Assambleıa jyly

Otanymyz – ortaq úıimiz

Ony uıymdastyrý men ótkizý jónindegi Ulttyq jospardyń alǵashqy is-sharasy bastaý aldy

Ýppsala ýnıversıtetinde (Shvesııa, Ýppsala qalasy) «Ishki jáne memleketaralyq deńgeılerdegi etnosaralyq yntymaqtastyq» taqyrybyndaǵy úsh kúndik halyqaralyq konferensııa aıaqtaldy.   Qazaqstan Respýblıkasy Prezı­den­tiniń janyndaǵy Memlekettik basqarý akademııa­sy Ýppsala ýnıversıtetimen, Azshylyq máseleleri jónindegi Eýropa ortalyǵymen birlesip daıyn­da­lǵan konferensııanyń teń uıymdas­ty­rýshylarynyń biri bolyp tabylady. Bul konferensııa Qazaqstan Res­pýb­lıkasy Úkimetiniń 2014 jylǵy 21 qarashadaǵy №1223 qaýlysymen beki­tilgen Qazaqstan halqy Assambleıasynyń jy­lyn jáne Qazaqstan Respýblıkasy Kons­tı­týsııasynyń 20 jyldyǵyn uıymdastyrý jáne ótkizý jónindegi Ulttyq is-sharalar josparyn iske asyrýdaǵy alǵashqy is-shara bolyp sanalady. Konferensııa jumysyna Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń janyndaǵy Memlekettik basqarý akademııasynyń professorlary men ǵylymı qyzmetkerleri, Qazaqstan halqy Assambleıasy Ǵylymı-saraptamalyq keńesiniń músheleri qatysyp, etnosaralyq toleranttylyq pen qoǵamdyq kelisimniń qazaqstandyq modeliniń ártúrli qyrlary týraly qyzyqty áńgime órbitti. Konferensııanyń ashylýynda Qazaq­stan Respýblıkasy Prezıdentiniń ja­nyndaǵy Memlekettik basqarý akademııa­sy Etnosaralyq jáne konfes­sııaaralyq qatynastardy zertteý ortalyǵynyń jetekshisi A.Sádýaqasova sóz sóıledi. Ol etnosaralyq toleranttylyq pen qoǵamdyq kelisimniń qazaqstandyq modeliniń qaǵıdattaryna jan-jaqty toqtalyp, etnosaralyq jáne konfessııaaralyq qatynastardyń jetistikteri men erekshelikteri týraly, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń álemde balamasy joq biregeı ınstıtýt retinde etnosaıasatty iske asyrýdaǵy róli men jetistikteri týraly aıtty.  Baıandamashy Birikken Ulttar Uıymy Qazaqstan halqy Assambleıasynyń modelin kópetnosty jáne kópkonfessııaly qoǵamdy basqarýdyń tıimdi modeli retinde baǵalaıtyndyǵyn atap kórsetti. Bizdiń delegasııanyń konferensııaǵa qatysý maqsaty – halyqaralyq ǵylymı qaýymdastyq aldynda etnosaıasat, etnos­aralyq jáne konfessııaaralyq qatynastar salasyndaǵy qazaqstandyq tájirıbeni, Qazaqstannyń beıbitshilik pen kelisim saıasatynyń qaǵıdattaryn tanystyrý bolyp tabylady. Bul rette, Qazaqstan halqy Assambleıasy negizgi ról atqarady. Sondaı-aq, qazaqstandyq delegasııa elimizde ótkiziletin EKSPO-2017 kórmesi boıynsha aqparattar usyndy. Konferensııada spıker retinde Uly­brıtanııa, AQSh, Fransııa, Belgııa, Reseı, Avstrııa jáne t.b. elderdiń jetekshi sarapshylary men kórnekti ǵalymdary baıan­dama jasady. Halyqaralyq konferensııa sheńberinde etnosaralyq jáne konfessııaaralyq kelisimniń qazaqstandyq modeline arnal­ǵan arnaıy paneldik sessııa ótkizildi.  Onyń jumysyna qazaqstandyq jáne sheteldik ǵalymdar qatysty. Qazaqstan Respýblıkasy Prezı­den­tiniń janyndaǵy Memlekettik bas­qarý akademııasy Etnosaralyq jáne konfessııaaralyq qatynastardy zertteý ortalyǵynyń jetekshisi A.Sádýaqasova Qazaqstan halqy Assambleıasy mysalynda memleket pen kópetnosty qoǵam arasynda suhbat qurýdyń qazaqstandyq tájirıbesin tanystyrdy. Sonymen qatar, Qazaqstan Res­pýb­lıkasy Bilim jáne ǵylym mınıstrligi  Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýtynyń bólim meńgerýshisi M. Shaıkemelev, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń janyndaǵy Memlekettik basqarý akademııasy «Memlekettiń saıası strategııasy» kafedrasynyń professory J.Júnisova, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń janyndaǵy Memlekettik basqarý akademııasynyń ǵylymı qyzmetkeri D.Ahatova sóz sóıledi.   Sáýlebek BIRJAN.

Qolda bardy baǵalaý kerek

Osy eldiń turǵyny retinde qazaq ultynyń burynǵy tarıhynan habarym bar. О́ziniń san ǵasyrlyq tarıhynda qazaqtyń talaı teperishti bastan keshirgeni belgili. Onyń ishinde ótken ǵasyrdaǵy jappaı tárkileý, sumdyq ashtyq jyldary da, 1986 jylǵy Almaty qalasyndaǵy oqıǵa da bar. Soǵan qaramastan, qazaq halqy ǵasyrlar boıy azattyqty ańsady. Aqyry 1991 jyldyń 16 jeltoqsany kúni asyl armanyna qol jetkizdi de. Qosymsha aıtarym, Uly Otan soǵysy jyldarynda bir eldiń quramynda bolǵan qazaq pen belorýs, basqa da ulttar nasızm syndy qanquıly ortaq jaýǵa qarsy ıin tirese kúresti. Sol úshin basqalarmen birge qazaqtyń da san balasy janyn qıdy. Bizder, belorýstar, elimizdiń bostandyǵy úshin kúresken barlyq ult ókilderiniń, sonyń ishinde qazaqtardyń da erligin umytpaımyz. Meniń paıymdaýymsha, Elbasymyz Nursultan Nazarbaev – Qazaqstan Respýblıkasynyń egemendigi men táýelsizdiginiń berik kepildigi. Osy 23 jyl ishindegi elimizdegi atqarylǵan jáne júzege asyrylyp jatqan barlyq jasampaz isterdiń bastaýynda Nursultan Ábishuly tur. Ol óziniń kóregendigi men qaısarlyǵy, bilimdarlyǵy men parasatynyń kúshimen eldiń eńsesin kóterdi, saıası jáne ekonomıkalyq tyǵyryqtan shyǵardy. Qazirgideı kúrdeli kezeńde de Elbasynyń alar orny erekshe. Osyndaı dana Kóshbasshyny syıǵa tartqany úshin qazaq ulty da, bárimiz de óz taǵdyrymyz aldynda qaryzdarmyz. Otanymyzdaǵy ultaralyq jáne dinaralyq kelisim men tatýlyqty qamtamasyz etken mundaı kórnekti saıası qaıratker búgingi álemde tym sırek. Tamasha tulǵanyń keleshekte adamı-tarıhı paryzyn abyroımen atqara berýine tilektespiz. Mıhaıl BELIаEV, «Gramada» belorýs etnomádenı birlestiginiń tóraǵasy, Qazaqstan halqy Assambleıasy Batys Qazaqstan oblystyq bólimshesiniń múshesi. Oral.  

Yntymaq – bizdiń tileýimiz

Ońtústik Qa­zaq­stan oblysynda 3 mln.-ǵa jýyq halyq tursa, onyń ishinde 100-den asa ulttar men ulys­tardyń ókili bar. Solardyń biri – koreıler. Biz qazaq halqyna qaryz­darmyz. Bizdiń ata-babalarymyz stalındik repressııa kezinde qýǵyn-súrginge ushyrap, azap vagonyna tıelip, Qazaqstanǵa kelgenin umytqan joq. Qazaq halqyna razy ekendikterin bizge de aıtyp otyratyn. Biz osynda otbasyn qurdyq, tatý-tátti turyp jatyrmyz. Qazaqstannyń nurly keleshegi úshin kúsh-jigerimizdi aıamaq emespiz. Elbasy Nursultan Nazarbaev álemdik saıasatker, dara tulǵa retinde halyq súıispenshiligine bólenip, ómirlik muratymen bárimizge úlgi bolyp keledi. Memleket basshysynyń qashanda ońtústikqazaqstandyqtarǵa degen yqylas-peıili erekshe. Bul ol kisiniń óńirimizge jasaǵan árbir saparynan anyq baıqalady. Prezıdent ótken jyldyń kúzinde, ýaqytynyń tyǵyzdyǵyna qaramastan, ońtústikke keldi. Shymkenttiń kórkine kórik qosqan qos birdeı jańa mádenı nysannyń ashylý saltanatyna qatysyp, qýanyshymyzben bólisti. О́ńirimizdiń zııaly qaýym ókilderi, óner adamdary jáne etnomádenı birlestikteriniń tóraǵalarymen pikir almasty. Osy joly Elbasymen kezdesip, áńgimelesý baqytyna men de ıe boldym. Elbasy júrgizip otyrǵan sarabdal saıasattyń arqasynda Qazaqstanda álemge úlgi bolarlyqtaı qoǵamdyq kelisim men ultaralyq tatýlyqtyń erekshe modýli qalyptasqan. Birligimizdiń arqasynda úlken jetistikterge jettik deýge bolady. Sondyqtan osy joly múmkindikti paıdalanyp, Nursultan Ábishulyna elimizdegi beıbitshilik pen bereke úshin shynaıy rızashylyǵymdy bildirdim. Elimiz boıynsha alǵash bolyp Shymkentte ádep-ǵuryp jáne salt-dástúr ortalyǵy ashyldy. Árıne, bul kezdeısoqtyq emes. О́ıtkeni, búginde óńirimizde júzden astam etnos ókili tatý-tátti ómir súrýde. Bastysy, árbir etnostyń tilin, dilin, salt-dástúrin saqtaý men órkendetýge bar jaǵdaı jasalyp otyr. Atalǵan ortalyq oblysymyzdaǵy ultaralyq yntymaqty nyǵaıta túsedi dep oılaımyz. Bizdiń ómirimizdiń máni – Qazaqstan, óıtkeni, ol – bizdiń Otanymyz. Jańa jyl bárimizge qut-bereke ákelsin!   Roza PAK, №45 mektep-gımnazııasynyń dırektory, Shymkent qalalyq máslıhatynyń depýtaty.   Ońtústik Qazaqstan oblysy.

Túsinistik – tatýlyqtyń tiregi

  Qazaqstan Res­­pýb­lı­ka­sy­­­nyń Táýel­siz­digin dúnıe­jú­zinde eń birinshi bolyp Túrkııa memleketi tanydy. Bul biz­der, ıaǵnı taǵdyrdyń jazýymen atamekenimizden aýyp, qazaq jerinde turaqtap qalǵan túrikter úshin zor qýanysh ári maqtanysh. Sebebi, túbimiz bir túrki halyqtary ekendigimizdi sol bir urymtal sátte memleketter basshylary is júzinde dáleldep berdi. Búginde Súleımen Demırel atyndaǵy ýnıversıtette qazaq-túrik balalarynyń teń bilim alyp, qulyn-taıdaı jarasyp júrgenin kórip, erekshe qýanamyn. Ishki jan dúnıem tebirenip, tolqıtyn da sátterim bolady. Ol zańdy qubylys shyǵar. Qazaqtar bizdi jatsynbady. Sýyqtan tońsaq, jyly úıine kirgizip bir tilim nanyn teń bólip berdi. Muny qazaqtardyń darhandyǵy, baýyrmaldyǵy, qamqorlyǵy dep sanaýmen shektelmeı, balalaryma, týystaryma únemi aıtyp, aramyzdaǵy tatýlyqtyń dánekeri bolý daǵdyǵa aınaldy. Qaı jerde meshit ashylsa, aldymen baryp, musylmandyq paryzymdy óteımin. Eń bastysy, Qudaıdyń jerdegi úıi bolyp ta sanalatyn úlkendi-kishili meshit qurylysy bastalǵanda aǵaıyndarymnyń shama-sharqynsha kómektesýine muryndyq bolý da qalyptasqan ádetim. Allaǵa shúkir, Qazaqstan halqy Assambleıasy túrik etnomádenı birlestigin 20 jyldan beri basqaryp kelemin. Negizgi ustanymym – tatýlyqty saqtaý. Taǵy bir aıta keter jaıt Jetisý jerinde 103 etnos ókili tatý-tátti turamyz. Zamandastarymmen syrlasa qalsam, árkimniń taǵdyry árqıly. Bári de aryp-ashyp alystan kelgende qazaqtardyń kórsetken qamqorlyǵyna rıza. Sondyqtan qazaqtyń «Qýanyshty bólisse kóbeıedi» degen jaqsy sózin tilge tıek ete otyryp, Qazaqstan Respýblıkasynyń barsha azamatyn jaqynda ǵana tabaldyryqtan attaǵan jańa jylmen quttyqtaımyn!   Shahısmaıl Asıev, Qazaqstan halqy Assambleıasy Almaty oblystyq túrik etnomádenı birlestiginiń tóraǵasy.   Almaty oblysy.

Qabilet pen múmkindikke óris keń

Meniń túısik qabyl­daýymda, Qazaqstan Táýel­siz­diginiń tiregi Elbasy Nur­sultan Nazarbaevtyń halqy­myzǵa arnaǵan Joldaý­larynan qýat alady. Memlekettiń aldyna ulan-ǵaıyr ári oryndalýy kúmánsiz mindetter qoıylatyn osynaý qundy qujattardyń kez kelgeni eldegi turaqtylyq, halyq dostyǵy, kópultty qoǵamnyń alańsyz tirshiligi, ortaq bolashaq ıdeıalaryn áspetteýden bastalatyny ǵanıbet. Bıylǵy Joldaýda: «Qajyrly eńbekti qajet etetin, keleshegi kemel Nurly Jolda birligimizdi bekemdep, aıanbaı ter tógýimiz kerek. Máńgilik El – eldiń biriktirýshi kúshi, eshqashan taýsylmas qýat kózi», dep atap kórsetildi. Oıǵa qaldyrdy, jiger tasytty. О́ıtkeni, mundaı mindetterdi alǵa qoıý – adamzattyń armany. Eń bastysy – uly maqsatymyz bar. Meniń ákem Álı qazaq jerine, ózimen muńdas baýyrlarymen birge 1944 jyldyń 23 aqpanynda kúshtep qonys aýdarylǵan eken. 1 Maı kolhozynda qarapaıym jumysshy boldy. Osynda úılenip, anamyz ekeýi 12 bala tárbıeledi. «Biz berik dostyqty, adal eńbekti baǵalaıtyn elde ómir súrýdemiz. Osyny únemi este saqtańdar. Qazirgi eńbekteriń – jaqsy oqý», – dep oty­ratyn ákemiz. Áke amanatyn oryn­da­ǵandaımyz, bárimiz joǵary bilim aldyq. El Táýelsizdiginiń kýási boldyq, onyń tuǵyrlanýyna úles qosýdy murat sanadyq. Táýelsizdik el azamattarynyń qabi­letin ushtap, qarymyn tanytýǵa múm­kindik jasady. Aldymen «Álı» degen dúken ashtyq. Birte-birte qýattanyp, sharýashylyq kooperatıvin uıymdastyrdyq. Yntymaqty eńbektiń, memlekettiń tilektestik nıeti men kómeginiń arqasynda qazaqtyń aq bas sıyrlaryn ósiretin «Balqashyn» asyl tuqymdy mal zaýyty» JShS aty elimizge keńinen málim boldy. Inim Shárip basqaratyn sharýashylyqta 2000 bas iri qara kútimge alynyp, eksportqa «mármár et» shyǵarylýda. Bıylǵy jyly tabynymyz 580 bas kanadalyq joǵary ónimdiliktegi «Angýs» tuqymdy malmen tolyqty. Sheteldik sıyrlardan tól alynyp, Arqa jaǵdaıyna jersinip úlgerildi. Táýligine 1300 gramnan salmaq qosatyn tólderdi 21 aıdan keıin 750-800 keli salmaqpen aýksıondyq saýdaǵa qosýdamyz. Bizdiń kompanııanyń qaraýyndaǵy «Sandyqtaý-Astyq» JShS eginshilikpen qatar, ónimdi kópsalaly óńdeýmen aınalysady. Mundaǵy jumysqa ózim jaýaptymyn. Seriktestik dıirmeni táýligine 70 tonna astyqty óńdep, 50 tonna sapaly un aqtaıdy. О́nimderimiz respýblıkamyzdan tysqary jerlerge de eksporttalýda. Qazirgi naýbaıhanamyz táýligine 3000 bólke nandy tutynýshylarǵa usynady. Endi óndiristi qýattandyrý maqsatymen, jańa naýbaıhana salýdamyz. Oǵan 48 mıllıon teńge ınvestısııa quıyldy. Sondaı-aq, Atbasar qalasynda 850 mıllıon teńgege baǵalanǵan jobamen elevator qurylysyna kirisip otyrmyz. Eńbektiń óris keńeıtetinine mysal retinde inilerim Doga Álı­uly­nyń «Jabaı», Gılanıdiń «Agro­shans» jaýapkershiligi shekteýli serik­tes­tikterin, taǵy bir baýyrym Iýnadı avtoservıs jáne tehnıkalyq baqylaý stan­sasyn ustap otyrǵanyn, ulym Bıslan eksporttyq jumystardy úılestiretinin, zaıybym Toıta Isaqyzy naýbaıhana isimen aınalysatynyn aıtýǵa bolady. Aýdanymyzdyń cheshen-ıngýsh etnosynda 1500-ge jýyq adam bar. Biraq, biz kásiporyndarymyz ornalasqan aýyldar turǵyndarynyń shat-shadyman turmysyna múddelimiz. Ol jyl saıyn áleýmettik salaǵa 100 mıllıon teńgeden astam qarjy bólinetindiginen de kórinedi. Sóz sońynda, elimizdiń bas gazeti arqyly barsha otandastarymdy endi ǵana esik ashqan jańa jylmen quttyqtap, Máńgilik Elge birge jeteıik!» degen tilegimdi bildirgim keledi. Atlan DOKAEV, seriktestikter tobynyń quryltaıshysy. Aqmola oblysy, Sandyqtaý aýdany. Sýretti túsirgen Ermurat DOSYMOV.