Qazaqstandyq  patrıotızm – «Máńgilik El» ıdeıasynyń túpqazyǵy

Elbasy N.Á.Nazarbaev óziniń «Tarıh tolqynynda» atty eńbeginde: «Eger biz memleket bolǵymyz kelse, ózimizdiń memlekettiligimizdi uzaq ýaqytqa meńzep qurǵymyz kelse, onda halyq rýhanııatynyń bastaýlaryn túsingenimiz jón. Oǵan barar jol halyq danalyǵynyń negizinde jatyr», degen edi. Al «Qazaqstan joly – 2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda ejelgi ata-babalarymyz – túrkilerdiń Máńgilik El ıdeıasyn Qazaq eliniń ulttyq ıdeıasy dep jarııalaǵan bolatyn. Atalǵan ıdeıa «Nurly Jol – bolashaqqa bastar jol» jańa Joldaýynda da jańa qyrynan tolyqtyryla tústi. Bul ıdeıany úlken jaýapkershilikpen dereý iske asyrýdyń túpqazyǵy otandastarymyzdyń boıyndaǵy adamgershilik, týǵan elge súıispenshiligi desek, obektıvti tujyrym bolar dep oılaımyn. Qaı zamanda da ár adamnyń sanasyndaǵy asa mazmundy jáne qurmetti mártebege ıe ustanym – ol otansúıgishtik (patrıottyq) sezim (is-áreket) bolyp kelgeni aqıqat. Bul týraly álemdik jáne tól tarıhymyzdyń ár betinen negizdi derek tabylady. Elimizdiń táýelsizdiginiń alǵashqy kúninen bastap Elbasy osy máseleni turaqty kóterip keledi. Al patrıot bolý degen el azamatynyń adamgershilik jáne saıası qaǵıdaty, týǵan jerge, elge súıispenshiligi, qajet bolsa, memlekettik mindetkerlikti jeke múddeden joǵary qoıýdy talap etetin áleýmettik sezimi retinde tanylǵan. Týǵan eliniń qundylyqtaryn, ásirese, tili men mádenıetin árdaıym qurmetpen joǵary ustap, ol qundylyqtardy basqa ulttar men ulystarǵa, memleketterge taratý da otansúıgishtiktiń belgisi. Otansúıgishtiktiń tarıhı negizin ǵasyrlar boıy jınaqtalǵan adamı tájirıbe sonyń ishinde ult, ulys, jalpy etnostyń artyqshylyqtary qalaıtynyn, qajet bolsa, janyn salyp otandy qorǵaý ekenin kóne tarıh dáleldeýde. Patrıottyq ustanym ol jeke tulǵanyń otanyna, azamattylyǵyna, mádenıeti men tiline, ulttyq dástúrine emosııalyq kúızelisiniń aıryqsha túri dep anyqtaýǵa tolyq keledi. Álemdik tájirıbe men bul oraıdaǵy teorııalyq tujyrymdar aıasynda patrıottyq sezim etnos pen ulttyq memlekettiń qalyptasý jaǵdaıynda qoǵamdyq sananyń mańyzdy quramdas bóligine aınalýy negizinde jalpyulttyq tynysty sıpattaıdy. Álemge tanylǵan ǵylymı mektepterdiń saıası-zertteýshilik tujyrymdary boıynsha adamzat tarıhynda patrıottyq ustanym birneshe túrge jiktelip sıpattalǵan. Solardyń birinshi qatarynda polıstik patrıottyq ustanym – tarıhtaǵy belgili polıstik-qala memleketteri; ekinshi qatarynda ım­perııalyq patrıottyq ustanym, ıaǵnı ım­­perııalyq memleket pen onyń bılik júıe­sin qoldap-qorǵaý;  úshinshisi – etnostyq pat­rıot­tyq ustanym negizinde ádette ult, etnos, rý, ata-tek qundylyqtaryna árdaıym zor súıis­pen­shilikpen qarap qorǵaý; al kelesisi – memle­kettik patrıottyq ustanym, ıaǵnı memleket saıasatyn aıryqsha jaýapkershilikpen qoldaý; sýsyndyq patrıottyq sezim (ýaqytsha qoldaý, kúnkóristik sezim) – halyq pen memleketti jeke basqa paıdaly maqsatta qoldaý. Álemdik qundy qazynalar jınaqtarynda patrıot, patrıottyq ustanym jóninde jan-jaqty negizdelgen arnaıy tujyrymdy anyqtamalar jınaqtalǵan. HH ǵasyrda jaryq kórgen ádebıet men ǵylymı shyǵarmalarda patrıottyq týraly anyqtama negizine latyndyq, grektik túıinder alynǵan. Sóz joq, sol jınaqtardaǵy tujyrym túıinderdi negizge alý mindetti, nege deseńiz, olar – teńiz beti tárizdes ǵasyrlar boıǵy shyǵarmashylar, zertteýshiler, adamı rýhanııatynyń tujyrymdary. Ol qazaqtyń dalasy ispetti. Bul dalada kól de bar, asqaryna kóz jetpes shyń da bar. Yzǵarly da shýaqty qoınaýynda Mendeleev kestesine engen elementterdiń basym kópshiligi oryn tapqan Batys Qazaqstan óńiri, sıraǵyn Cyrǵa, qulashyn Altaı men Atyraýǵa sozǵan Saryarqasy taǵy bar. Qazaqtyń patrıottyq ustanymy árqaısymyzǵa buryn-sońdy kórmegen tumsa tabıǵattaı elesteıdi. Jańa bir álem, jańa bir «ashylmaǵan aral» sııaqty tańǵaldyrady. Buǵan senbeseńiz, joǵary baıandalǵan patrıot túrlerin oı eleginen ótkizip, túıinin barlańyz. Sonaý bala shaǵymyzdan qulaǵymyzǵa quıylyp qalǵan týǵan jerge, Otanǵa, ultqa degen oıymyzǵa, is-qımylymyzǵa ıigen saıyn, shyǵarmashylyq tabıǵatyna úńilgen saıyn kúrdeli jáne asa jaýapty shyńǵa aınala beredi. Shynaıy patrıottyq sezim arqyly boı alatyn ustanym halyq jadyndaǵy qundylyqtarmen dáleldenýi tıis. Bul oraıda, aıaýly ultymyzdyń tarıhı ıinderi jáne jarqyn da batyl tulǵalary bas keıipkeri bolǵany jón. Osy máseleler aıqyndalmaı jatsa, otansúıgishtiń qabaǵy túksıip, býyrqanyp, jan-jaǵyn orap nóserleı jóneletini aıqyn. Jaı nóserlemeıdi. Ashy shyndyǵyn naqty derek-dáıekke negizdep, máseleni tereńnen tolǵap nóserleıdi. Bul – shynaıy patrıottyń tabıǵatyna tán qasıet. Sondyqtan da, ár tulǵa keıde týǵan jeriniń taýlaryndaı asqaq, bıik, sonymen birge, qatýly kórinedi. Naǵyz patrıot adam jaıshylyqta dos-jaranǵa ashyq-jarqyn, abaılamaı sóıleıtin ańǵal minezi keń dalanyń jon arqasyn jibiter jaıma-shýaq jazǵa uqsaıdy. Shynaıy patrıotshyl tulǵa uzaq sapar shegip elinen jyraqtasa, ańqasy keýip, saǵynyshqa toly júrekpen týǵan topyraǵyn ıiskemeıinshe maýqy basylmaıtyn sııaqty bolyp kórinedi. Patrıottyq sezimdi joǵary qoıatyn adam oı-órisi men is-áreketi boıynsha ózin uzaqqa silteıtin tarlandaı kórinetin bolar dep esepteımin. Sol arqyly ol qoldaıtyndardy batyl sheshimge, ádilettiń aq jibin attamaýǵa, shyǵarmashylyq oımen batyl is-áreketke, aıbyndy erlikke jeteleıdi. Mundaı qasıetter dúnıege kelgen kezden aınaladaǵy qubylystardan sýsyndap qalyptasýy shart. Bala kezden qazaqtyń jyr-dastandarymen sýsyndap, dalalyq salt-dástúrdiń sarqytyn qanyp ishken shyǵarmashylyq áleminde de ózindik daralyq, kórkemdik irilikti tańdap bilý arqyly kelýi múmkin, ıaǵnı otan, ultsúıgishtik sıpatty meńgerip, oılaý júıesi qalyptasqan ulttyń ósetinin adamzat tarıhy anyq dáleldep keledi. Bizdiń paıymdaýymyzsha búgingi kúrdeli tirshiliktegi, 7 mıllıardtan astam adam mekendegen 220-ǵa jýyq memleketten quralǵan, san-qıly hıkaıaly álemniń qandaı da bir etnosy bolmasyn otanyn, elin, jerin súımeıtini joq bolar. Sonyń ishinde qazaq halqy da jalpy shyǵys, onyń ishinde túrki tildes halyqtardaı Otanyn, jerin, sýyn, tabıǵatyn súıý qasıeti yqylym zamannan olarmen tabıǵı tamyrlas damyp keledi. Qazaqstandyq patrıotızm men ultaralyq tatýlyqtyń ótken ómir joly, kórgen-bilgeninen jınaqtalǵan jan-jaqty tarazylanǵan tájirıbesi Táýelsiz Qazaqstan Elbasynyń tarıhı eńbekterinde obektıvti dáleldermen tujyrymdalyp kelgeni barsha otandastarǵa jáne álemniń kóptegen shetelderine aıan. Osy oraıda, N.Á.Nazarbaevtyń «Qazaq­stan­nyń bolashaǵy – qoǵamnyń ıdeıalyq birli­ginde», «Tarıh tolqynynda» atty eńbek­terinde memleket, etnostarǵa ortaq bir maqsat aıasyna toptasýdyń kezek kúttirmeıtin mindet ekenin atap, bul mindetti abyroımen kúndelikti ómirge darytýda otbasy, bilim berý oryndary, eńbek ujymy sııaqty dástúrli ınstıtýttardyń mańyzdy ról atqaratynyn, olardyń yqpaly asa tıimdi bolatynyn basa aıta otyryp, «Bizdiń taǵy bir asa mańyzdy ıdeologııalyq mindetterimiz – qazaqstandyq patrıotızmge tárbıeleý, árbir azamattyń ózin ózi aıqyn bıleýi» degen oıy qoǵam múshelerine baǵdarlamalyq baǵyt bolar. Qazaqstandyq patrıottyq ustanymnyń negizi, onyń maqsaty, mindeti, mazmuny, túri, qurylymy, ádisi, tásili, zańdylyqtary, qaǵıdattary, quraldary bar. Eger patrıottyq tálim-tárbıe arnasynda solardyń biriniń negizderi bolmasa, ol jáı sóz bolyp qalýy múmkin. О́zin ózi bilmegen adam ózgeniń kim ekenin túsinbeıdi. Kez kelgen memlekettiń bilim berý júıesi sol qoǵamda ustanǵan saıa­satymen anyqtalady. Mysaly, Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattaryna patrıottyq tárbıe berýdiń 2006-2008 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasynda osy máseleler anyq kórsetilgen bolatyn. Búgingi álemniń kúrdeli tynysynda taǵy bir máseleni eskergen jón. Taza birjaqty ulttyq tárbıe – keıbir sátte ultaralyq túsinbeýshilikke soqtyrýy múmkin. Postkeńestik memleketter qaısybirinde bolyp jatqan qantógisti janjal, menińshe osyndaı saıasattyń saldary bolsa kerek. Ásirese, patrıottyq tárbıede bul erekshe bilinedi. Árıne, ulttyq tárbıeni barshamyz birqalypty túsinip, onyń sharttaryn buljytpaı oryndaý – asa jaýapty jáne kúrdeli is. Keıbireýler «ulttyq naqyshtar sol kúıinde bolsa eken» dese, al kelesiler «ulttyq tárbıe qazirgi ómirmen baılanysty bolsa eken» deıdi. Shyndyǵynda, eski jańamen úılesim taýyp jatsa, ómirsheń keledi. Búgingi egemen Qazaqstannyń jaǵdaıynda patrıotızm, ultaralyq tatýlyq jańa maǵynaǵa ıe bolyp otyr. Sebebi, Qazaqstandy Otanym dep biletin árbir azamat týǵan ólkesin súıip, sonyń azamaty bolý, ony qorǵaý, áleýmettik-ekonomıkalyq, saıası damýyna, órkendeýine óz úlesin qosý dástúri de bar. Muny, ásirese, qazaq ult ókilderinen basqa ult ókilderi jaqsy uǵynýy tıis. «Qos azamattyq», «Qos tildilik» degen uǵymnyń ózi de birshama oılarǵa jeteleıdi. Osy máselege baılanysty qazaq azamattaryna keletin bolsaq, olar qazaqstandyq patrıotızm, ultaralyq tatýlyqtyń kósh bastaýshysy bolýy tıis. Qazaqstandyq patrıotızm men ultaralyq tatýlyqqa tárbıeleýdiń joldary men quraldary – ol túrli is-sharalar, tárbıe saǵattary, gýmanıtarlyq pánderdiń mazmuny. Qazaq balasyn ultjandylyq, otanshyldyq sezimde tárbıeleý – bilim berýdiń mektepke deıingi júıesinen joǵary oqý ornyna deıingi barlyq uıymdardyń mindeti. HHI ǵasyrda óz ultyn súıgen, birlikte bolǵan halyq qana tutastyǵyn saqtap qalady. Ata-baba saltynyń Jer-Anaǵa degen ystyq sezimi birinshi kezekte turady. Mine, osy jalpy adamı qundylyqtar jalpy tárbıe júıesiniń izgilikti de ıgi bas­taýlaryn quraıdy. Aınalańdaǵy ulttar men ulystardyń eshqaısysyn alalamaı, báriniń de tolyqqandy damýyna naqty jaǵdaılar týǵyzyp, kópetnosty eldegi saıası turaqtylyqty qamtamasyz etý otansúıgishtik sezimniń tereń boılaýyna muryndyq bola alady. Sonda ǵana adamnyń júreginde qazaqstandyq patrıotızm seziminiń, óz Otanyna degen perzenttik maqtanysh sezimniń órken jaıyp tamyrlanýyna negiz nyǵaıady. Iаǵnı, etnosaralyq ıntegrasııanyń bazasy emes, adamdardyń ózin ózi azamattyq bıleýi, Qazaqstan halqynyń ajyramas bólshegi syńaıly sezimi qalyptasyp, boılaı beredi. Halyqtyń patrıottyq sezimin qalyptastyrý úshin búkil adamzat evolıýsııasynda synnan ótip, pisip-jetilgen belgili alǵysharttar atqaratyn mindet te mańyzdy. Kazirgi elimizde Otanǵa súıispenshilik sezim qoǵamdyq qatynastardy demokratııalandyrý, adamdy onyń ómirin, ıgiligin, adamı ar-namysyn, qyzmetshige laıyqty eńbekaqy tóleý sharttary men ómir sapasyn joǵary qundylyq dep taný negizinde, memlekette ilgerileýshi áleýmettik-ekonomıkalyq saıasat júrgizý barysynda qalyptastyrylady. Jańarǵan qazaqstandyq patrıotızmniń mazmunyn qazirgi qoǵam men zamanaýı ozyq mádenıet qundylyqtarymen qatar, ulttyq mádenıettiń dástúrli nyshandary, onyń aıryqsha rýhanılyq, azattyq pen ónegelilikke udaıy umtylýshylyq qundylyqtary da quraıdy. Tarıhymyzdyń tabıǵı dástúrlerin saqtaı otyryp, kazirgi zamanǵy órkenıettiń meılinshe ozyq baǵyttaryn ıgere kele, otandastar týǵan elin eń aldyńǵy qatarly shepte ustaı alady. Buǵan halqymyzdyń joǵalmaǵan, qaıta, jańa áleýmettik ómir jaǵdaıynda jetilip tolysqan otansúıgishtik sezimi senimdi kepil bolady. Patrıotızmdi qalyptastyrý – bul qoǵam­nyń áleýmettik tapsyrysynan nár alatyn memlekettik mindet. Patrıotızm ómirdiń, jaǵdaıdyń, oqıǵanyń barlyq jekelegen qyrlary, halyq pen eldiń tutastyǵy, biregeıligimen tikeleı baılanystyra qaras­tyrylatyn qoǵamdyq qatynastardyń máni men qundylyqtaryn zerdeleý tásili ekeni de aıan. Otansúıgishtik sezimdi tárbıeleý azamattyń, eldiń mádenıetiniń biregeıligi, áleýmettiń, halyqtyń minez-qulqynyń tolymdy kórinisi men qoǵamdyq ómirdi uıymdastyrýdyń máni men maqsattaryn paıymdaý arqyly júıeli iske asady. Patrıotızm mindetti túrde tulǵanyń joǵary áleýmettik belsendiligin ditteıdi, óıtkeni, onyń ózi eńbekte tabystarǵa jetý úshin, el-jurtqa, halyqqa qyzmet etý úshin bıik serpin bolyp tabylady. Ár otandas Qazaqstan táýelsiz memleket bolyp jarııalanǵannan keıingi ýaqyttyń ishinde patrıottyq baǵyttaǵy san-qıly memlekettik, ǵylymı jáne buqaralyq súbeli sharalar oryndalyp kele jatqanynyń kýási desek, artyq bolmas. Kezinde túrki jurty qaǵandary «túnde uıyqtamaı, kúndiz otyrmaı, qara terin tógip, qyzyl qanyn aǵyzyp», «Máńgilik Eldiń» irgesin qalap ketse, dál osyny jańa dáýirde Elbasymyz N.Á.Nazarbaev HHI ǵasyrdaǵy «Máńgilik El» ıdeıasy turǵysynda, is júzinde tarıhı sabaqtastyqta jalǵastyryp otyrǵanyn erekshe atap kórsetken jón. Elbasynyń Joldaýyndaǵy Máńgilik El uǵymyn ultymyzdyń uly baǵdary – «Qazaqstan-2050» Strategııasynyń túp qazyǵy deıtin bolsaq, aqıqattan alys ketpespiz. Nurtaza ABDOLLAEV, Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik memlekettik ýnıversıtetiniń kafedra meńgerýshisi, tarıh ǵylymdarynyń doktory. Aqtóbe oblysy.