip ótkizgen.

Jurt tarap, toı dastarqany jınalǵan soń-aq, shesheı marqum anaý aıtqandaı qazynasy joq aǵash jáshigi men óresheniń ishindegi ydys-aıaǵyn kelinine ótkizip berip, budan bylaı óziniń ydys-aıaqqa jolamaıtynyn resmı túrde málimdedi.

Ýaqyt shirkin aıdy aımen almas­tyryp, jyldy jylmen jal­ǵas­tyryp zýlaı berdi. Ákeı alpysty toltyryp, zeınetker atanǵan soń baıdyń, erjete kele ujymshar men keńshardyń jarty ǵasyr boıy baqqan qoıyn sanap berip, jurt sııaqty eńse­li tam úıge kóshkende de sheshem­niń jeńesheme ótkizip bergen saýsaqpen sanarlyq kese-sháıne­giniń alýan túri kóbeıdi, shaı-shalań saqtaıtyn aǵash jáshiktiń ornyna zamanaýı jıhazdar ornalasty. Báribir shesheı ádemi ydys-aıaqpen as ishkeni bolmasa, sháınektiń tutqasyn ustaǵan qalpy máńgilikke attanǵan.

Áke-sheshem armandaǵan tuń­ǵysh nemereleri Názıgúl dúnıege kelgende shesheı marqum ony týǵan áke-sheshesinen qyzǵanatyn. Jeńgem sábıin qolyna alyp emizgeni bolmasa, ony ıiskep, mekirene almaǵan edi.

– Boldy-eı, balajansymaı, qo­lyńa kóp ustama, ısiń sińip qa­lady, – der edi enesi. Kún­diz-túni baýyryna tyǵyp, 14–15 jyl buryn týǵan menen keıin sábı erni tıip kórmegen tas emshegi jibip, balany ózi emize bastaǵan. Analyq sheksiz meıirim degenniń qudireti qandaı ekenin sonda kórdim. Atasy men ájesiniń qoınynda ja­typ qaraqulaqtanyp, tili shy­ǵa bastaǵanda sábıge anasyn «sheshe, mama», ákesin «áke, papa» degizbeı, «jeńgetaı» degizip úıret­ti. Sóıtip, jeńgem dúnıege kelgende Dámetkenniń qosaǵy Ák­shanyń azan shaqyryp qoıǵan Ázıpá degen esimi de, tuńǵyshy Názıgúldiń tili shyqqansha baıa­ǵyda óz anasy erkeletip ataǵan Áziken degen esimi de birte-birte umy­tylyp, Jeńgetaı atalyp ketkeni de shyndyq. Bala-shaǵa­lary ǵana emes, búkil aýyl-aımaq­tyń úlken-kishisi osylaı ataıtyn boldy. Ázıpá da, Áziken de umyt boldy. Bul ataý «batyr aǵa», «bı apa» degen sııaqty erekshe qurmettegennen jurt osylaı ataı­tyndaı kórinedi.

Bir-eki jyldan keıin ómirge Ámirbek atty inim týyp, emshek­ten shyqpaı-aq shal-kem­pir taǵy ony da menshiktep, ekeýin de «jekeshelendirip» alǵan. Názıgúl sheshemniń, Ámir­bek ákemniń qoıyndaryna bir­jo­lata qonystanǵan. Áke-she­shem­niń nemeresin dúnıege ózde­ri ákelgendeı meıirlerin aıa­maı tókkeninen, ekeýi ata-ájele­rinen aıyrylǵanda ózderin jetim qalǵandaı sezingen. Tipti Ámirbek ózi úıli-barandy, azamat bolǵansha ata-ájesiniń sýret­terin tólqujatymen birge tós­qaltasyna salyp júretin. Bul, árıne, ata men ájeniń nemerege degen teńdessiz yqylasynyń qaıtarym kórinisindeı bolatyn.

Al olardyń sábı kezinde ana­­lary Áziken jeńgem balalaryn aımalap, qusha almasa da, olar­dyń analaryna degen ıns­tınkti yqylasy júrekterinde jatatynyn sezip júrgendeı. Ol yqylastyń eshqashan óshpeıtinin de biledi. Osy jerdegi úlken erlik balany baýyrlaryna salyp alǵan ata-enesiniń nemerege degen mahabbat-nıetterin túsine bilgen balany tapqan anaǵa, ıaǵnı meniń jeńgem sııaqtylarǵa tán. Qazir teledıdar habarlarynda, baspasózderde «Ata-ájelerdiń nemerelerin baýyryna salyp alǵandary durys pa, burys pa?» deı­tin máseleni talqyǵa salyp júr. Qazaq ǵasyrlar boıy bul saýal­dy ózderine qoıyp kórme­gen bolar. О́ıtkeni bul bizdiń ult­­tyq ereksheligimiz, tipti artyq­­shy­lyǵymyz ekeni daý týǵyz­baıdy.

* * *

Buryn «jeńgeı» atandyryp júrgen kisimdi balalar ǵana emes, aınalanyń bári «Jeńgetaıǵa» aınaldyryp alǵan soń, men de qaı-kezden osylaı ataǵanym esimde joq.

Jeńgem jaılaýdaǵy toılary óte salysymen úı ishiniń taý­sy­lyp bermeıtin tirshiligi – qoı saýyp, irkit pisip, maı shaı­qaý, qurt-irimshik qaınatyp, naq sút­ten súzbe tuzdaý, jazdy kúnniń aq irimshik, aırany ǵana emes, qysty kúnniń azyq-túligin ázirleý – bári de jeńgemniń mindeti. Jyldyń jartysyna jýyǵyn aýdan ortalyǵyndaǵy aýrýhanada ótkizetin Kókemnen úı sharýasyna qaıyr joq. Kelin kelgenshe de teri-taramysyna ilingendeı aýrýly-syrqaýly bolyp «qý janyn súırep» júretin sheshemizden kómek shamaly. Ákeı bir otar qoıynyń artynan tańdy atyryp, kúndi batyrǵansha qalmaıdy. Demek úı sharýasyndaǵy jalǵyz bas kóterer jeńgem bolsa, shama-sharqymsha oǵan kómek qolyn sozar men ǵana. Kúndizgi úı tirshiliginiń typyr-typyr bit­peıtin sharýasynan keıin Jeńge­taıymnyń «qoı kúzetý» dep atalatyn negizgi mindeti bar. Tún bala­sy qoı otary ashyq dalada jýsap jatqanmen, keı-keıde olar­dyń órip ketýge daıar turatyn toıym­syzdary bolady, keı-keıde «ıt-qus» – qasqyr shabatyn, tipti qorbańdap aıýdyń malǵa tıisetin kezi bolady. Sondaıda jıi-jıi dybys berip, aıǵaılap, anda-sanda kur dárili myltyqty tars etkizip qoıyp jeńgem júredi. Qatty jańbyrda qoıdyń tereń shatqalǵa qaraı yǵa jóneletini bolady. Ondaıda jyly tósekti umytyp, kúzetke men de onyń qasyna jaýyn-shashyndy, soqyr tumandy kúnderi kómekke keletinmin. Ekeýmizge de qoı yryq bermeı yǵa jónelgende ákeı de tóseginde jata almaı, qasymyzǵa shyǵatyn.

Erteńgilik bir-eki saǵat kóz ilgen soń:

– Kenjem, sary ógizdi ákelip, yńyrshaqtaı qoıshy. Qurt-irimshik qaınatqanǵa otyn aza­ıyp qaldy, – der edi. О́gizge men minip, ol jaıaýlap, ne Qıynsýdyń, ne Kúrkeliniń shatqalyna túsip, jaırap jatqan qý butaqtardy ógizge artamyz.

– Kenjem, qarnyń ashyp, shóldeseń tamaqtanyp al, – dep dorbasynan jarty páter nany men búıenge quıǵan aıranyn usynar edi. Sol «Kenjem» degen jeńgelik qana emes, analyq qamqorlyǵy 70 jylǵa jýyq ýaqyt­qa sozylypty. Ol da, men de qarttyqtyń aýlyna atbasyn tireppiz.

Birde ash, birde toq júretin stýdenttik shaqtaǵy kanıkýl kezinde «elge baramyn» degen habarym jetisimen «Kenjem súri et pen onyń sorpasyn jaqsy kóredi» dep azdy-kópti etin súrleı bastaıtyn. «Kenjem kelgende sútke buqtyryp beremin» dep qolyna túsken tarysyn saqtap, qarynǵa salǵan tuzdy súzbeniń bir quryshy bolsa da tyǵyp qoıar edi. Oqýshy kezimde anam sóıtetin. Stýdent kezimde anam joq bolsa da, Jeńgetaıymnyń maǵan degen sybaǵasy, oǵan qosa iltıpat-peıili aldymnan shyǵatyn.

О́z qolym óz aýzyma erkin jete­tin qyzmette júrgen kezde de «Jýyrda demalysymdy alyp, aýylǵa otbasymmen baramyz» degen habarymyz jetisimen Kókem soıar qoıyn daıarlap, jolymdy tosyp, úı syrtyndaǵy belegirge shyqsa, Jeńgetaıym burynnan úırenshikti sybaǵasyn ázirler edi. Balalaryna, ózine abysyny jeńil-jelpi tartý-taralǵysyn aparsa, «Kenjem men abysynym ákeldi» dep kórshi-qolańǵa maqtanyp, kórsetip shyǵar edi.

Iá, biz de qazir «zeınetker» dep atalatyndar aýly­nyń tur­ǵyny boldyq. «Jaratqan­nyń ýysynda, bir taýdyń qýysyn­da turamyz», dep Kókem aıtqan­daıyn, táýelsizdik alyp, shattan­ǵan jyldarda aýyldardan be­reke ketken kez týdy... Kásip­ker inim Erbol Kókem men Jeń­getaıdyń kenje uly Aıdardyń aldyna salǵan azǵana maly ne ós­peı, ne óshpeı, sharýasy shal­qaıa bastaǵannan keıin bala-shaǵa­symen jáne jeńgemdi kóshirip alyp, Almatynyń jelkesindegi sharýashylyǵyna ornalastyrdy. Olarǵa apta aralastyrmaı ba­ryp-kelip turatynbyz. Qaı­ny­sy men abysynyn aılap kórme­gendeı qushaǵyna alyp, betimizden súıer edi. «Senderge arnap qoıyp edim», dep tátti-dámdisin aldyǵa qoıar edi. Anda-sanda densaýlyǵymdy teksertip alý úshin de aýrýhanaǵa jata qalsam, ár qalada turatyn ul-qyz­daryna telefon shalyp: «Anaý jalǵyz aǵalaryń taǵy aýy­ryp qalypty. Jaqynda tura­tyn­daryń baryp, alysta turatyndaryń telefonmen habarlasyp, jaǵ­daıyn bilińder», – dep bek mazasy ketetin. «Jeńgetaı-aý, usaq-túıek tekserilý úshin aýrýhanaǵa jatsam da, balalardy nege mazalaı beresiz?» desem, «Aýrýhanaǵa deni saý adam jata ma? Sen sol aty jaman jerge kóp úıir bolmasań, men eshkimge de telefon shalmas edim», dep óz degeninen qaıtpaıtyn. Keıde ózi telefondap: «Túsimde kórdim. Aman-saýsyńdar ma?» dep mazasyzdanar edi.

Alpys jyl buryn ótken anam­dy joqtatpaýǵa janyn sal­ǵan qaıran Jeńgetaıymdy búgin­deri el-jurtyna syıly bo­lyp, ǵumyr keshkeni úshin emes, on bir qursaq kóterip, eki uly er­terek shetinep, bireýi azamat bolǵan shaǵynda ata-anasyn jy­latyp ketti. Eki ıyǵyna eki kisi mingendeı Dıdar degen uly aza­mattyq boryshyn óteýge ketip, eline temir tabytqa salynyp ósken Taldysyna oralǵan. Sonda oılamaǵan tustan kılikken qaıǵydan qan jutyp, búgilgen jeńgeme úlkender basý aıtyp: «Alla qalǵan ul-qyzdaryńa ǵu­myr bersin!» degende: «Júre­gimde ár balamnyń óz orny bar. Dıdarymnyń ornyn qalaı toltyrarmyn?» dep eńirep edi. Iá, ol qaıǵyly qazaǵa ushyraǵan ulynyń júregindegi ornyn toltyra almaǵanmen, qalǵan toǵyzynyń úıli-barandy bolǵanyn kórgen Batyr ana atandy. Ol úshin de emes, meniń aıtpaǵym: onyń ata-eneni syılap-kútýdegi qazaqy, kelinniń qandaı bolarynyń etalony, úlgisi bola bilgenin aıtý edi. Bul kúnde áleýmettik jelide aıtylatyn, baspasózderde jazylatyn keıbir kesirli kelinder týraly jan túrshiktirer oqıǵalar týraly habardar bolǵan saıyn Jeńgetaıym eske túse beredi...

* * *

Bizdiń úıden birer kóshe joǵaryraqtaǵy bıik tas qorǵan­nyń syrty kógildir shyrshamen kómkerilgen áshekeıli kók qaqpanyń arǵy jaǵyndaǵy saltanaty jarasqan saraıdyń keń aýlasynda ekinshi kún dúrildegen toı ótip jatty. Biletinderdiń aıtysy: «О́te bedeldi úı ıesi jalǵyz ulyn úılendirip, kelin túsirip jatqan kórinedi. Qudasy da ózimen terezesi teń, «baı – baıǵa, saı  saıǵa quıady» degen jazylmaǵan zańdy, álde balalarynyń, álde ózderiniń ustanǵandary anyq edi. Aýladaǵy bul toı aıtýly meıramhanalarda ótken negizgi qyz uzatý, kelin túsirý sııaqty sal­tanattyń «toı sarqyty» sııaq­ty, ánsheıin ushqyny desedi. Ne kerek, kóshedegi dýmandar aıaqta­lyp, nebir jutynǵan sáıgúlik-mashınalar attanǵan soń, eki-úsh kún ótpeı bir sýmaqaı ósek shyqsyn. Asyl buıymdardy teńdep, asyl tasty áshekeılerdi bir-birine kıitke úlestirisip, quda bolǵan aıtýly azamattardyń balalary otaý bólmege eki túnemeı jatyp ajyrasypty. Sebebi jas kelin jańa tabysqan qosaǵyna óte zamanaýı shart qoıypty deıdi: «Áke-shesheńniń jalǵyzy bolmaq túgili, jartysy bolsańdaǵy olar­dyń qas-qabaǵyna qarap otyra almaımyn. Sondyqtan áke-shesheń myna úıdi bizge qaldyryp, basqa jaqtan úı alyp kóshsin, bolmasa ekeýmizge dál osyndaı úı alyp bersin!» Árıne, zamanaýı kúıeý jigit kelinshegine batyp eshteńe aıta almaı, ákesimen aqyldassa kerek. Sonda «eskilikti» kózqarastan aryla qoımaǵan atasy jas kelinin erteńine-aq aldy-artyna qaratpaı tórkinine apardyryp salypty... Jurt: «Ol kelinge Jaratýshy sulýlyq dep atalatyn syıdy aıamaı-aq berse kerek, minsiz músin ıesi, naǵyz bota kóz, qıǵash qastyń ózi eken. E, taǵy bir baıshykesh mánjýbasty quryǵyna túsirerine senedi de» deıtin kórinedi. Ondaı arýdyń budan keıin ornynda omalyp otyryp qalmasyna biz de sendik. Alaıda «Jaratqan ıem sulýlyqty syńar ǵyp bermeı, azdap bolsa da aqyl qosyp berse ǵoı» degen oı keldi. Sol kezde óz Jeńgetaıym, qazaqy tárbıeniń qaımaǵynan nár alǵan burynǵy jeńgetaılar eske tústi.

* * *

Beıishte nury shalqyǵyr, anam Bátı qý tirshiliktiń bar­lyq aýyrtpalyǵynan qutqaryp, «qolyn jyly sýǵa malyp» otyr­ǵan, onyń ústine kelin bolý ǵana emes, bir shańyraqtyń ıesi bolý «ınstıtýtynyń» óte uǵymtal shákirti bolǵan kelininiń basynan qus ushyrmaıtyn. Sodan ba, azapty ómiri alpystan asa bere tuıyqtalarda súıikti kelinine naýqas kútýdiń qıynshylyǵyn kórsetpeıin degendeı, jýynyp-shaıynyp bolǵan soń, shashyn tarap otyryp, qısaıa salypty...

* * *

Ǵumyrynyń sońǵy jeti-segiz jylyn qosaǵynsyz ótkizgen ákeı marqum teri-taramysyna súıenip, qanshalyqty sharýadan qalmaı júrse de, jalǵyz kelinge bar aýyrtpalyǵyn tarttyrǵanyn oılap, jyl qusyndaı bolyp biz jetkende ákeı shirkin qatty qapalanatyn. Úlken ul kóbinde dúzde, kishi ul otbasymen úlken qalaǵa baılanǵan. Qınalsa da kele almaıdy, ózi úshin bar bolashaǵyn maqurymdap, onyń qasyna kelýine áke de qarsy.

Sonda ǵoı Jeńgetaıym: «Atam­dy qysylyp-qymtyryl­maı-aq jýyndyryp-shaıyndyryp, aıaq-qolyn jýyp jatqyzýǵa úırenip qalǵanmyn. Qara janym aman bolsa, ózim-aq baǵyp-qaǵa beremin, sender ýaıymdamańdar», dep edi. Ákeı de zaıybynyń qasyna attanarda kelinine aq batasyn berip: «Qulynym, ul-qyzyńnyń qyzyǵyn kór!» dep attanyp edi...

On shaqty jyl buryn túgelge jýyq aýrýly-syrqaýly bolyp ótken ǵumyry tuıyqtalarda otaǵasy Kókem de qınalyp attanyp edi. Taǵy da bar salmaqty Jeńgetaıym kóterip alǵan.

Atasynyń: «Qulynym, ul-qyzdaryńnyń qyzyǵyn kór!» degen aq batasy qabyl bolyp, kenje uly Aıdarynyń perzenttik yqylasymen, kelini Saranyń alǵaýsyz appaq peıiliniń arqa­synda qarttyqty «qolyn jy­ly sýǵa malyp» qarsy alyp, ótkiz­di. Bul, daý joq, kórshi-qolań, aǵaıyn, týǵan-týysqa ózi jasa­ǵan ólsheýsiz jaqsylyqtyń qaı­tarymy edi. Kótergen on bir qursaqtyń úsh ulynan erte­li-kesh aıyrylyp, qaıǵy keshse de, qalǵan ul-qyzynyń qosaq­tary, nemere-jıenderiniń «táte­legen, apalaǵan» únderin estigen saıyn bul jalǵandaǵy eń baqytty anadaı ózin seziner edi... «Kenjem» degendi jeńgelik dástúrmen ataı salǵan «at qoıý» ǵana emes, sonshalyqty bir aq peıildi týystyq tereń sezimmen aıtar edi. Álde qarshadaıymnan qamqorlyǵynda júrgen soń, óz perzentteri dúnıege kelgenshe oıanǵan analyq sezim be eken? Áıteýir, meniń bilerim, jaryq jalǵannan ózine deıin ómirden kóship úlgergen týǵan baýyrlary Qazybek pen Razyhannan artyq bolmasa kem kórmeıtin.

«Batyr ana» belgisin keýdeńe bir kún taqpaı, «Maqtanǵandaı bolmaıyn, tek osy qalǵandarynyń aldynda alsa» dep júrip, qazirgi on shaqty jyldyń muǵdarynda Aıdar men Sara kelinine, úsh-tórt nemerege meken bolǵan Erbol qaınysynyń «Arman dalasymen» qoshtasqandaı balalarymen kólikke minip, aralap kelgen soń qınalmaı, tátti ómirge jymııa qaraǵan kúıi «júrip ketkeninen» beri de jyl aınalypty. «Kenjem» degen lebizin estimegen ýaqyttan bergi júrekke salmaq túsirip qoıatyn saǵynysh qoı qaǵazǵa túsken bul estelik.

Kádirbek SEGIZBAIULY,

jazýshy