Shámil, Rasýl hám Shápı

Ásirese otyz jyl attan túspeı orys otarshyldarymen aıqasqan Imam Shámil erligin tolǵaǵan er­tegige bergisiz áńgimelerdiń áse­rin aıtyp jetkize almaısyń. Ol týraly alǵash mektepte tarıh oqý­­lyǵynan oqyp bildik. Jaryq- t­yq­tyń jarqyn beınesin de sodan kórdik. Árıne, onda azattyq arystany súıkimsiz keıipte sý­retteletini belgili. Degenmen de tarıhı tulǵaǵa baılanysty tam-tumdaǵan derekter keńestik ıdeologııa saryjurt qylǵan sa­namyzdyń túkpirinde qalyp qoı­ǵan edi.

Keıin eseıe kele Rasýl Ǵamzat­ovtyń «Meniń Daǵystanym» atty shuraıly shyǵarmasy arqyly ult-azattyq kóterlisiniń kósheli kósemin keńirek tanydyq. Aqyn­nyń ákesi, Stalındik syılyqtyń laýreaty Ǵamzat Sadasa baha­dúr­ge baǵyshtap poema arnaǵanyn, óziniń jolyn qýǵan balasynyń jastyqpen jańsaq basyp, sol kezdegi solaqaı saıasattyń ke­sirinen jaǵymsyz jyr jazyp Shá­milge til tıgizgenine óle-ól­gen­she renjip ótkeninen habardar boldyq.

Shámilmen tize qosyp birge shaıqasqan, senimdi serikteriniń biri, biraq aralarynda arazdyq týyp, at quıryǵyn kesisip tyn­ǵan Qajymurat jaıyndaǵy Lev Tolstoıdyń áıgili hıkaıaty «tizer­lep ómir súrýden tik tu­ryp ól­gendi» artyq sanaıtyn taý­lyq­tardyń aıbynyn odan saıyn asqaqtatyp jibergeni ámbege aıan.

Birde meniń qolyma belgili avar qalamgeri Shápı Qazıevtiń Más­keýdegi «Molodaıa gvardııa» baspasynan «JZL» serııasy bo­ıynsha jaryq kórgen «Imam Shamıl» ǵumyrnamalyq kitaby tústi. Kavkazdyń arǵy-bergisin aqtaryp, týǵan halqynyń bostan­dyǵyn tý etip kótergen esil erler árýaǵyn terbep, patshaly Reseıdiń jasyl jaılaýynda jaıymen jatqan erkindik súıgish elderdi jaýlaý jolyndaǵy ja­ýyzdyq áreketterin jazǵy­ryp, Pýshkın, Lermontov, Tolstoı, Grıboedov sekildi orys ádebıeti klassıkteriniń shyǵar­mala­ryn­daǵy asqar shyńdar men asaý ózender ólkesiniń ór minezdi perzentteri tóńireginde sóz qoz­­ǵaǵan jazýshynyń qalam qýa­ty bizdi birden baýrap aldy. Za­manymyzdyń zańǵar tulǵasy týraly dúnıeler mine, osylaı ja­zylýǵa tıis degen oı túıdik. Munda basty keıipkerdiń ómiri men erlik pen órlikke toly ómir joly, derbes ımamat qu­rýdaǵy ishki jáne syrtqy saıasaty, arman-ańsary, bári-bári baıypty baıandalǵan. Qysqasy, oqyrmannyń oı-órisin keńeıter derek pen dáıekter molynan qamtylǵan.

Basqynshylardyń baqaı­shaǵyna deıin qarýlanǵan qa­lyń áskeri aqyry kóptigin kór­setip kóterilisshilerdi basyp janshydy. Barar jer, basar taýy qal­maǵan qaharman qol­basshy qur­metti tutqynǵa aınalady. Sodan ony Sankt-Peterbýrgtegi patsha saraıyna jóneltedi. Imperator qa­byldaýynda bolady. Ata jaýy­na aınalǵan atyshýly general Ermolovpen de kezdesken. Alek­sandr birinshige Kavkazdy jarty jylda jaýlaýǵa ýáde berip, artynan aram oıy júzege aspaı jigeri qum bolatyn, áıtse de áıgili Pýshkınge «Ponıknı snej­noıý glavoı, smırıs, Kavkaz: ıdet Ermolov» degizgen jaýyz jan­daral Imam­nyń ıman úıi­­ril­gen nurly júzine qalaı dáti ba­ryp qaraǵanyn kim bil­sin. Sirá, ol óziniń otandasy M.Iý.Ler­montovtyń Kavkaz ha­qyndaǵy: «...Tam za dobro, ı krov za krov, ı nenavıst bezmer­na, kak lıýbov» degen óleń jol­daryndaǵy ósıet ispetti eskertpeni esine múl­dem almasa kerek.

Aıpaqshy, atalǵan týyndy avtory Shápı Qazıev 2010 jyly qazan aıynda Astanada ót­ken Rýhanı kelisim kongresine keldi. Jan-jaqtan jınalǵan jaqsy-jaısańdardyń arasynan jazýshyny taýyp alyp syrly suhbat qurǵanymyz,  «Imam Shámildiń» alǵashqy betine qoltańbasyn qoıdyryp alǵan sáýleli sátterdi sirá, esh­qashan umytpaıtyn shyǵarmyz. Abzal aǵa sonda avardyń taǵy bir dúldúli, dú­rildegen ataǵy aıdaı álemge jaıylǵan Rasýl Ǵam­zatov ta ulyqtaýǵa laıyq eke­nin aıtqan-tuǵyn.

Araǵa az ǵana ýaqyt salyp, «JZL» serııasymen «Rasýl Ǵam­zatov» jarq ete qalǵanda ájep­táýir qýanyp qaldyq. Alapat aqyn­dyǵy óz aldyna, ultyna adal qyzmetimen, sózdiń sólin aǵyzar sheshendigimen, qaı-qaıdaǵyny taýyp aıtar tapqyrlyǵymen, keıde keńestik ustanymdarǵa kereǵar qııampurys minezimen talaılardy tańdandyrǵan tamasha taǵdyr ıesiniń ǵıbratty ǵu­myrynan syr shertetin eleýli eń­bek kóziqaraqty kópshilik kóńi­linen shyqqany anyq.

Iriler sherýin ilgeriletken Shápı Qazıev ile-shala «Kraskı ızgnanııa» deıtin romanyn jarııalapty. Ony oqı almadyq. Bilýimizshe, dúnıe­júzilik deń­geıdegi daǵystandyq sýretshi Ha­lılbek Musa­ev jaıynda ja­zylǵan kórinedi. Bul ózi aq pen qyzyl arpalysqan Qazan tóń­kerisinen keıin amalsyz týyp-ósken je­rinen aýa kóship, Almanııa asqan, Mıýnhendegi Korol akademııa­syna túsken, ony úzdik bitirip, Parıjge taǵylymdamaǵa jibe­rilgen kórnekti qylqalam sheberi. Álem ádebıetiniń alyby Tomas Mann men Frans Dýba sııaqty sýret súleıiniń qamqorlyǵyn kór­gen. Kemeline kelip, ker jor­ǵasyna mingen kezde Ekinshi dúnıejúzilik soǵys bastalyp, basymen qaıǵy bolyp ketken. Aqyr sońynda gıtlershilermen syıyspaı, Ame­rıkaǵa attanǵan. El-jurtyn saǵynǵannan talaı tamasha kartına salǵan.

Máskeýde tursa da, Daǵys­tanyna adal bolǵan Shápı Qazıev búginde aramyzda joq. Kindik qany tamǵan aýylynan topyraq buıyrdy. Arýaǵy shat bolsyn dep, osynaý shaǵyn maqalany jazyp otyrmyz.