Ol Reseıdegi Omby qazaqtarynyń rýhanı dem berýshisi, osyndaǵy mádenı is-sharalardyń bastamashysy bolyp otyr
Reseı Federasııasy kóp ultty memleket bolyp tabylady. Eldiń Konstıtýsııasynda onda turatyn halyqtardyń ózin ózi bıleýi jáne olardyń teń quqylyq qaǵıdattary naqtylanǵan. Sondyqtan memlekettiń ishki saıasatynda ultaralyq qatynastar, sondaı-aq, eldegi turaqtylyq mańyzdy ról atqarady. Bul máselelerde ulttyq mádenı ortalyqtardy quryp, barlyq etnostardyń damýyna jaǵdaılar jasaýdyń orny erekshe bólek.
Reseıdiń birqatar óńirlerinde, onyń ishinde Qazaqstanmen shekaralas jatqan oblystar aýmaǵynda qazaqtar kóptep shoǵyrlanǵan. Sondaı aımaqtardyń biri – bizdiń Omby oblysy. Sońǵy júrgizilgen Búkilreseılik halyq sanaǵynyń málimetteri boıynsha, oblys aýmaǵynda 78300-den astam qazaq turady eken. Bul Omby oblysynda turatyn halyqtyń 4,1 paıyzyn quraıdy. Jalpylaı alǵanda, qandastarymyz Batys Sibirdegi tarıhı jáne etnosaıası úderisterde erekshe mańyzdy ról atqarady.
Oblysta qazaq mádenıetin damytyp, oǵan qoldaý kórsetýde ulttyq mádenı birlestikterge úlken senim artylyp keledi. О́ıtkeni, osy uıymdar ulttyq salt-dástúrdi, ana tilimizdi saqtap, etnostyq toleranttylyqty qalyptastyrý mindetin ózderine alyp otyr. Al Omby oblysynda búginde belsendi jumys istep kele jatqan «Móldir» qazaq mádenı Sibir ortalyǵy» qoǵamdyq uıymynyń qurylý tarıhyna kelsek, ol áriden bastalady.
Bul uıym alǵashynda, ıaǵnı 1989 jyly «Móldir» qazaq klýby dep ataldy. Keıindep resmı túrde qaıta tirkeýden ótken soń, qazirgi ataýyna ıe boldy. О́tken jyly «Móldir» qoǵamdyq uıymyna 25 jyl toldy. Qazirgi kezde oblys aýmaǵynyń jeti aýdanynda qazaq mádenı ortalyqtary jumys isteıdi. Túrli mádenı is-sharalar osy ortalyqtar arqyly uıymdastyrylady jáne júzege asyrylady.
Osy tusta atap ótýimiz kerek, oblysymyzda salt-dástúrlerimizdi, ulttyq erekshelikterimizdi jandandyrýǵa baǵyttalǵan ulttyq qazaq qoǵamyn qurý ıdeıasy budan da erterek kóterilgen eken. Dálirek aıtqanda, 60-jyldardyń basynda Omby qalasynda qazaq stýdentteriniń jerlestigi degen ortalyq jumys istegen. Onyń maqsaty – ulttyq mádenıetimizdi damytý jáne jańǵyrtý bolǵan. Sonymen qatar, ortalyq oblystaǵy qandastarymyzdyń rýhanı ómirine qatysty ótinishterin qanaǵattandyrýdy, qazaqtyń salt-dástúrin nasıhattaýdy, halyq arasynda tarıh pen etnografııaǵa jáne mádenıetke baılanysty aǵartýshylyq jumystardy júrgizýdi maqsat etti.
Al «Móldir» qazaq mádenı ortalyǵy jumysynyń negizgi baǵyttary folklorlyq-etnografııalyq, mádenı-aǵartýshylyq, ǵylymı-zertteý, sporttyq-saýyqtyrý jáne shet elderdegi osyndaı qazaq mádenı uıymdarymen jumys isteý máseleleri bolyp tabylady. Bastapqy kezeńde biz negizinen ulttyq merekelerde konsertter uıymdastyrý sııaqty qyzmet túrlerimen aınalystyq. Qazaqtardyń óz ádet-ǵuryptarymen, salt-dástúrlerimen etene jaqyn tanysýlaryna qatysty is-sharalar uıymdastyryp, olardy joǵary deńgeıde ótkizý búginde ortalyqtyń basym baǵytynyń biri sanalady. Osyǵan baılanysty ortalyqtyń belsendileri óz ana tilindegi baǵdarlamalarymen oblys aýmaǵyndaǵy aýyl-selolarǵa jıi shyǵyp, kópshilik alǵysyna bólenip júr. Sondaı bir aýqymdy ulttyq mereke ótken jyly «Bir shańyraq astyndamyz» degen atpen Omby qalasyndaǵy «Sıbzavod» mádenıet úıiniń sahnasynda oıdaǵydaı ótkenin ataǵanymyz jón.
Oblysta ortalyqtyń salt-dástúrlik bet-beınesi bolyp tabylatyn musylman qaýymynyń ulyq meıramy – Naýryz jyl saıyn keń kólemde atalyp ótiledi. Bul merekeni uıymdastyrýshy ári onyń oıdaǵydaı ótýine «Móldir» qazaq mádenı ortalyǵy únemi uıytqy bolyp keledi. Alǵash ret oblysta Naýryz meıramy osydan 25 jyl buryn toılanǵan edi. Sodan beri ulyq merekemiz birde-bir ret ataýsyz qalǵan emes. Qaıta jyl ótken saıyn onyń is-sharalar aýqymy keńeıe túsýde. Mysaly, 2005 jyly Naýryz Omby fılarmonııasynyń konsert zalynda erekshe naqyshta atalyp ótti.
«Móldir» qazaq mádenı ortalyǵy budan basqa da is-sharalarǵa bastamashy bolyp júr. Oǵan «Toı-dýman» dep atalatyn merekeniń jyl saıyn ótkizilip kele jatqandyǵy dálel bolady. «Toı-dýman» mádenıet pen sport merekesi retinde kópshiliktiń esinde qaldy. О́ıtkeni, ol halqymyzdyń belgili bir tarıhı datasyna arnalady, sonymen birge, onda qazaqtyń ulttyq sport túrleri nasıhattalady. Máselen, 2011 jyly maýsymda ótken osyndaı mereke qazaqtyń ataqty balýany Qajymuqan Muńaıtpasovtyń 140 jyldyǵyna arnaldy.
Joǵarydaǵydaı is-sharalar budan keıingi jyldary da jalǵasyn taýyp keledi. Aıtalyq, 2012 jyly uıymdastyrylǵan mereke Dúnıejúzilik qazaqtar qaýymdastyǵy qurylýynyń 20 jyl tolýyna arnalsa, odan keıingi jyly Abylaı hannyń 300 jyldyǵyna baǵyttaldy. Bul merekelerde oǵan qatysýshylar qazaq kúresi, toǵyzqumalaq týrnırlerin, sondaı-aq, ulttyq kıim, ulttyq taǵam ázirleý sııaqty konkýrstardy tamashalady. О́tkizilgen osyndaı mádenı-sporttyq is-sharalar rýhanı birlikti nyǵaıtyp, tolerantylyqqa tárbıeleýge yqpal etetini anyq.
Mundaı sharalardan bólek, «Móldir» ortalyǵy qazaqtyń halyq shyǵarmashylyǵyn nasıhattaýǵa baǵyttalǵan «Urpaq úni» oblystyq festıvaliniń ótýine bastamashy boldy. Festıvaldiń maqsaty – qazaqtyń ulttyq mádenıetin jandandyrý jáne ony keıingi urpaqtyń boıyna sińdirý. Atalmysh shara oblystyq «Birlesý» ulttyq mádenı baǵdarlamasyna engizilgen ári ol Omby oblystyq ákimshiliginiń qoldaý kórsetýimen ótkiziledi. Sonymen qatar, bizdiń ortalyq 1991 jyldan beri «Ánshi balapan» dep atalatyn oblystyq balalar festıvalin de turaqty uıymdastyryp keledi. Jyl ótken saıyn oǵan qatysýshylar qatarynyń kóbeıip kele jatqany qýantady.
Ortalyq jumysynyń taǵy bir mańyzdy baǵyty – buqaralyq aqparat quraldarymen ózara is-qımyl bolyp tabylady. Bul másele durys jolǵa qoıylǵan. Mysaly, 1989 jyldyń sáýirinde R.Muqanovanyń bastamashylyq tanytýymen jáne «Móldir» ortalyǵynyń belsendilik kórsetýimen Omby radıosynyń áýe tolqynynan «Shuǵyla» radıohabary oryn aldy. Bul oblys aýmaǵynda qazaq tilinde berilgen alǵashqy radıohabar edi. Osy habardyń ár jyldary júrgizýshisi jáne avtorlary bolǵan R.Iskenova men B.Júnisovanyń esimderin atap ótken jón degen oıdamyz. О́kinishke qaraı, atalmysh baǵdarlama qarajat tapshylyǵyna baılanysty 2005 jyly áýe tolqynyna shyǵýyn toqtatty. Aldaǵy ýaqytta «Shuǵyla» áýe tolqynynan qaıtadan oryn alady degen senimdemiz.
«Móldir» qazaq mádenı ortalyǵy, sondaı-aq, «Altyn besik» jýrnalymen, jergilikti «Omskıı veteran», «Moı zemlıakı» basylymdarymen de tyǵyz baılanys ornatqan. Ortalyq oblysta turatyn qazaqtardyń óz ana tilin umytpaı, ony oqyp-úırenýine qoldan kelgen kómekterin kórsetýden aıanyp jatqan joq. 2004 jyldan beri osy óńirdiń balalary Qazaqstanda qazaq tili boıynsha ótetin halyqaralyq olımpıadaǵa úzbeı qatysyp keledi. Qazaq mádenı ortalyǵy elimizdiń ózge jerlerimen, Qazaqstanmen jáne sheteldermen dostyq qarym-qatynasty damytýǵa erekshe kóńil bólip otyrady. Sonyń naqty aıǵaǵy retinde Qazaqstannyń Omby oblysyndaǵy mádenı kúnderin ataýǵa bolady. Oǵan tanymal qazaqstandyq ǵylym, mádenıet jáne óner qaıratkerleri qatysty. Búginde bizdiń ortalyq birqatar shetelderdegi qazaq mádenı birlestikterimen tyǵyz yntymaqtastyq ornatqan.
Mádenı ortalyq, sondaı-aq, qazaq ónerin óz elimizde jáne shetelderde keńinen tanymal etýde de ıgi ister atqaryp júr. Mysaly, «Móldir» ár jyldary Pavlodar oblystyq jáne Soltústik Qazaqstan oblystyq drama teatrlarynyń, Astana men Almaty qalalaryndaǵy óner ujymdarynyń gastrolderin Ombyda uıymdastyrýy arqyly kópshilik iltıpatyna bólendi. Ortalyqtyń bastamashy bolýymen Astanadaǵy Prezıdenttik mádenı ortalyǵynda Reseıdiń qylqalam sheberleri A.Shákenov pen Ǵ.Baımuhanovtyń kórmeleri ótti. Sonymen birge, bizdiń ujym ombylyq talantty aqyn A.Júsipovtiń túrli deńgeıdegi aqyndar aıtysyna qatysýyna, shyǵarmashylyq keshterin ótkizýine, onyń kitaptaryn shyǵarýyna qoldaý kórsetti.
Birlik pen yntymaqty tý etken «Móldir» qazaq mádenı ortalyǵy Qazaqstanda ótetin halyqaralyq óner festıvaldarynan syrt qalyp kórgen emes. Múmkindigine qaraı júldeli oryndardan kórinip te júr. Mysaly, «Uly mura» halyqaralyq konkýrsynda «Móldir» halyqtyq folklorlyq-etnografııalyq ansambli «Vokal» atalymy boıynsha I-dárejeli dıplom alsa, al «Aq jaýlyq» ansambliniń ánshisi Ásııa Eralınova Aqtóbe qalasynda ótken konkýrsta júldegerler qatarynan kórindi.
Bizdiń ortalyq úshin este qalatyn jáne bir aıtýly oqıǵa ujymnyń 2013 jyldyń naýryzynda Máskeýde ótken «Qosh keldiń, Naýryz!» dep atalǵan tuńǵysh qazaq mádenıeti festıvaline qatysýy der edim. Atalǵan festıvalǵa qatysýymyzǵa qazaqstandyq bıznesmen A.Logvınov qarjylaı qoldaý kórsetti. Al festıval Máskeýdegi Ulttar úıiniń 15 jyldyǵyna arnalǵan. Bizdiń delegasııanyń quramynda 40 adam boldy. Sol saparda biz Chıstoprýdnyı býlvaryndaǵy Abaı Qunanbaevtyń eskertkishine jáne Qyzyl alańdaǵy Belgisiz soldat eskertkishine gúl shoqtaryn qoıyp, túrli mádenı konserttik sharalarǵa qatystyq. Qazaqtyń batyr qyzdarynyń biri – Álııa Moldaǵulova atyndaǵy mektepte bolý baqytyna ıe boldyq. Festıval qorytyndysynda «Bir Otan, bir taǵdyr» fılmi túsirildi. Oǵan Omby oblysy qazaqtarynyń «Birlik» óńirlik qoǵamdyq uıymynyń tóraǵasy, ombylyq kásipker B.Áljanovtyń qarjylaı demeýshilik kórsetkenin atap ótý lázim.
Ortalyǵymyz qurylǵan kezden bastap memlekettik bılik organdarymen tyǵyz yntymaqtastyqta jumys istep keledi. Omby oblysynyń mádenıet mınıstrligi etnomádenı saladaǵy is-sharalardy júzege asyrý úshin qarjy bólip otyrady. Sonyń nátıjesinde 2011 jyly «Atameken» baǵdarlamasynyń tusaýy kesildi, 2012 jyly mınıstrliktiń qarjylaı qoldaýymen, Omby oblysyndaǵy qazaq mádenıetiniń onkúndigi ótkizildi. Al 2013 jyly Omby oblysynyń mádenıet mınıstrligi óńir aýmaǵyndaǵy aýyldar turǵyndary arasynda etnografııalyq zertteýler júrgizip, qazaqtardyń qoǵamdyq jáne mádenı ómirine qatysty jobany júzege asyrýǵa sýbsıdııa bóldi. Osy joba sheńberinde oblystyń aýyl-selolarynda etnografııalyq materıaldardy jınaý isi júrgizilip, túrli ulttyq buıymdar beınelengen túrli-tústi býklet basyp shyǵaryldy. Baspaǵa ol dúnıeni tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, ombylyq ǵalym Sh.Ahmetova daıyndady.
«Móldir» ulttyq mádenı ortalyǵy óziniń qyzmeti barysynda ashyqtyq pen tazalyqty basshylyqqa alady. Bizder reseılik jáne óńirlik baıqaý-konkýrstarǵa qatysa otyryp, kommersııalyq uıym emes retinde jyldyq eseptilikti osy máselelerge arnalǵan dóńgelek ústelder basynda ashyq túrde ortaǵa salyp kelemiz. Ortalyqtyń osyndaı jarııalylyq ustanymyn ótken jyly Omby oblystyq qoǵamdyq palatasynyń komıssııasy joǵary baǵalady. Ortalyq, sondaı-aq, ǵylymı-zertteý jumystaryn júrgizýmen de aınalysady. Ári kóptegen ǵylymı jáne tájirıbelik konferensııalardyń uıymdastyrýshysy, qatysýshysy bolyp tabylady. Mysal úshin atap óteıin, kezinde Reseıdegi qazaq mádenı ortalyqtarynyń jetekshileri Ulttyq mádenı avtonomııa týraly federaldyq zań jobasyn talqylaý úshin alǵash ret tájirıbelik konferensııa uıymdastyrǵan edi. Ol óte jaqsy baǵalandy.
Joǵaryda atap óttik, «Móldir» Reseı Ǵylym akademııasynyń Sibir bólimshesine qarasty Arheologııa jáne etnografııa ınstıtýtynyń Ombydaǵy fılıalymen birlesip, jemisti jumystar atqaryp keledi. Aıtalyq, 2007 jyly «Ertis boıyndaǵy Omby qazaqtarynyń tarıhy» degen taqyrypta halyqaralyq ǵylymı tájirıbelik konferensııa ótkizildi. Jıyn qorytyndysynda 40-tan astam ǵylymı maqala men baıandamadan turatyn jınaq jaryqqa shyqty. Onda qazaq halqynyń etnostyq tarıhy, etnografııasy, mádenıetaralyq ózara is-qımyly, taǵy basqalar kórinis tapqan.
Osy ıgi dástúr keıingi jyldary da jalǵasyn tapqanyn aıtýymyz kerek. О́tken jyly joǵaryda atalǵan ınstıtýttyń Omby fılıaly «Móldir» qazaq mádenı ortalyǵymen birlesip, «Eýrazııa keńistigindegi qazaqtar: tarıhy, mádenıeti jáne áleýmettik mádenı úderisi» degen taqyrypta halyqaralyq ǵylymı tájirıbelik konferensııa ótkizdi. Bul jıyn Omby óńirlik «Móldir» qazaq mádenı sibirlik ortalyǵy» qoǵamdyq uıymynyń 25 jyldyq mereıtoıyna baǵyshtaldy. Merekelik shara aıasynda qazaq mádenıetiniń qundylyqtaryna qatysty kórneki úlgi quraldar men eksponattar kópshilik nazaryna usynyldy. Kórmedegi basty eksponat barlyq jasaý-jabdyǵymen erekshelenip turǵan qazaqtyń kıiz úıi boldy. Taıaýda bul úrdis odan ári jalǵasty. Ol – pavlodarlyq óner ıesi Maısa Yqylasovanyń Omby oblystyq A.S.Pýshkın atyndaǵy kitaphanasynyń foıesine qoıylǵan sýret kórmesi. Qandasymyzdyń óz týyndylaryn bııazy qoı júnin paıdalaný arqyly jasap, aqsha bult, aqsha qar detaldary mamyq túbitpen kórkemdelgen jıvopıs kórinisterine kórermender erekshe rıza boldy.
«Móldir» qazaq mádenı ortalyǵy óziniń osyndaı ómirsheń ıgi isterimen Reseı qazaqtarynyń ystyq yqylasyna bólenip keledi. Qaıtalap aıtamyz, ortalyqtyń basty maqsaty – Omby oblysynyń aýmaǵynda turatyn qazaqtardyń ana tilin, ulttyq ádet-ǵurpy men salt-dástúrin jandandyrýǵa yqpal etý. Bizdiń ortalyq osy údeden shyǵyp keledi degen nıettemiz.
Altynaı JÚNISOVA,
Reseı Federasııasyndaǵy «Móldir» qazaq mádenı Sibir ortalyǵy» Omby óńirlik qoǵamdyq uıymynyń dırektory.
Reseı Federasııasy,
Omby oblysy.
