– Dáýren Ábenuly, Prezıdent Q.Toqaev «Bul mańyzdy is-sharanyń Almatyda uıymdastyrylýynyń sımvoldyq máni bar» dep aıtty. Ázerbaıjan-Armenııa kelissózderi úderisiniń elimizde ótýiniń elimiz úshin qandaı tıimdiligi bar?
– «Kórshiń tynysh bolsa, kóńiliń de tynysh» degen sóz bar. Ázerbaıjan da, Armenııa da bizge bóten elder emes. Men keńes odaǵy quramynda birge bolǵan keshegi jaqyndastyǵymyzdy ǵana meńzep turǵan joqpyn. Ázerbaıjan – baýyrlas túrkitildes el, strategııalyq áriptesimiz, Qazaqstanmen qatar Túrki memleketteri uıymynyń negizin qalaýshy. Armenııa bolsa, Ujymdyq qaýipsizdik týraly shart uıymy arqyly bizdiń áskerı-saıası odaqtasymyz jáne Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq keńistigindegi ekonomıkalyq seriktesimiz. Sondyqtan osy eki eldiń arasynda beıbitshiliktiń ornaýy, qarym-qatynastyń rettelýi elimizdiń múddesine sáıkes keledi. Iаǵnı bizdiń resmı bılik te, halqymyz da alys-berisimiz berik ornyqqan qos eldiń bir-birine kóz alartyp, qarý kezenbeýin, qyrǵı-qabaq soǵyspaýyn tileıdi. О́ıtkeni dıplomatııalyq áreketter óz jemisin bermeı, Ázerbaıjan men Armenııa tatýlaspaı, Ońtústik Kavkaz qaıtadan qaqtyǵys oshaǵyna aınalsa, onyń jalyny basqa aımaqty da sharpýy múmkin. Sonymen qatar egemen el bolǵaly beri Qazaqstan birtalaı memleketaralyq nemese ishki saıası úderisterge dáneker, bitimger retinde qatysyp, oń nátıjelerge jetkenin atap ótý kerek. Onyń ishinde, Qarabaq máselesinen basqa, Tájikstandaǵy azamattyq soǵys, Qyrǵyzstandaǵy saıası daǵdarys, Iran ıadrolyq baǵdarlamasy, Túrkııa-Reseı kıkiljińin atap ótýge bolady. Mundaı belsendi syrtqy saıasat elimizdiń halyqaralyq bedelin arttyrýmen qatar Qazaqstannyń geostrategııalyq jaǵdaıyn, geosaıası sýbektiligin nyǵaıtady, álemdik qaýymdastyqtaǵy rólin kúsheıtedi. Toqeterin aıtqanda, Ońtústik Kavkazdaǵy beıbitshilikke qosqan úlesimiz ulttyq qaýipsizdigimizdi qamtamasyz etýge sep bolady.
– Ázerbaıjan-Armenııa elderi arasyndaǵy beıbit kelisim aımaqtyń geosaıası ahýalyna qanshalyqty nátıje beredi?
– Qandaı aımaqta bolsyn uzaq ýaqytqa sozylǵan memleketaralyq janjaldardyń aıaqtalýy, beıbit ómirge kelýi óńirdegi geosaıası ahýaldyń jaqsarýyna, qaýipsizdik salasyndaǵy jaǵdaıdyń turaqtalýyna ákeledi. Sondyqtan Ázerbaıjan men Armenııanyń 80-jyldardan beri sozylyp kele jatqan qarýly qaqtyǵysqa núkte qoıýǵa baǵyttalǵan qadamdaryn, olarǵa kelissóz alańyn usynyp otyrǵan Qazaqstannyń bastamasyn jaqsylyqtyń nyshany retinde qabyldaýymyz qajet. Beıbitshilik, turaqtylyq joq aımaqtaǵy memleketter álsiz keledi, ásirese syrtqy qaýip-qaterge, yqpalǵa tıimdi túrde toıtarys bere almaıdy. Jyldar boıy daýlasyp kele jatqan eki tarap osy jaıtty túsinip, saıası erik-jiger kórsetip, ózara beıbit kelisimge qol jetkizse jáne ony eki eldiń parlamentteri maquldasa, Ońtústik Kavkazdyń ashylyp jatqan múmkindikterdi paıdalanatyn áriptestik jáne yntymaqtastyq aımaǵyna aınalatynyna kámil senemin. Árıne, bul aımaqta, eń aldymen, Grýzııanyń terrıtorııalyq tutastyǵyn qalpyna keltirý jáne táýelsizdigi moıyndalmaǵan Abhazııa men Ońtústik Osetııanyń mártebesin aıqyndaý sııaqty basqa da sheshimin tappaı turǵan daýly máseleler bar. Ázerbaıjan men Armenııa kelissóz arqyly Qarabaq máselesin túbegeıli sheshe alsa, aımaqtaǵy bir-birimen bite-qaınasyp, jyldan-jylǵa jalǵasyp kele jatqan ózge de janjaldar da beıbit sheshimin tabady.
– Ońtústik Kavkazdaǵy turaqty ári uzaqmerzimdi beıbitshiliktiń aımaq ekonomıkasyna berer tıimdiligi jóninde ne aıtasyz?
– Uzaq jyldar boıy Ázerbaıjan men Armenııa qarýly qaqtyǵysta jeńý úshin ulttyq resýrstarynyń kóp bóligin áskerı áleýetterin kúsheıtýge jumsap keldi. Jalpy soǵys – kez kelgen memleket úshin úlken shyǵyn. Degenmen bul jaǵdaıda munaıǵa baı Ázerbaıjan áskerı turǵydan da, ekonomıkalyq damý jaǵynan da blokadada qalǵan Armenııadan basyp ozdy. Shekaralyq qaqtyǵys toqtap, óńirde beıbitshilik ornasa, ármen qaraı eki el qordalanyp qalǵan ishki máselelerdi sheshýge, ózara ekonomıkalyq baılanystardy nyǵaıtýǵa múmkindik alar edi. Odan basqa, Baký men Erevan Tbılısımen seriktesip, Ońtústik Kavkazdyń transporttyq-tranzıttik áleýetin arttyratyn óńirlik jobalardy iske asyra alady, kórshiles Túrkııa, Iranmen saýda-sattyq, kólik-logıstıkalyq, ınvestısııalyq jáne basqa da salalar boıynsha qarym-qatynasty tereńdetýge baǵyttalǵan kelisimderge qol jetkizýi múmkin. Iаǵnı shekaralyq daý-damaı, áskerı qaqtyǵystar eldiń mazasyn alyp, ekonomıkalyq turǵydan shyǵynǵa batyrýmen qatar, ózge de kórshilerińmen aradaǵy qarym-qatynasqa kedergisin keltiretini anyq.
– Keıingi jyldary Transkaspıı kólik baǵyty týraly kóp aıtyla bastady? О́ıtkeni Ýkraına-Reseı qaqtyǵysyna baılanysty óńirdegi tranzıt máselesinde kedergiler paıda boldy. Armenııanyń ázirge Transkaspıı kólik baǵytyna esh qatysy joq ekeni belgili. Biraq ekijaqty kelissózder nátıjeli aıaqtalsa, bolashaqta Armenııa aýmaǵy atalǵan kólik baǵytynyń bir tarmaǵy bolýy múmkin be?
– Balama júk tasymaldaý baǵyt-baǵdarlaryn damytý qajettiligin bizdiń el Ýkraına-Reseı qaqtyǵysyna deıin de, koronavırýs pandemııasynan buryn da túsingen. Biraq ol úshin birese ekonomıkalyq múmkindik, birese saıası erik-jiger jetpedi. Qazirgi kúrdeli geosaıası jaǵdaıda Ońtústik Kavkaz Ortalyq Azııany Eýropa elderimen baılanystyratyn kópirge aınaldy. Sondyqtan osy aımaq elderimen birlesip Transkaspıı mýltımodaldi kólik dálizin damytý Qazaqstannyń múddesine sáıkes keledi jáne Armenııanyń bul jobaǵa qatysýy kóp logıstıkalyq máselelerdi sheshýge septigin tıgizer edi. Osy oraıda Armenııa «Beıbitshilik toǵysy» ınfraqurylymdyq jobasyn usynǵanyn, al Ázerbaıjan Zangezýr dálizi jobasyn qoldap otyǵanyn bilemiz jáne osyǵan baılanysty eki tarap arasynda kelispeýshilik týyndap otyr. Transkaspıı kólik baǵyty tolyqqandy jumys isteý úshin oǵan qatysatyn árbir taraptyń ulttyq múddesi esepke alynýǵa tıis. Armenııa óz aýmaǵy arqyly ótetin barlyq ınfraqurylym Erevannyń egemendigi men ıýrısdıksııasynda bolý kerek dep esepteıdi jáne bul talap oryndy kórinedi. О́z kezeginde Armenııa bıligi el arqyly ótetin kólik-kommýnıkasııa jelisiniń, adamdardyń, kólikterdiń jáne júkterdiń qaýipsizdigin joǵary deńgeıde qamtamasyz etýi kerek. Bir-biriniń múddesin syılaǵan jaǵdaıda ǵana Ońtústik Kavkaz aımaǵynyń memleketteri ózara saýda-ekonomıkalyq baılanystardy ilgerileýge, aımaqtyń tranzıttik áleýetin iske asyrýǵa jan-jaqty múmkindik alady.
– Delımıtasııa jáne demarkasııa máselesinde Armenııa halqy, ásirese oppozısııasy el Úkimetiniń sheshimimen kelispeı myńdaǵan adam kóshege shyǵyp, Úkimet basshysy Pashınıannyń ketýin talap etti. Soǵan qaraǵanda Armenııa úkimeti tyǵyryqqa tirelgen sııaqty. Bul kelissózder áli uzaqqa sozylady degen sóz be?
– Qazaqstannyń tájirıbesi kórsetip otyrǵandaı, memlekettiń qaýipsizdigin qamtamasyz etý, eń aldymen, shekara máseleleriniń túbegeıli sheshilgenin talap etedi. Sondyqtan Ázerbaıjan men Armenııa ózara beıbitshilik pen senim ornatý úshin delımıtasııa jáne demarkasııa boıynsha kelissóz bastady. Eki taraptyń ýaǵdalastyǵyna oraı memleketaralyq shekara 1991 jylǵy Almaty deklarasııasynyń negizinde keńes odaǵy kezindegi respýblıkaaralyq ákimshilik shekaraǵa sáıkes keltirilýge tıis. Ázerbaıjanǵa qaıtarylyp jatqan tórt eldi meken sol elge tıesili, biraq soǵystyń aty soǵys qoı, atalǵan aýyldardan basqa da daý týdyryp otyrǵan eldi mekender, onyń ishinde eksklavtar bar. Qarýly qaqtyǵys saldarynan týyndaǵan jaǵdaıdy sheshý ońaıǵa soqpaıdy, kóp ýaqytty qajet etedi, sondyqtan kelissóz sozylyp ketýi de ǵajap emes.
– Demek eki tarap endigi beıbit kelisimge keletin kez jetken sııaqty...
– Durys aıtasyz, Armenııa halqynyń bir bóligi resmı Erevan jasap jatqan qadamdarmen kelispeı narazylyq uıymdastyryp jatyr. Degenmen el bolashaǵyn oılaǵan bılik basyndaǵy qaıratkerler Armenııa memleketiniń qaýipsizdigi úshin beıbitshilikten basqa balama joǵyn jaqsy túsinedi. Eń bastysy, eki el qol qoıatyn beıbit kelisim halyqaralyq quqyqqa, onyń ishinde kúsh qoldanbaý, egemendikti qurmetteý, shekaralardyń myzǵymastyǵy men aýmaqtyq tutastyǵy qaǵıdattaryna negizdelgen ádil qujat bolýy kerek.
– Armenııa 1990 jyldan beri óz baqylaýynda ustap kelgen tórt aýyldy Ázerbaıjanǵa berýin armenııalyq bıliktiń uzaq jyldar boıǵy áskerı qaqtyǵystardan sharshaýy dep qabyldaýǵa bola ma?
– Soǵystan eki tarap ta sharshady. Ázerbaıjan negizgi maqsatyna jetip, Qarabaqty azat etti. Shuǵyl qajettilik týyndamasa, áskerı áreketterdi jaǵastyrýǵa múddeli emes. Al Armenııanyń qarýly qaqtyǵysty jalǵastyrýǵa shamasy da, qaýqary da joq. Erevan kelissózden bas tartsa, Ońtústik Kavkazda jańa shıelenis bastalatynyn jaqsy túsinedi, al syrttan ony qoldaıtyn, áskerı kómek kórsetetin memlekettiń tabylýy ekitalaı. Sonymen qatar qazirgi jaǵdaıda Armenııa ekonomıkasy Ázerbaıjanmen bastalýy múmkin qarýlaný jarysyn kótere almaıdy. Osynyń bárin eskere otyryp, Armenııa beıbitshilik jolyn tańdaıdy dep esepteımin. Árıne, kelissózder barysynda qıyndyq týyndaıdy, shekaralyq qaqtyǵystar bolýy múmkin, biraq olar tolyq aýqymdaǵy soǵysqa aınalý qaýpi tómen.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Jasulan SEIILHAN,
«Egemen Qazaqstan»
