Foto: uainkrakow.pl
Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde nasıstik Germanııa men olardyń jaqtastary «Osvensım» lagerinde bir mıllıonnan astam adamdy óltirgen. Qurbandardyń basym bóligi evreıler edi. Al germanııalyq nasısterdiń 1933-1945 jyldary júrgizgen evreılerdi joıý operasııasy - Holokost kezinde alty mıllıonǵa jýyq evreı qaza tapty. 1945 jyldyń 27 qańtarynda sovet áskeri nasısterdiń eń iri konsentrasııalyq lageri «Osvensım: Aýshvıs-Bırkenaýdy» basyp alyp, tiri qalǵandardy azat etken.
Foto: polk.press
«Osvensım» lageri - 1940-1945 jyldary jumys istegen fashısterdiń konsentrasııalyq jáne ólim lagerleriniń kesheni. Jurt arasynda bul qandy jer Aýshvıs-Bırkenaý dep atalyp ketken. Atalmysh lagerler júıesiniń tasy 1940 jyly Polshanyń ońtústiginde qalanǵan. 1942 jyldan bastap 1944 jyldyń ortasyna deıin lagerge evreı halqy kúshtep qonystandyrylǵan. Alaıda, tutqyndardyń arasynda basqa da ult ókilderi, tipti qazaqtar da bolǵan. Basty lager – «OSVENSIM-I» dep atalsa, Bırkenaý nemese «OSVENSIM-II» basty ólim ortalyǵy bolǵan. Al Monovıs jáne «OSVENSIM-III» kómirden janarmaı shyǵaratyn iri ónerkásip retinde jumys istegen.
Foto: AP Photo
Tarıhı derekterge súıensek, 1933-1945 jyldar aralyǵynda Eýropadaǵy evreı halqynyń 60 paıyzyna úlken qysym kórsetilgen. Olardyń ishinde áıelder, balalar men qarttar da bolǵan. Túrli statıstıkalyq aqparattarǵa kóz júgirtsek, «Osvensımde» 1,5-nan 4 mıllıonǵa jýyq adam mert bolǵan. Evreılermen qosa onda 85 myń polıak, 20 myń syǵan, Eýropa elderiniń basqa 12 myń azamaty jáne Sovet odaǵynyń shamamen 15 myńǵa jýyq áskerı tutqyny asa qatigezdikpen óltirilgen.
«Osvensımge» 5 jyl boıy kún saıyn tutqyndar poıyz arqyly jetkizilip otyrǵan. 40-50 vagondy quraǵan poıyzdar myńdaǵan adamdy «ólim mekenine» ákelgen. Biraq tutqyndardyń barlyǵyn qamaı berse, «Aýshvıs-Bırkenaýdyń» japyraq qulaıtyn jeri de qalmas edi. Osyǵan baılanysty fashıster kún saıyn jetkiziletin tutqyndardyń 70%-yn áp-sátte gaz kamerasynda tunshyqtyryp óltiretin, al denesin krematorııde órtep, kúlin tyńaıtqysh retinde qoldanǵan. Eń soraqysy, tutqyndar naǵyz «tozaqqa» jetkizilgenderin de bilmegen. «Qara jumysqa jegip qoıatyn shyǵar, janymyzdy almas» degen oımen qadam basqan adamdar, gaz kameralarynan biraq shyqqan. Poıyzdan túse sala ólim jazasyna sábıler, qarttar, múgedekter, aýrý-naýqastar men eńbekke jaramsyzdar kesilgen. Fashıst dárigeri vagonnan túskenderdi iriktep otyrǵan, qolyn solǵa bursa – ólim, ońǵa bursa eńbekke degen sóz. Lagerge kireberiste tutqyndardy «Arbeit macht frei» (Eńbek senderdi azat etedi - qaz.red) dep jazylǵan úlken qorshaý kútip alatyn. Biraq bul - bos sóz, konslagerde mundaı qanatty sóz maǵynasynan aıyrylyp, múlde orynsyz bolǵan. Sebebi tutqyn bolyp kelgenderdiń barlyǵy derlik ajal qushqan.
Foto: dzen.ru
О́lim lageriniń aımaǵyndaǵy qoımalardan 2 tonna shash - shamamen 40 myń áıeldiń shashy, 110 myń jup aıaq kıim, 40 keli kózildirik, myńdaǵan baldaq, 4 000-ǵa jýyq chemodan tabylǵan. Bular nemis áskeri órtep úlgermeı qalǵan bir bóligi ǵana, al joıylǵan aıǵaqtardy elestetýdiń ózi qorqynyshty. О́lgen adamdardyń kúlinen tyńaıtqysh jasaǵan fashıster jemis-jıdek, kókónis ósirip, keıin sol ónimdi esh jıirkenbeı jegen. Jınalǵan áıel shashtarynan nemistiń súńgýir qaıyqtaryndaǵy teńizshilerge arnalǵan matras jasalǵan. Al tutqyndardyń nájisinen bıogaz jasalǵan.
Foto: Iýdın V.P.
Foto: poznamka.ru
Búginde qatigezdik mekeni - «Osvensım» konslageriniń orny 1947 jyly murajaıǵa aınaldy. Al 1979 jyly bul aımaq IýNESKO-nyń Búkilálemdik mura tizimine engizildi. Murajaıǵa jyl saıyn álemniń túkpir-túkpirinen mıllıonǵa jýyq týrıst keledi. 1960 jyldan bastap burynǵy «Osvensım I» konslagerinde Ulttyq sosıalızmnen zardap shekken Eýropanyń jekelegen elderi qurǵan «ulttyq kórmeler» uıymdastyrylyp keledi.
Foto: poznamka.ru
Foto: Oscar Gonzalez/NurPhoto via Getty Images
