Volterdiń aqyly shym-shytyryq shirkeý zańdarymen býlyqqan, jeke ıelikter men ústem taptyń ezgisine janshylǵan qońyrqoshqyl Eýropa aspanyna túsken jarylǵyshtaı áser etti. Ol á degennen-aq adamnyń aqyly tutqynnan bosanyp, erkindikke qulash urmaı, qoǵam ońalmaıtynyn túsindi. Jaǵdaı kúrdeli edi. Erkindiksúıgish Janna d Ark pen Brýnony otqa jaqqan, azat oıy úshin «qudaısyz» dep tanylǵan on toǵyz jastaǵy De la Bardy ólimge kesken epıskoptar zańy aqıqattan alys qondy. О́zin jetildirýdiń tómengi satysynda qalyp qoıyp, bojı bastaǵan aqylynyń ashýyna tunshyqqan olar ne nárseden de taıynbaıtyn edi. Ádiletsizdik pen nadandyq shyńyraýyna kúıingen Volter: «О́z qolymyzben jasalǵan osyndaı qubyjyq áreketterdi kóre tura, biz qalaı ózgelerdi jabaıy deı alamyz?» dep opynady. «О́z betterińmen oılanýǵa qulshynyńdar!» deıdi ol sergeldeńge túsken qaýymǵa.
Volter ózimen birge Eýropa aqyl-oıyna jańa betburys ákeldi. Ol týǵanda Eýropada qazirgideı qaýlaǵan avtorlar tizimi joq edi, 1789 jyly ómirge kelgen tulǵa ózinen keıingi jańa ádebıetke tólbasy boldy. Máselen, «Zadıg nemese taǵdyr» atty fılososfııalyq povesin oqysańyz, Nıssheniń «Zaratýstra solaı degen» eńbeginiń irgetasyn kóresiz, al ǵalamsharlardy sharlap júretin «Mıkromegas» Ekzıýperıdiń «Kishkentaı hanzadasynyń» alǵashqy dáni ispetti. Volter poezııa, dramatýrgııa, tarıh, satıra salalaryna iz qaldyryp, fılosofııanyń jańa dáýiriniń basynda turdy.
Eýropa terezesine shyǵystyq órnekterdi alǵashqy ashqan adamdardyń biri de áıgili Volter edi. 1704 jyly Antýan Galannyń aýdarmasymen jaryq kórgen «Myń bir tún» ertegileriniń salqyny kúlli atyrapty sharpydy. Monteskeniń «Parsylyq hattary», Dıdronyń «Qarabaıyrlyqtan ada qazynalarynda» arab ertegileriniń boıaýy anyq bilinedi. Al Volterdiń búkilge jýyq shyǵarmalarynda shyǵystyq lep menmundalap tur. Tipti danyshpannyń kitaptaryn avtorsyz oqysańyz, shyǵystyq avtordyń qalamynan týǵan eńbekter me degen oıda qalýyńyz múmkin.
«Zadıg nemese taǵdyr» eńbeginde álem kezgen Zadıgtiń ár alýan qyzyqty oqıǵalarǵa tap bolǵan tartymdy obrazy beınelenedi. О́mir soqpaǵy Zadıgtiń aldyna árkez sheshimsiz jumbaqtar men adam sanasyna syımas kúrdeli jaǵdaıattaryn tosady. «Meniń bilimim, adaldyǵym, batyldyǵym maǵan tek qana baqytsyzdyq ákeldi!» dep ashynady ol. Jelip júrip el kezgen Zadıg birde ýázir, birde keńesshi, birde kezbe bolady. Birde balaǵa tárbıeshi izdegen saraı hanymyna qos tárbıeshiniń birin tańdaý isine júkteledi. Birinshi tárbıeshige «Balaǵa neni úıretesiń?» degende, ol: «segizden astam til, astrologııa, demonomanııa, abstrakti oılaý men naqtylyqtyń úılesimin túsinderimin», dep jaýap qatady. Al ekinshi tárbıeshi: «Men balaǵa jaýapkershilik pen dostyqqa adaldyqty sińirýge tyrysamyn», deıdi. Zadıg ekinshi tárbıeshini balaǵa ustaz bolýǵa laıyq dep tabady. Mine, mundaı shyǵystyq danalyqqa toly motıvter fılosofııalyq poveste qadam basqan saıyn kórinedi. Beınebir danyshpan qarııamen áńgimelesip otyrǵandaı kúı keshesiz. Shyǵarmadaǵy Zadıgpen til qatysqan Iezrad perishte: «Adamdar keıde bala sýǵa kezdeısoq qulap ketti, úı kezdeısoq órtendi dep oılaıdy, biraq ómirde kezdeısoqtyq degen nárse bolmaıdy, ómirdegi árbir is ne synaq, ne bizge berilgen jaza, ne marapat nemese aldyn ala eskertý» degen támsil aıtady.
«Mıkromegas» fılosofııalyq povesinde Volter Sırıýs juldyzy men Satýrn ǵalamsharynda mekendegen qos saıahatshynyń tilimen ǵaryshtyq oılaryn jetkizedi. Olar adamdar tirligine bıikten qarap, tereń pikirler toǵanyn órbitedi. «Adamnyń jany saǵattyń tili sekildi, kerek kezde ýaqytty kórsetedi, al táni bolsa oǵan kedergi jasap baǵady. Al keıde kerisinshe janyńyz tánińizge kedergi jasaýy múmkin. Sondyqtan jan degen ǵalamnyń aınasy, al tán – onyń jıegi». «Mıkromegas» – Volter aqylynyń kemeline kelgen, gúldengen shaǵynyń jemisi. Aıryqsha týyndysy.
О́miriniń sońynda kúresker tulǵany shirkeýlikter «qudaısyz» dep aıyptady. Biraq ol qudaısyz emes edi. Jaratýshynyń aq jolyn, adamdyq dańqyn nasıhattaǵan tulǵa ultynyń shynaıy patrıoty boldy. Ádiletsizdikke janshylǵan jurt ony óziniń qorǵaýshysyndaı kórdi, súıe bildi. «О́ńsheń jalbyrǵa» ótkir tilin qanjar etken zııaly jan aqyry muratyna jetti, kóp ótpeı-aq fransýz halqynyń sanasy oıanyp, Eýropalyq qaıta órleýdiń basynda turǵan eren ulttyń birine aınaldy. Osylaısha, saý aqyl men talapker sananyń ozat mektebine ulasqan azattyq perzenti 1778 jyly baqıǵa attandy. Jutań sezimderi jábir kórgen epıskoptar ony shirkeýden arýlap shyǵarýǵa tyıym saldy. Alaıda jer betilik rásimder aqıqat súıgen júrektiń tómeninde qalyp edi. Ǵumyryn ultynyń baqytyna, ar-uıat jolyna arnaǵan, aqyl patshasyn Qudaı Taǵala óz rahymyna alǵanyna men senemin.
