Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Jyl basynda bizdiń basylymǵa bergen suhbatynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev elge eńbegi sińgen eleýli tulǵalardyń umyt qalmaı, urpaqqa nasıhattalýy kerek ekenin jetkizdi. «El tarıhynda erekshe orny bar tulǵalarǵa qurmet kórsetý dástúri elimizdiń jalpyulttyq biregeıligin nyǵaıta túsýge zor septigin tıgizedi. Bıyl áıgili ǵalym Qanysh Sátbaevtyń týǵanyna 125, dańqty batyrlar Saǵadat Nurmaǵambetov pen Raqymjan Qoshqarbaevtyń týǵanyna 100 jyl tolady» dep atap ótti Prezıdent.
Reıhstagqa tý tikkennen keıin leıtenant R.Qoshqarbaev pen onyń serigi, qatardaǵy jaýynger Grıgorıı Bolatov Keńes Odaǵynyń batyry ataǵyna usynylǵanymen, bul joǵary marapat olarǵa aqyry buıyrmaı ketti. Bul azdaı, Berlınniń tórinde jeńis týyn jelbiretip elge oralǵan ony týǵan jeri múldem eleýsiz qaldyrdy dese de bolady. 13 jyl boıyna ol jaıynda birde-bir minberden aıtylmady, birde-bir gazette jazylmady. Al onyń esimi tuńǵysh ret qazaq baspasózi betinde jarııalanyp, erligi elge tanylýyna Baýyrjan Momyshulynyń ózi tikeleı sebepshi bolǵanyn bilesiz be? Keıin biz onyń qaharmandyq isi jaıynda oqyp bildik, al Reseı tarapy qazaq batyrynyń Reıhstagqa birinshi bolyp tý tikkenin moıyndady ma? Biz bul maqalamyzda osy jáne ózge de derekterge keńirek toqtalamyz.
Raqymjan Qoshqarbaev – Aqmola oblysynyń týmasy. Astanaǵa irgeles Qosshy qalasynyń arǵy jaǵyndaǵy Qyryqqudyq aýylynda týyp ósken. Qazir bul aýyl joq. 4 jasynda anasynan aıyrylyp, 13 jasynda ákesin «halyq jaýy» retinde ustap áketedi. Tiri jetim qalǵan Raqymjan qazirgi Qosshy qalasynan 3 shaqyrym jerde ornalasqan Taıtóbe aýylyndaǵy balalar úıin panalaýǵa májbúr bolypty. 1941 jyly 22 maýsymda soǵystyń bastalǵanyn Qosshy ujymsharynda eńbek etip júrip estıdi. Alǵashqy kúnderden-aq maıdanǵa attanýǵa suranǵanymen, jasy jetpegendikten ony soǵysqa jibermeıdi. Tek 1944 jyldyń aıaǵynda ǵana áskerge alynyp, soǵys is-qımyldaryn 1945 jyldyń qańtar aıynda Polsha astanasy Varshava qalasynyń mańyndaǵy urystyń birine qatysýdan bastaıdy.
350 metrge sozylǵan «syrat kópiri»
Ol alǵash kelgen kúnnen-aq 150-Idrısk dıvızııasynyń quramyndaǵy 674-polktiń 1-batalony 2-vzvodynyń komandıri bolyp taǵaıyndaldy. Batysqa jyljyǵan keńes áskeri qatarynda bular da jaýmen aıqasa júrip, 20 sáýir kúni Berlınge at basyn tireıdi. О́lispeı berispeımiz dep bekingen fashıster qalany janqııarlyqpen qorǵaıdy. Muny 20 sáýirdegi artıllerııalyq atqylaýdan bastalǵan shabýyldyń 10 kúnge jalǵasyp, 30 sáýirde ataqty «Gımmler úıiniń» alynýyna deıin sozylǵanynan kórýge bolady. Jeńistiń aýyly bir qaraǵanda óte jaqyn kóringenimen, shyn máninde, tym alys edi. Jaqyn deıtin sebebimiz – «Gımmler úıinen» Reıhstagqa deıingi aralyq bar-joǵy 350 metr ǵana bolatyn. Al alys bolatyn sebebi – baqaıshaǵyna deıin qarýlanǵan 10 myń fashıst nemis parlamenti ǵımaratyna bekinip alyp, oqty burshaqsha boratyp, qybyr etkenniń bárin qyryp salyp otyrǵan edi.
Raqymjan Qoshqarbaev keıingi bir esteliginde «Gımmler úıiniń» Reıhstag bettegi terezesinen syrtqa sekirip túsýdiń ózi syrat kópirindeı qaterli bolǵanyn aıtady. Fashıster dál osy terezeni kózdep, shyǵa kelgenniń bárin qaǵyp túsirýge daıyn otyrǵan edi. Birneshe jaýynger sol jerde oqqa ushady. Bir kezde oq daýsynyń tyıyla qalǵanyn paıdalanǵan leıtenant syrtqa qaraı mysyqsha qarǵyp, bir oıpańnyń ishine jata qalady. Qarasa, ózimen birge taǵy bir adam sekiripti. Ol – Grısha Bolatov edi. Ekeýi de din aman. Biraq bul Reıhstagqa deıingi 7 saǵatqa sozylǵan uzaq ta tozaq jolynyń tek bastamasy bolatyn. 350 metr jerdi Bolatov ekeýi 7 saǵat degende áreń baǵyndyrady. Boraǵan oqtyń astynan jer baýyrlap óte aqyryn jyljyǵany sondaı, tipti olardy ólgen adam dep te oılaýǵa bolatyn edi. Al ǵımarat ishine engennen keıin ár bólme úshin bolǵan shaıqastar odan da qıyndaı túsipti. О́ıtkeni bir jaǵynan ishtegi jaý áskerimen aıqasýǵa týra kelse, ekinshi jaǵynan syrttan Reıhstagty atqylap jatqan óz áskerimizdiń oǵy da tıip ketýi ábden múmkin bolatyn. Degenmen «qyryq jyl qyrǵyn bolsa da ajaldy óledi» degendeı, Grısha Bolatov ekeýi ot pen tútinniń arasynda atys sala júrip Reıhstagtyń eń ústińgi qabatyna kóteriledi de, ǵımarattyń qasbetine alǵashqy jeńis jalaýyn tikti.
Elenbegen erlik
Dál osy kúni Reıhstagtyń jan-jaǵyna 40 shaqty tý ilingeni týraly derekter bar. Sonyń ishinde R.Qoshqarbaev pen G.Bolatov tikken tý eń alǵashqy jeńis týy ekendigine dálelder jetip artylady. Al keıin jeńis týyn alǵash bolyp qadady dep tanylyp, Keńes Odaǵynyń batyry ataǵy berilgen M.Egorov pen M.Kantarııa shyn máninde ol týdy birinshi bolmasa da, Reıhstagtyń eń ushar basyna tikken edi.
Ardager jýrnalıst Janbolat Aýpbaevtyń 1984 jyly Raqymjan Qoshqarbaevtan alǵan suhbatynda batyr odan ári bolǵan jaǵdaılardy bylaı eske alypty: «Sol kúni de, odan keıingi aptada da bul oqıǵa búkil dıvızııa, armııaǵa belgili bolyp, muny jazbaǵan gazet, joǵary jaqqa habarlamaǵan adam qalǵan joq. Qaıta-qaıta komıssııa kelip, áldeneshe bettik baıanat ta daıyndaldy. Sýretke túsirip, jeke anketamyz da toltyryldy. Tipti 6 mamyr kúni erekshe tapsyrmalar jónindegi áskerı bólim qyzmetkerleri Grıgorıı ekeýmizdi ertip júrip, bizdiń 30 aprel kúni «Gımmler úıiniń» birinshi qabatyndaǵy qaı terezeden qalaı sekirip túskenimizdi, sóıtip, Reıhstagqa qandaı joldarmen qansha ýaqytta jetkenimizdi shema túrinde syzyp alǵany da bar».
Onyń aıtýynsha, basshylar bulardy Keńes Odaǵynyń batyry ataǵyna da usynǵan eken. Biraq Grıgorıı ekeýiniń de ákeleriniń 1937 jyly «halyq jaýy» dep ustalyp, isti bolýy saldarynan bul sheshim keıinge shegerilgen. Al reseılik «Novaıa gazetanyń» jazýynsha, 1945 jyly mamyrdyń ortasynda Grıgorıı Bolatovty Stalınniń ózi qabyldaǵan kórinedi. Ol jaıynda dosy Vıktor Shýklın bylaı eske alady: «Grısha ákelindi. Áńgime qysqa-nusqa boldy. «Joldas Bolatov! Siz qaharmandyq is jasadyńyz, sondyqtan Keńes Odaǵynyń batyry ataǵyna ári «Altyn Juldyzǵa» laıyqtysyz. Alaıda qazirgi tańdaǵy jaǵdaılar sizdiń ornyńyzda basqa bir adamdardyń bolýyn talap etip tur. Siz erlik jasaǵanyńyzdy umytyńyz. Ýaqyt ótedi, keıin siz «Altyn Juldyzben» ekinshi ret marapattalasyz», dedi Stalın».
Degenmen dál osy kezdesýden keıin kóp ótpeı G.Bolatovqa qyz zorlaýǵa oqtaldy degen jalǵan aıyp taǵylyp, bir jarym jylǵa túrmege qamalady. Al qatarynda R.Qoshqarbaev bar 674-polk 1947 jylǵa deıin Berlındegi shekteýli ásker quramynda qalyp, sodan keıin ǵana elge oralypty.
Joǵarydaǵy estelikte aıtylǵandaı, nemis astanasyndaǵy shaıqastar aıaqtala salysymen Reıhstagqa alǵash tý tikken saıypqyrandar jaıynda birneshe basylym jarysa jazǵan bolatyn. 1987 jyly jýrnalıst J.Aýpbaevqa bergen ekinshi suhbatynda R.Qoshqarbaev bylaı deıdi: «2 mamyr kúni Reıhstag túbinde demalyp jatqan bizge ózimizdiń 150-Idrısk dıvızııalyq gazetiniń tilshisi Vasılıı Sýbbotın keldi. Ol komandırden bolǵan jaıdy táptishtep surap alyp, sodan keıin menimen, Grıgorıı Bolatovpen sóılesti. Ertesine, ıaǵnı 3 mamyr kúni biz sol dıvızııalyq «Voın Rodıny» gazetine iri áriptermen jazylǵan lıstok ispettes habardyń shyqqanyn kórdik. Onda bylaı dep jazylypty: «Otan óz erleriniń esimin qurmetpen ataıdy. Keńes qaharmandary – halyqtyń adal uldary. Olardyń teńdessiz erligi týraly kitaptar jazylady, ánder shyǵarylady. Bul jaýjúrek jigitter gıtlerızm ordasyna basyp kirip, Reıhstagqa jeńis týyn qadady. Batyrlar esimin jadymyzda saqtaıyq: leıtenant Raqymjan Qoshqarbaev, qyzyl ásker Grıgorıı Bolatov...»
On jylǵa sozylǵan únsizdik
Iá, alǵashqyda ádildik saltanat quryp, bári oıdaǵydaı bastalǵan. Marapat óz ıesin tabýǵa tıis edi. Alaıda keıin ýaqyt kórsetkendeı, Reıhstagqa alǵash tý tikken adamdar retinde múldem basqa jaýyngerlerdiń esimderi atalyp, Keńes Odaǵynyń batyry ataǵy solarǵa berildi. Joǵaryda aıtylǵandaı, R.Qoshqarbaev 1947 jyly elge oralǵan soń onyń sol Berlınde jasaǵan erligi múldem umytyldy dese de bolady. Ara-tura keıbir reseılik gazetter lám-mım dep qoıǵanymen, qazaq basylymdary múldem jaq ashpaıdy.
Tek on jyl ótkennen keıin ǵana, ıaǵnı 1957 jyldyń aıaǵynda Baýyrjan Momyshuly qyzmetinen bosap, Almatyǵa keldi degendi estigen keıipkerimiz oǵan arnaıy sálem bere baryp, ózin tanystyryp, áńgime-dúken barysynda 1945 jyly 30 sáýir kúni bolǵan oqıǵanyń bárin aıtyp beredi. Sol kezdegi «Lenınshil jas» gazetiniń jaýapty hatshysy Kákimjan Qazybaev «Kernegen kek» atty derekti hıkaıatynda osy kezdesýden keıin ózin Baýyrjan Momyshulynyń shaqyryp alǵanyn bylaı eske alady: «Sender jýrnalıst emessińder, qaıdaǵy jýrnalıst?! Soǵys bitkeli on úsh jyl! Ana Raqymjandy kórmeı júrgen neǵylǵan jýrnalıssińder?! Znaesh kto takoı Rahymjan? Men de ony búgin birinshi ret kórdim. Sálem bere kelipti. Bilesiń be, kimniń sálem bere kelgenin? Eto ıstorıcheskıı chelovek!.. Berlındi alardaǵy, Reıhstagqa tý tigerdegi qyrǵyn – ol naǵyz joıqyn qyrǵyn! Kak voın, kak komandır ıa predstavlıaıý chto eto takoe, eto bylo neveroıatno! Raqymjan sol tozaqtyń ishinde bolǵan, sol tozaqtan aman shyqqan! Jeńis jalaýyn tikken! Kim úshin?!»
Mine, osylaısha, kózi tirisinde batyr ataǵyn almaǵan qazaqtyń bir qaharmany kózi tirisinde batyr ataǵyn almaǵan taǵy bir qaharmanynyń tarıh qoınaýynda umyt qalyp, aty óshpeýine yqpal jasapty. Kóp ótpeı jýrnalıst K.Qazybaev R.Qoshqarbaev týraly jazý úshin onymen kezdeskende: «1946 jyldyń 9 mamyrynan keıin lám-mım dep eshkim aýyz ashqan joq. Sodan beri kórip turǵan tilshim, tipti qazaq baspasózinen kórip turǵan birinshi adamym ózińsiń», depti batyr.
Sodan 1958 jylǵy 20 aqpan kúni «Lenınshil jas» gazetinde K.Qazybaevtyń «Reıhstagqa tý tikken qazaq» atty kólemdi ocherki jaryq kóredi. Bul soǵystan keıin 13 jyl ótkende ǵana qazaq baspasózinde ol týraly jazylǵan eń alǵashqy maqala edi. Sol jarııalanymnan keıin basqa da qazaq gazetteri batyr jaıynda derekter bere bastaǵan syńaıly. 1958 jyldyń 9 mamyrynda «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetinde soǵysta erlik kórsetken birneshe jaýyngerdiń sýretteri jarııalanypty. Solardyń arasynda Raqymjan Qoshqarbaev ta tur, oǵan «Reıhstagty alýǵa qatysýshy» dep qana anyqtama berilipti. Gazetimizdiń odan keıingi jyldardaǵy nómirlerin aqtaryp kórgende, 1961 jyldyń 9 mamyr kúni jarııalanǵan «Reıhstagqa tý tikkende» atty shaǵyn ǵana maqalaǵa kózimiz tústi. Avtory – R.Qoshqarbaevtyń ózi. Sodan bir úzindi keltirsek, bylaı dep jazypty: «...Men Uly Otan soǵysynyń alǵashqy kúnderinen bastap maıdandarda bolyp soǵyspen Berlınge deıin bardym. Fashıstik Germanııanyń qanquıly uıasy – Reıhstagty tikeleı alýshylardyń qatarynda boldym.
...1945 jyldyń 8 maıy. Batalon komandıri Vasılıı Davydov shaqyrdy degen soń shtabqa bardym. Komandır men kirisimen basymnan aıaǵyma deıin túgel sholyp shyqty. Ol kezde buǵan onsha tańǵalmaıtynbyz. Sebebi komandırdiń bulaı qaraýy zańdy, qantógis aýyr kezeń, qazir barsyń, mınýtynda joqsyń, qaterli kún edi ǵoı. Az úzilisten keıin ol:
– Leıtenant Qoshqarbaev! Grısha Býlatovpen ekeýińiz Reıhstagqa tý tigesizder. Jaýyngerlik tapsyrma osyndaı! – dep kelte qaıyrdy.
Biz bul tapsyrmany oryndaýǵa shuǵyl kiristik. Bizdiń bólim turǵan kvartal men Reıhstagtyń aralyǵynda ashyq alań jatyr. Jaý oǵy qarsha boraıdy. Terezeden sekirip túskenniń ózi qandaı qaýipti kezeń deseńizshi! Biraq bul tapsyrmany biz ajal degenimiz joq, abyroı, senim dep túsindik. Osy sezim bizdi senimmen alǵa jeteledi. Qyzyl tý mende bolatyn. Bas kóterseń julyp ketkeli tur. Reıhstagqa bekingen fashıster ústi-ústine atqylap, snarıadtar jaýdyrýda.
Biz Reıhstagpen aradaǵy alańda biraz otyryp, tún qoıýlana bergende birden alǵa umtyldyq. Kóp uzamaı Reıhstagtyń irgesine jetip, qabyrǵasyna qolymyz, tabaldyryǵyna tabanymyz tıdi. Jelbiregen jeńis týy tigildi.
Tapsyrma oryndalǵan kezde basqalar da kelip jetti. Olardyń arasynda aty áıgili batyrlar Egorov pen Kantarııa bar. Úlken úıdiń bir múıisine olar da tý tigipti. Reıhstagqa shabýyl kezinde umytylmas oqıǵa osylaı bolǵan edi. Uly jeńiske biz óz úlesimizdi osylaı qostyq».
Osyndaı jarııalanymdardan keıin qazaq halqy tuńǵysh ret óziniń has batyryn tanyǵan edi. Biraq munymen shektelmeı, keńes zamanynda Baýyrjan Momyshuly, Ilııas Omarov, Jumabek Táshenov ortalyqqa dúrkin-dúrkin hat jazyp, Raqymjan Qoshqarbaevqa Keńes Odaǵynyń batyry ataǵyn áperýge talpynǵanymen, buǵan Máskeý moıyn bura qoımapty. Tipti 1980 jyly respýblıkanyń 60 jyldyǵyn toılaýǵa arnaıy kelgen birinshi hatshy L.Brejnevke de bul týraly qulaqqaǵys etilgende ol: «Tarıhty qaıta qarap qaıtemiz» dep qysqa qaıyrǵan desedi. Osylaısha, Jeńis týyn tikken qaharmanǵa da, ataqty Báýkeńe de bul ataq kózi tirisinde buıyrmaı ketti.
Degenmen 1990 jyly Baýyrjan Momyshulyna Keńes Odaǵynyń batyry ataǵy berildi. Osylaısha, biz óz tarapymyzdan Raqymjan Qoshqarbaevtyń Reıhstagqa birinshi bolyp tý tikken batyr ekenin álemge pash etýge tyrysyp kelemiz. Al keńes odaǵynyń zańdy murageri sanalatyn Reseı tarapy buny moıyndady ma?
Kim birinshi?
Árıne, kórshi el resmı turǵyda Egorov pen Kantarııany Reıhstagqa alǵash tý tigýshiler dep sanaıdy. Reseı prezıdentiniń 1996 jyldyń 15 sáýirindegi jarlyǵymen solaı bekitilgen. Buǵan deıin «Kim birinshi boldy?» degen suraqqa Reseı Qorǵanys mınıstrliginiń Áskerı tarıh ınstıtýty «Bul máselede pikir qaıshylyǵy bar» dep ekiushty jaýap qaıtarǵan bolatyn. Degenmen keıingi jyldary bul baǵytta belgili bir jylymyq bary seziledi. Olaı deıtinimiz, Reseıdiń Syrtqy ister mınıstrligi birneshe jyldan beri 30 sáýirde R.Qoshqarbaev pen G.Bolatovtyń Reıhstagqa birinshi bolyp tý tikkeni týraly aqparatty jarııalap keledi. Alǵash ret RF SIM 2021 jyly jarııalaǵan maqalada bylaı delingen: «1945 jyldyń 30 sáýirinde Reıhstagqa shabýyldaý kezinde alǵashqy qyzyl tý ilindi. Ony 674-atqyshtar polkiniń jaýyngerleri Raqymjan Qoshqarbaev pen Grıgorıı Bolatov qadady...
Reıhstagty alýdaǵy kórsetken qaısarlyǵy men erligi úshin Raqymjan Qoshqarbaev pen Grıgorıı Bolatov Qyzyl Tý ordenimen marapattaldy. Qoshqarbaevqa óziniń Otany – Qazaqstannyń Aqmola oblysynda jáne el ortalyǵy Astanada, al Bolatovqa – Kırov qalasynda eskertkish qoıylǵan».
Al bıyl 30 sáýirde Reseıdiń SIM jarııalaǵan aqparatta Reıhstagty alý hronologııasyn bylaısha bergen: «Qyzyl armııanyń bólimsheleri qabyrǵadaǵy oıyqtar arqyly Reıhstagqa basyp kirdi. Keskilesken qoıan-qoltyq urys bastaldy.
Leıtenant R.Qoshqarbaev pen qatardaǵy G.Bolatov qoldan jasalǵan qyzyl týdy basty kireberistiń baspaldaǵyndaǵy baǵanǵa bekitti. Aǵa serjanttar G.Zagıtov, A.Lısımenko, A.Bobrov, serjant M.Mının Reıhstagtyń tóbesindegi «Jeńis qudaıy» músinine alǵash bolyp qyzyl týdy ildi.
Shatyrdyń batys qasbetine S.Sorokın bastaǵan 674-polktiń barlaýshylary úshinshi qyzyl týdy bekitti. Batalon komandıriniń orynbasary leıtenant A.Berest bastaǵan 756-atqyshtar polkiniń barlaýshylary serjant M.Egorov pen kishi serjant M.Kantarııa I.Saıan rotasy avtomatshylarynyń qorǵaýymen zaqymdalǵan Reıhstagtyń kúmbezine qyzyl týdy qadady. Osy tý Jeńis týy boldy».
Iá, Reseı tarıhshylary da, saıasatkerleri de soǵystyń aıaqtalýyn bildiretin Jeńis týy Egorov pen Kantarııaǵa tıesili bolǵanyn aıtqanymen, olarǵa deıin R.Qoshqarbaev pen G.Bolatovtyń alǵashqy týdy qadaǵanyn aqyryndap moıyndap keledi. 1945 jyly maıdan gazetterinde jarııalanǵan alǵashqy derekterdi oqyǵan adamnyń ony moıyndamasqa da amaly joq. Ázirge olar jalaýdy birese baspaldaq baǵanyna, birese ǵımarattyń qasbetine ildi dep túrli pikir aıtqanymen, sol týdyń alǵashqy jeńis belgisi bolǵanyna kózderi jete bastaǵanyna shúbá joq.
Biz osy maqalany daıyndaý barysynda Halyq qaharmanynyń Astana irgesindegi Qyrqynshy stansada turatyn kelini Qalam Temirovanyń shańyraǵyna arnaıy bas suqtyq. Ol kisi – R.Qoshqarbaevtyń inisi Muqataıdyń jubaıy.
«Raqymjan aǵataıym soǵystan keıin Almatyda qaldy. Biraq 9 mamyrda, basqa da merekeler kezinde Aqmolaǵa jıi keletin. Kelgen saıyn úıimizge soqpaı ketpeıtin. О́te baýyrmal, meıirimdi adam edi. Joldasym Muqataıdyń atyn atamaı, Muqajan dep otyratyn. Toılarda án aıtqandy, qaljyńdy jaqsy kóretin», dep eske alady Qalam apaı.
Onyń aıtýynsha, Raqymjan atamyzdan Álııa esimdi jalǵyz ǵana qyz týǵan. Ol qazir kózi tiri, Almatyda turady. «Aǵataıym bizge soǵys týraly kóp aıta bermeıtin. Biletinim, soǵysta eki ret qana kishigirim jaraqat alǵanyn aıtqan edi. Birinshi ret shaıqas kezinde oq qabaǵyn jyryp ótipti. «Qudaıdyń saqtaǵany ǵoı, tek terimdi ǵana jyrtyp ketti» dep otyratyn. Al ekinshi ret aıaǵyna oq tıipti. Biraq ol da asa qaterli emes. Reıhstagqa tý tikkeni jaıynda surasaq: «Bizge bermedi. Bálkim, sol kezdegi eldiń basshylyǵyna jaqsy kóriný úshin qandasyna bergen shyǵar» dep qysqa qaıyratyn edi», deıdi Qalam apaı.
Shyndyq qansha jasyrylsa da, ýaqyt báribir bárin óz ornyna qoıady. Fashızmmen soǵysta ajalmen betpe-bet kelip, aıanbaı kúresken Halyq qaharmany Raqymjan Qoshqarbaevtyń erligin de álemge tanytar kún alys emes.
