Kollajdy jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»
Kemel tarıh – kórkem keleshektiń bastaýy. Búgingi tańda ótkenniń olqylyǵyn toltyrýǵa ynta da, izdenis te erekshe. Sonyń bir dáleli – árıne, ataýly komıssııa atqarǵan jumys. Budan bólek te san taraýly qyzý jumystar júrip, tolaǵaı tabystarǵa qol jetkizilip jatyr. Tarıhtyń kóleńkeli tustary ashylyp, qaınar-qory molyǵyp keledi. Ultymyzdy rýhanı serpiliske jeteleıtin Qazaqstannyń akademııalyq tarıhy jazylyp jatyr. Osy jumystar elimizge ne beredi? О́skeleń urpaqqa qandaı ónege kórsetpek? Tarıhty qalaı oqytqan durys?
Ult ustazy Ahmet Baıtursynulynyń «Tarıhtyń maqsaty – bútin adam balasynyń ómiri nendeı tabıǵat zańymen ózgergenin bilý. Tarıhshylar halyq basynan keshken túrli ýaqıǵanyń maǵlumatyn symǵa tartqandaı synǵa salyp, minsiz etip, durystap ótkizedi», degen sózi oqyrmannyń esinde bolar. Tarıh – ótken kún, ozǵan zamannyń shejire-baıany ǵana emes, ýaqyt zańdylyǵyn uǵyndyrýshy. Demek tarıh uqtyrǵan tálimmen júrgende ǵana aısyz túnde adaspaısyń. Ǵalam buzylmas zańdylyqtardan turady. Álmısaqtan beri ýaqyt ósin aınalyp kele jatqan tirshilik qaǵıdasy ózgermeıdi. Ol arnasynan sál aýytqysa boldy, dúnıeniń shaıqalyp keteri sózsiz. Al adamnyń asyl muraty ótkenniń tálimin alǵanda ǵana oryndalmaq. Myń jerden aqylman bolsań da, ata tarıh úshin balasyń. Myna jumyr jerdiń betinde talaı danyshpan ótken. Olardyń bári de dúnıe syryn ańǵarmaqqa talpynǵan. Biriniń ıyǵyna biri shyǵyp, jetken bıigin kelesi urpaq jalǵap, ómir syryn izdegen.
Tarıh ultty tárbıeleıdi. О́tken ǵasyrdyń basynda Alash arystary tarıhty túgendeýge erekshe kóńil bóldi. Aýyz ádebıetiniń baı murasynan tartyp, tarıhı derekterdi túgel jınaýǵa tyrysty. Otarlyq saıasattyń qamytyn kıgen soń, bul eńbekter tasada qaldy. Jabyq ustady. Halyqtan alshaqtatýǵa, tipti umyttyrýǵa tyrysty. Sebebi belgili edi. О́ziniń erlikke toly tarıhymen tanysqan eldiń rýhy asqaqtaıdy. Bul otarlaýshyǵa kerek emes. Kerisinshe, «Senderde tarıh bolǵan emes, jarylqaýshylaryń da, adam etken de – Keńes ókimeti. Tarıhtaryń da, ádebıet pen mádenıetteriń de osydan bastalady» degen ıdeologııany sanaǵa sińirýge tyrysty. Árıne, bul ertegige esti adam senbes. Jazýshy Talasbek Ásemqulov «Qondygerdiń bir-aq bettik tarıhy» atty eńbeginde osy qıyn kezeń týraly keremet dáıek keltiredi. Ataqty tarıhshy Ermuhan Bekmahanov tergeýde otyrǵanda, tergeýge qatysyp otyrǵan bir tarıhshy «Osy, sender qazaqtar, nemenege keýdelerińe nan pisip, nemenege kergısińder? Bir-aq bettik tarıhtaryń bar, nemenege kisimsısińder?», depti. Sonda Ermuqan aǵamyz jymıyp turyp, «Qondygerdiń sol jalǵyz-aq bettik tarıhyna búkil álem syıyp ketti emes pe?!», dep jaýap beripti. Bul – jalań maqtan emes, aqıqaty sol.
Osylaısha, ótkennen ulaǵat qaldy. Máńgi eskirmes zańdylyqtar mıras bolyp búginge jetti. Endi sony júrek kózimen uǵynbaq kerek. Babalarymyz salǵan qasqa jol – keleshekke kópir bolady. Júrektiń ashyq kózimen qarasaq tarıhymyz taǵylymǵa toly. Bir ulttyń bolmys-bitimin, rýhanı qundylyǵyn, bar jaqsy ǵadetin qalyptastyratyn – tarıh. Tarıhtyń kirsiz aınasyna qaraǵan adam – bolashaqtyń kedergisiz jolyna kóz jetkize alady. Tarıh taǵylymyna qarap boı túzegen ulttyń eńsesi bıik bolary anyq.
Akademııalyq tarıhymyz jazylyp jatyr deımiz. Ol ótkenniń baıanyn izdegen qaýymnyń ǵana qolyna jetedi. Al qarapaıym halyqtyń tarıhqa degen kózqarasy, túsinigi, senimi qalaı qalyptasady? Bizdiń bala kúnimizde tarıhty áýeli aqsaqaldardyń aýzynan estip qanyǵatynbyz. Sodan keıin jyr-dastandarymyz ben tarıhı kitaptardan oqıtynbyz. Árıne, ol keńes zamany boldy. Tarıhı kitaptardyń kóbi burmalanǵany da – shyndyq. Dese de úlkender sanamyzǵa tarıhqa degen oń kózqaras pen durys taǵylym qalyptastyryp ketti. Al búgingi ınternet-tehnologııalar dáýiri adam balasyna ózgeshe jol nusqady. Mádenı-tarıhı qundylyqtardyń bási kemidi. Smartfonǵa táýeldilik bastaldy. Adam boıyndaǵy sezimin, emosııasyn sózben emes, stıkerlermen jetkize bastady. Adam psıhologııasy aıtarlyqtaı ózgeriske ushyrady. Tehnologııanyń, aqparat almasýdyń jyldamdyǵy adamnyń rýhanı ógeısýine ákelip soqty.
Qoǵamnyń eń basty derti – boıkúıezdik. Bul, ásirese, mádenı-rýhanı qundylyqtarǵa kelgende kóbirek baıqalady. Oǵan kóp dálel keltirýge bolady. Mysaly, osydan elý jyl buryn kitap dese, jurt isher asyn jerge qoıatyn. Bir jaqsy kitapty qolǵa túsirý úshin bárin isteýge beıil edi. «Juldyz», «Qazaq ádebıeti» sııaqty basylymdar men kitaptar qıyrdaǵy shopannyń belbeýinen, qyrmandaǵy dıqannyń qoınynan tabylatyn. Kitaptar oqyla-oqyla sheti mújilip, alaqanda tozýshy edi. Al aýylǵa kıno kelgennen artyq meıram bolmaıtyn. Aýyl aqsaqaldarynyń aınalasyna alqa qotan jınalyp alyp jyr-dastan, ertegi, erlikke toly áńgimeler tyńdaýdan artyq baqyt bar ma, sirá? Bir qyzyqty áńgimeniń ózin qanshama ýaqyt jyr qylyp aıtýdan jalyqpaıtynbyz. Sonyń bári bala kókirekke rýhanı nár bolyp shymyrlap quıyla beretin. Boıymyzdy ystyq sezim kernep, sol keıipkerlerdeı batyr, aqylman bolǵymyz keletin. Sondaǵy aýyldyń árbir qońyr keshi men áńgimesi bala sanasyn, bolmys-bitimin qalyptastyrypty. Al búgingi urpaqtyń tárbıesi qalaı bolyp jatyr? Ony ózińiz jaqsy bilesiz. Bala endi kóktep kele jatqan kúnbaǵys sııaqty. Ata-ana – shýaǵyn shashatyn nurly kún. О́kinishke qaraı, sol shýaqtan meıiri qanyp simire almaı júr. Ata-ananyń balaǵa qaraıtyn ýaqyty joq. Kúıbeń tirlik. Besikten beli, aýzynan ana súti keppeı jatyp, baqshaǵa, dálirek ózgeniń tárbıesine kóshedi. Jelkildep ósip kele jatqan kúnbaǵysyńnyń qalaı tamyr jaıyp, qalaı qaýashaq ashqanyn sezbeı de qalasyń. Bala tárbıesi – ult keleshegi. Myńjyldyq halyq taǵylymy ony asqaq bıikke jetkizgen. Al zamannyń kelbeti, shoqtaı qyzǵan tirshiliktiń qııýy osy bolsa ne shara? Árıne, bul – tyǵyryq ta, túıini tarqatylmas jumbaq ta emes, adam sanasy salǵyrttyq pen boıkúıezdikten arylsa, ońǵa basar is.
Endigi jazylar tarıh pen ádebıet te, memlekettiń saıasaty da áýeli bala tárbıesin ózek etip, soǵan qaraı beıimdelýi kerek. «Balany buzýǵa, túzeýge sebep bolatyn bir shart – jas kúnde kórgen ónege», deıdi Júsipbek Aımaýytuly. Bizdiń zamandastarymyzdy kitap tárbıeledi. Táýelsizdiktiń eleń-alańynda memleketimiz aıaǵynan turyp, es jınap alǵansha ártúrli qıyndyq boldy. Ekonomıkamyz jyl ótken saıyn artyp, halyqtyń áleýeti jaqsaryp keledi. Balalarǵa da keremet múmkindikter men keń óris, jarqyn bolashaq jasalyp keledi. Memleket tarapynan qolǵa alynyp jatqan osy eńbekterdiń barlyǵy ulttyń erteńi úshin.
Endeshe, qazirgi jazylyp jatqan tom-tom tarıhymyzdy halyqqa qalaı jetkize alamyz? Adam boıynda naraýlyq, enjarlyq paıda boldy. Qalyń kitaptardy kóz maıyn taýysyp oqyǵysy kelmeıdi. Áleýmettik jelidegi ártúrli aqparatty ǵana oqý, sondaǵy aıtylǵannyń bárin aqıqat dep qabyldaý beleń alyp barady. Azamattardyń tarıhı sanasyn áleýmettik jeli qalyptastyryp jatyr. Onyń dáleldi-dálesiz derek ekenimen eseptesip jatqan joq. Bul – keńes zamanyndaǵy jalǵan tarıh oqyǵanmen, birdeı qaýipti jaıt. Adam shyn tarıhty kitaptan izdemeıinshe, qoǵamnyń ol týraly oı-tanymy eshqashan ózgermeıdi.
Tarıhty oqytý men zertteý adamdarǵa tanymyn keńeıtýge, tarıhı tájirıbe jınaýǵa jáne rýhanı álemin baıytýǵa kómektesedi. Búgingi qoǵam halyqtyń tarıhı sana-sezimin jańǵyrtýǵa erekshe mán berip otyr. Sanaǵa sińgen ótken ýaqyttyń tońyn jibitý ońaı bodaýdy qajet etpeıtini túsinikti. Buǵan uzaq ta júıeli jumys kerek. Tarıhı sana dep tarıhı tanym negizinde kondensasııalanǵan adamdardyń empırıkalyq psıhologııasyn, oılaýyn, tujyrymdamalaryn jáne psıhıkalyq kúılerin aıtamyz. Ulttyń uıysýyna, memlekettiń gúldenýine tarıhı sananyń tıgizer áseri óte zor. Tarıhtyń shynaıy akademııalyq tıimdiligi men áleýmettik áseri tarıhı sananyń qalyptasýy men jańǵyrýyna yqpal etedi.
Bizge mektep qabyrǵasynan bastap álemdegi ózge elderdiń tarıhty oqytýdaǵy tájirıbesin qoldaný kerek (Onyń negizi ata-ana tárbıesimen qalyptasady). Tarıhtyń eń jaqsy ustaz ári bolashaqqa jol nusqaýshy ekenin halyq júregimen uǵyna bilgende ǵana oı-sanadaǵy jańǵyrý bolady. Sondyqtan tarıhty zerdeleý el úshin de, jeke tulǵa úshin de óte mańyzdy ról atqaratyny anyq. Tarıh aýa sııaqty. Ol ómirimizdiń ár sátine kún sııaqty shýaǵyn tógip, túsip turady. Memleketimizdiń ótkenniń aqtańdaǵyn toltyrý jolynda júzege asyryp jatqan aýqymdy sharalarynyń mańyzdylyǵy da osynda. Zerttelgen, zerdelengen, aqıqatyna kóz jetkizgen tarıhty endi halyq arasynda sińire bilsek, tańǵajaıyp nátıjelerge jetemiz.
Tarıhtyń berer ónegesi qandaı? Osy jerde AQSh-tyń memleket jáne áskerı qaıratkeri Dýaıt Devıd Eızenhaýer týraly bir áńgime eske túsedi. Eızenhaýer elý jasqa kelgenshe qarapaıym polkovnık qana bolǵan. Elý erdiń jasy deımiz. Kóbine adamdar bul jasqa jetkennen keıin ómirdiń basqasha aǵyny bolatynyna úmittene bermeıdi. Alaıda elý jasqa keldim, jetildim, jettim demegen polkovnık Eızenhaýer bos ýaqytynda kóp jyl boıy Birinshi dúnıejúzilik soǵystyń tarıhyn únsiz zertteı beredi. Keıinirek, Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kelgende, ol alǵan bilimin soǵysqa qoldandy. Osylaısha, Eızenhaýer áskerdegi eń qajetti, barlyq máselege jaýap taba biletin talantqa aınaldy. Osydan bastap baǵy janǵan, joly ashylǵan Eızenhaýer AQSh-taǵy eń tanymal bes juldyzdy generaldardyń birine aınalady. Eızenhaýerdiń jetistigi kezdeısoqtyq pa? Árıne, olaı emes. Eger ol soǵys tarıhyn baıypty zerttemegende, ómiriniń sońyna deıin admıraldyń ornyna belgisiz polkovnık bolýy múmkin edi. Tarıh – bul qalyptasqan shyndyq, al shyndyq – jetilip kele jatqan tarıh. О́z tarıhy týraly sana-sezimi joq ult – umytshaq ult. Árıne, qadym zaman tarıhyn túgel qotaryp shyǵýǵa adam ǵumyry jetpes. Biraq árkim ózi qyzyqqan belgili bir kezeńniń qyr-syryna tereńirek úńilip zerttese, odan alǵan ónege bıik jetistikterge jetkizeri anyq.
Qazirgi tańda memleketimizde ıdeologııa joq degen jańsaq pikirlerdi de keıde qulaǵymyz shalyp qalady. Bul – negizsiz aıtylǵan sóz. Qazaq eli úshin jalǵyz ıdeologııa bar, ol – Táýelsizdik. Árbir adam men qoǵam ózi kóksegen aqıqatqa, ádiletke qol jetkizgisi keledi. Bireýdiń qas-qabaǵyna qarap otyrǵan elde qaıdaǵy ádilet bolsyn. Ádiletke qol jetkizýdiń bir ǵana joly – Táýelsiz el bolý. Memlekettiń atqaryp jatqan ár jumysy qadirli Táýelsizdigimizdiń irgesin bekemdeý, ıdeologııamyzdy myǵymdaý úshin. Osyny árbir azamat tereń sezinip, belsene atsalysa bilse, baıraǵymyz bıik bolary haq. 2020 jyly Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń pármenimen saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komıssııa qajet ýaqytta quryldy. Bul – Qazaqstan halqynyń tarıhı sanasy jańǵyrǵan jańa dáýir. Osy baǵytta istelgen qyrýar jumys jalǵasyn taýyp, jan-jaqty tereń zerttelip, urpaq qajetine jarasa – barlyq maqsattyń oryndalǵany.
Baýyry sýyq, baýraıy kórkem qara jer adam balasyn álmısaqtan beri álpeshtep keledi. Keýdesinen qaqpaı, mańdaıynan sıpady. Jetildirdi, jetkizdi, jeńimpaz etti. Mynaý darqan dalanyń tósine jeti jurt kelip, jeti jurt ketipti. Baǵzyda ótken bir ómirler qumǵa quıǵan sý sııaqty. Izim-qaıym joq bolǵan. Tirshilik bederi belgisiz qanshama taǵdyr jeldeı esip, bulttaı kóship ótti de ketti. Bizge ótken taýarıh ne úshin kerek? Tarıhsyz bolashaq jasala ma? Dúnıege kelgen adam balasynyń barlyǵy da ózimiz sekildi boldy. Mańdaıyna jazylǵan yryzdyq-nesibeni terip jep, hal-qadirinshe jaryq jalǵannyń qyzyǵyn kórdi, shyjyǵyn tatty. Kesimdi kúni jetkende «burynǵylar túsken júri jolǵa» bet burdy. Iá, bir kezderi olar da bizdeı bolǵan edi, kúnderdiń kúninde biz de solar sııaqty bolamyz, bizden keıingi tolqyn da izimizdi qýady. Bul – tasqa jazylǵan, júrekke hattalǵan Uly dalanyń kemeńger fılosofııasy.
Bizden buryn ótken sol muǵjızalardyń barlyǵyn da tarıh jasady. Artynda az ba, kóp pe belgi qaldy. Ony ýaqyt degen jebir, jemir «tajal» jalmap taýysty ma? Joq saf qalpynda ǵasyrdan-ǵasyrǵa kóship kele me? Onyń biz úshin qandaı mańyzy bar? Taǵylymy ne? Tarıh ótkenniń sulbasyn tiriltý úshin ǵana emes, bolashaqtyń jolyn aıqyndaý úshin kerek. «О́ziniń tarıhyn joǵaltqan jurt, óziniń tarıhyn umytqan el qaıda júrip, qaıda turǵandyǵyn, ne istep, ne qoıǵandyǵyn bilmeıdi, keleshekte basyna qandaı kún týashyǵyna kózi jetpeıdi. Bir halyq óziniń tarıhyn bilmese, bir el óziniń tarıhyn joǵaltsa, onyń artynsha ózi de joǵalýǵa yńǵaıly bolyp turady. Dúnıe de óńge jurttar qatarynda kim qor bolmaıyn, tuqymym quryp qalmasyn degen halyq óziniń shejiresin ımany dárejesinde uǵyp bilýge tıis bolady» degen Ult kósemi Álıhan Bókeıhannyń ǵajap sózi bar. Budan artyq kesimdi sóz, kesek oı bolar ma? Tarıh bolmys-bitimińdi saqtap, ózińdi joǵaltyp almaı ómir súrý úshin aýadaı qajet. Tarıhymyz bolmasa, bárimiz eshkim emespiz, tek ýaqyttyń bir túıir tozańyna aınalyp qalarymyz haq.
Adal, ımany kámil, ýaqyttyń aldyna túspeıtin tarıhshy – halyqtyń ǵumyryn uzartýshy. Ásirese tarıhy qaǵazǵa qattalyp-shottalmaǵan bizdiń elimiz úshin tarıhshynyń narqy bıik. Mysyqtabandap ótkenniń aqtańdaǵyn toltyryp jatyrmyz. Ketken esemizdi, kórgen jábirimizdi umytyp, tarıhtyń shyn sózin tyńdar zaman keldi. Bul da bolsa aınalaıyn azattyqtyń sharapaty. Osy qymbat ta qadirli kún aldymyzdan atpaǵanda, kórerimiz ben tatarymyz ne bolar edi dep árdaıym táýbe qylamyn. Táýelsizdikke taǵzym etemin. Erkindiktiń arqasynda aldymyzda qara qulyp salynyp, miz baqpaı turatyn temir qaqpalar ashyldy. Onyń bir dáleli Qasym-Jomart Toqaevtyń «Egemen Qazaqstan» gazetine bergen suhbatynda kórinis tapty. О́tkenniń taǵylymdy tarıhyn túgendeı kelip, Memleket basshysy: «Qazaqstan tarıhynyń kóptomdyǵyn ázirleý jumystaryn da aıaqtaımyz. Bul – ózimizden 200-den astam, shetelden 60-qa jýyq maman jumyldyrylyp, tyńǵylyqty jasalyp jatqan úlken sharýa», dep atap kórsetti. Mine, osylaısha san ǵasyr boıy ketken esemiz, ketilgen tuıaǵymyz bútindelip keledi.
Bul – tarıhı Alash arystarynyń joly. Olardyń armanyn oryndaý ultymyz úshin paryz bolmaq. Mirjaqyp Dýlatuly: «Tarıhy, ádebıeti joq halyqtyń dúnıede ómir súrýi, ulttyǵyn saqtap, ilgeri basýy qıyn. Ádebıeti, tarıhy joq halyqtar basqalarǵa sińisip, jutylyp joq bolady. Qaı jurttyń bolsa da jany – ádebıet, jansyz tán jasalmaq emes. Qaıdan órbigenin, qaıdan óskenin, ata-babalary kim bolǵanyn, ne istegenin bilmegen jurtqa, bul talas-tartys, tar zamanda arnaýly oryn joq», deıdi. 1904 jyly jaryq kórgen maqalasynda. Jańa biz mysalǵa keltirgen Alash kóseminiń sózimen úndes, rýhtas. Arada 120 jyl ótse de, búgin úshin eń bir kókeıkesti túıtkildi kóterip tur. Bul danalyq qazaq bar jerde qaı zamanda bolsyn eskirmesi anyq. Endigi maqsatymyzdyń biri – tarıhymyzdy túgendep, ádebıetimizdi asqar bıikke shyǵarý. Sonda ǵana Táýelsizdiktiń túser joly, basar qadamy baıandy bolady.
Búgingi el osy aq joldan, izgi dástúrden aınymaı keledi. Memleket basshysy Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komıssııany qurýynyń kókeıkesti sebebi de osy edi. Tarıhtyń olqylyǵy bútindelip, aqıqattyń ashyq aspany turar bolsa, bolashaq birte-birte ózi-aq jasalady. Memleket basshysynyń 2020 jylǵy 24 qarashadaǵy Jarlyǵyna sáıkes qurylǵan komıssııanyń atqarǵan jumysy Qazaqstan tarıhy úshin mańyzy óte zor. Onyń sebebi – kótergen taqyrypta, oryndalǵan jumysta. Komıssııa óz jumysyn aıaqtaǵansha, úsh jyldan astam ýaqyt boıy qajymaı-talmaı eńbek etip, arhıvtiń shańyn jutyp, HH ǵasyrdyń 20-50 jyldaryn qamtıtyn tarıhtyń kóptegen kóleńkeli tusyn ashty. Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý úshin júıeli jumys júrgizdi. Ony baıandy etý úshin arnaıy Ortalyq quryldy, keshendi jospary jasaldy.
О́z kezegimde men de atalǵan komıssııanyń tóraǵasy boldym. Osyndaı jaýapty jumysty qolǵa alǵan komıssııa, birinshiden, zertteý-izdeý jáne jınaqtaý-taldaý jumystaryna basa mán berdi. Ekinshiden, jumysty úılestirý úshin Jobalyq keńse qurylyp, quramyna belgili ǵalymdar, tanymal zertteýshiler men memlekettik organdardyń ókilderi kirdi. Tarıhqa asa uqyptylyqpen, bıik jaýapkershilikpen qaraıtyn azamattardyń eseli eńbegin, jemisti jumysyn kórdim. Zerttep tapqan, qol jetkizgen materıaldar men tarıhı qujattardy iriktep-suryptap, birge taldap, talqyǵa saldyq. Naqty taqyryptarǵa, kezeńderge bólip qarastyrdyq. Ýaqyttyń tereń qoınaýynda qalǵan qundy tarıhymyz birte-birte jarqyrap kórine bastady.
Komıssııa tóraǵasy retinde daıyndaǵan jazbalarymdy bir izge salyp, jeke kitap etip shyǵarýdy qup kórdim. Bul – meniń tarıh aldyndaǵy perzenttik jaýapkershiligim. Az ýaqyttyń ishinde qol jetkizgen ulan-ǵaıyr dúnıede qazaqtyń ótkeni, qıly taǵdyry jatyr. Memlekettik jáne vedomstvolyq arhıvten tabylǵan halqymyzǵa qatysty árbir qujat júrekti eljiretedi. Qazaq degen jansebil jurttyń mańdaıyna jazylǵan taǵdyr-talaıyna kúıinesiń. Sanańda jattalyp, aınymastaı bolyp kóringen aqıqattar kóz aldyńda ózgergende, ań-tań bolasyń. Qandaı júıeniń, nendeı sumdyqtyń qol astynda kiriptar bolǵanyń esińe túsedi.
«Sóz túzeldi, tyńdaýshy, sen de túzel» degen Abaı atamyzdyń taǵylymyn boıtumar qylar mezgil jetti. Osy maqalany jazyp otyrǵanda, esime Qadyr Myrza Áli aǵamyzdyń «Tarıhpen tildesý» atty óleńi oraldy.
«Meniń babam qaqtaǵan qyr aptaby,
Kóship-qonyp, urpaǵy turaqtady.
Bizdiń tarıh – bul da bir qalyń tarıh,
Oqýlyǵy jup-juqa biraq-taǵy..».
Aqyn aıtqandaı, ult tarıhyn júıeli, tom-tom etip jazý – búgingi býynnyń asyl mindeti. Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komıssııanyń atqarǵan jumysy osy baǵyttaǵy qomaqty istiń biregeıi dep bilemin.
Qyrymbek Kósherbaev,
memleket jáne qoǵam qaıratkeri, saıasattaný ǵylymdarynyń doktory
