Foto: Abai.kz.
Qysqasha toqtala ketsek, ekinshi dúnıejúzilik soǵys (1 qyrkúıek, 1939 jyl – 2 qyrkúıek, 1945 jyl) – dúnıe júzine ústemdik jasaý úshin Germanııa, Italııa, Japonııa úshtigi tarapynan bastalǵan soǵys. 1933 jyly nasıstik dıktatýra ornaǵannan keıin Germanııa dúnıe júzine ústemdik júrgizý josparyn júzege asyrýǵa kirisip, ony Italııa jáne Japonııa qoldady. Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa 61 memleket, dúnıe júzi halqynyń 80%-y qatysty. Soǵys qımyldary 40 memleket jerinde júrip, 110 mln adam áskerge alyndy. 50-55 mln adam qaza tapty. 4 trıllıon dollar kóleminde shyǵyn keltirildi. Soǵys aıaǵynda nasızm jáne fashızm tolyq kúırep, Batys Eýropa elderinde demokratııanyń ornaýyna múmkindik týdy. Nasızmdi talqandaýda sheshýshi róldi sol kezdegi KSRO quramyndaǵy halyqtar atqardy. Málimetterge súıenip, aıta ketsek, shyndyǵynda sol kezdegi qazaq elindegi jáne Reseı men Ortalyq Azııada turatyn qazaq ultynyń 1893-1927 jyldar aralyǵynda týǵan azamattary eń áýeli 1939-1940 jyldardaǵy KSRO anneksııalaǵan eldermen bolǵan áskerı qaqtyǵystarǵa qatysyp, qyzyl ımperııanyń terrıtorııasyn keńeıtý operasııalaryna aralasqan. Áskerı boryshyn qyzyl ásker qatarynda 1939-1940 jyly óteýshiler bolsa, 1940 jylǵy orys-fın soǵysynyń dámin tatty. Qazaqtar II Dúnıejúzilik soǵysqa birinshi kúnnen bastap qatysty. Sondaı-aq Qazaqstannan attanǵan azamattar Qıyr Shyǵystaǵy Japonııaǵa qarsy soǵys qımyldarynda da belsendilik tanytty.
(Foto: Ýıkıpedııa)
(Foto: kazgazeta.kz)
Ol kezde Qazaqstan odaqtyq respýblıka (Qazaq KSR) KSRO quramynda boldy. 1941 jyly bizdiń elden 178 myńǵa jýyq adam Qyzyl Armııa qatarynda bolǵan. Oǵan qosa, Qazaqstannan 1 mıllıon 200 myń adam shaqyrylǵan. Resmı basylymdar derekterinshe, soǵys maıdanynda Qazaqstannan 600 myńnan astam adam qaza tapqan. Iаǵnı, áskerge shaqyrylǵandardyń jartysy soǵystan oralmaǵan. Qaza bolǵandar – Qazaqstan halqynyń 11,2 paıyzy.
Sonymen qatar soǵys kezinde tylda da kóp adam kóz jumǵan. Máselen, E-History.kz portaly respýblıkanyń beıbit turǵyndarynyń tikeleı shyǵyny shamamen 300 myń adam, janama shyǵyny 592 038 adam bolǵanyn jazǵan. «Soǵystyń ár jyly úshin orta eseppen 104 445 adam qaza tapty. О́lim-jitimniń joǵary deńgeıi halyqtyń barlyq sanatynyń qalypty ómir súrý jaǵdaılarynyń uzaqqa sozylýymen baılanysty boldy: tamaqtanbaý jáne sharshaý, asqazan aýrýlary, aýyr eńbek jaǵdaılary, dárigerlerdiń maıdanǵa jumyldyrylýyna baılanysty bilikti medısınalyq kómektiń bolmaýy jaǵdaıdy qıyndata tústi».
Sondaı-aq «Atamnyń amanaty» birlestiginiń qoǵam qaıratkerleri Ekinshi dúnıejúzilik soǵys dalalarynda Qazaqstannan attanǵandardyń 271 myńy habarsyz ketkenin aıtqan edi.
Qazaqtar soǵystyń barlyq shaıqasyna qatysty. Qazaqstannan júz myńnan astam jaýynger túrli marapattarǵa ıe boldy, 500-den asa adam Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn aldy, solardyń qatarynda qazaq ultynyń 103 azamaty bar.
1418 kún men túnge sozylǵan surapyl soǵysta qanshama bozdaqtarymyz Otan úshin otqa túsip, sum soǵystyń qurbany boldy. Olardyń kóbi erliktiń eren úlgisin kórsetti.
( Eki foto: pixabay.com)
1941 jyly qan maıdanǵa attanyp, habarsyz ketken qazaq jaýyngerleriniń qaıda jerlengenin bilý óte qıyn bolǵan. О́ıtkeni, ol kezde maıdan shebinde kóz jumǵan jaýyngerler týraly aqparat tym az edi. Jalpylama aıtqanda, keıbir qazaq jaýyngerleriniń jerlengen jerlerin olardyń jaqyndary kitaptardan bildi nemese ınternetten izdestirip, sońdaǵy shaǵyn aqparlar arqyly tapty. Sondaı-aq «Atamnyń amanaty» birlestigi arqyly birneshe jaýyngerdiń jerlengen jerleri medalondary arqyly anyqtalyp, maıdangerler súıegi Qazaqstanǵa jetkizilip, týǵan topyraǵyna qaıtadan jerlengenderine qalyń kópshilik kýá.
Soǵys Qazaqstan aýmaǵyn da sharpyǵany málim. Tarıhshy Ázimbaı Ǵalıdiń aıtýynsha, jaý áskeri birneshe ret Oral oblysy aýmaǵyn bombalaǵany, avıasııa pýlemetimen atqylaǵany týraly tarıhı derekter bar, biraq Qazaqstannyń tyl retinde jeńiske qosqan zor úlesin zertteý mańyzdyraq.
Aıta ketsek, atalǵan qanquıly maıdandaǵy 10 oqtyń 9-y qazaq qorǵasynynan quıyldy. Maıdanǵa Qazaqstannan 1500 vagon kıim-keshek pen azyq-túlik jiberildi, t.b.
(Foto: E_History.kz)
Ata-babalarymyzdyń Otan úshin jasaǵan erligi urpaqtar jadynda máńgi saqtalady.
