Boıyn jasyrǵan tulpardaı edi Beısekeń

(Memleketshil úlken tulǵa Myrzataı Joldasbekovpen syr-suhbat) Sol qıyn kezderde, ádebıet tarıhy Buqar jyraýdan bas­talady, odan arǵy kezeńdeginiń bári halyqtyń ańyzy, qııaly, folklory degen teorııa myqtap ornyqqan kezde, halyqtyń tarıhyna, ádebıetine shyryldap arasha túsken birden-bir ǵalym ustazymyz Beısembaı Kenjebaev bolatyn.

(M.Joldasbekov «Asyldarym», Astana, «Kúltegin», 2012).

Avtor: Myrzeke, ótkendegi bir áńgimemizde: «Jalpy, meniń kóńilimniń tórinde júretin kisim, qolymnan jetelep júrip, úlken ómirdiń esigin ashtyrǵan, bıik shyńyna shyǵarǵan ǵazız ustazym – Beısembaı Kenjebaev. Men saǵan ol kisi týraly keıinirek jeke bir áńgimelep berermin», – degen edińiz. Ári bıyl Beısekeńniń týǵanyna 110 jyl tolyp otyr. Búgin sizden sol kisi týraly aıtyp berýdi ótingeli otyrmyn. Myrzataı: Jalpy, qazaq ádebıetiniń tarıhyn tereńnen qoparyp zertteýde, zerdeleýde, júıeleýde, búgingideı ǵylymı deńgeıge jetkizip qalyptastyrýda Beısenbaı Kenjebaevtyń atqarǵan qyzmeti, sińirgen eńbegi baǵa jetpesteı orasan zor. Ol óziniń búkil ómirin osyǵan arnady. Beısekeń týraly aıtar aldynda áýeli sol kezdegi biraz jaılarǵa, qoǵamdaǵy jalpy ahýalǵa toqtalyp ótpeı bolmaıdy. Men ýnıversıtetti 1960-shy jyly bitirdim. Sonyń aldynda Jazýshylar odaǵynyń plenýmynda sóılegen sózimnen keıin uly ustazymyz Muhtar Áýezov ýnıversıtet rektory Tımýr Baıbosynuly Darhanbaevqa «Besinshi kýrsty bitiretin Joldasbekovti ýnıversıtette alyp qalsa durys bolar edi» dep zvondaǵanyn, sóıtip ózim bilim alǵan nurly shańyraqta assıs­tent degen qyzmette qalǵanymdy osynyń aldyndaǵy áńgimede aıtqanmyn. Maǵan «Qazaq halqynyń aýyz ádebıeti» degen kýrsty berdi. Ol kezde QazMÝ respýb­­­lıkamyzdyń mańdaıyna bitken jalǵyz ýnıversıtet edi. Onda sabaq berý – oqýdy jańa bitirgen maǵan kórsetilgen úlken senim bolatyn. Ońaı jumys emes edi. Buryn leksııa oqyp kórmegen basym, barlyq ynta-jigerimdi, janymdy saldym. Árıne, Muhań senim artyp otyrǵannan keıin, ózimniń bir top ustazdarym úmit etip otyrǵannan keıin. Onyń ishinde Másken Sarmurzına apaıym, Esmaǵambet Ysmaıylov aǵam bar, Zeınolla Qabdolov, Beısenbaı Kenjebaev jáne taǵy basqa ustazdarym bar. Namysqa tyrysyp, kúni-túni tabandap otyryp leksııaǵa daıyn­dalatyn edim. Sóıtip, aspırantýraǵa túskenge deıin, alǵashqy tórt jyl boıy qazaq halqynyń aýyz ádebıeti kýrsynan sabaq berdim. Bul bir baıtaq, keremet, ádebıetimizdiń úlken salasy ǵoı. Ol kezde mektepterde qazaq epostarynan «Qambar batyrdy» ǵana oqytatyn. Qalǵanynyń bári baı-baǵylan, anaý-mynaý delinetin. «Qyz Jibek», «Qobylandy», «Qozy Kórpesh-Baıan sulý», «Er Tarǵyn», «Alpamysty» oqytpaıtyn. Men qoparyp turyp bárin paıdalanyp, stýdentterge solar týraly, qazaq halqynyń aýyz ádebıetiniń shetsiz, sheksiz baılyǵy týraly keńinen aıtyp beretinmin. Osy kúni Qýanysh Sultanov aıtady: «Syrttaı oqydyq, sessııaǵa kelgende suraıtynbyz, kimniń leksııasy qyzyqty ótedi dep, bári Joldasbekov degen aspırant bar dep Myrzekeńdi ataıtyn. Sol leksııany jibermeımiz, qalǵandaryna bara bermeıtinbiz», – dep.

Ǵalymdar Beısenbaı Kenjebaev pen Rymǵalı Nurǵalıev.

Avtor: Siz ýnıversıtette oqytýshy bolyp qalǵan kezde kafedrany Másken Sarmurzına apaıymyz basqardy emes pe? Myrzataı: Iá. Ol bir baqytty kez edi ǵoı. Kafedra májilisiniń tórinde asqar taýdaı bolyp mańdaıy jarqyrap Muhtar Áýezov otyratyn. Odan tómenirekte E.Ysmaılov, M.Qarataev, B.Kenjebaev, M.Ǵabdýllın, T.Nurtazın, B.Shalabaev, H.Súıinshálıev, Z.Qabdolov sııaqty aǵalar otyrady. Berirekte T.Kákishev qosyldy. Men esik jaqqa jaıǵasamyn. Kafedra meńgerýshisi Másken Sarmurzına apaıymyz májilisti bastaıtyn. Ol kisi tabıǵatynan jaıdary, jarqyn, meıirban edi, qazaq qyzdarynyń ishindegi ajarlysy edi. Allanyń súıkimdi quly sekildi, aqqýdyń kógildirindeı bolyp móldirep qaraıtyn. Qaraǵan kóz toımaıtyn. Muhań jap-jas Másken apaıdy «Kafedranyń ájesi» dep erkeletip otyratyn. Onysy ábden jarasatyn. Keıinirek Másken apaı Qazaqtyń qyzdar pedagogıkalyq ınstıtýtyna rektor bolyp aýysty da, onyń ornyna, kafedra meńgerýshiligine Beısenbaı Kenjebaev aǵamyz taǵaıyndaldy. Osy jerde endi mynany da aıta ketýge tıispin. Ár zamannyń ózine qyzmet etetin ıdeologııasy, saıasaty bolady. Biz – jalaýlatqan, urandatqan kommýnıstik jalań ıdeologııanyń yqpalynda tárbıelenip ósken urpaqpyz. Ol halyqtyń óz tarıhyn, ózi jasaǵan asyl muralaryn ózine jat qylǵan zaman edi. Bir halyqty birneshe tapqa jikteýdiń saldarynan biz ata tarıhymyzdy, baıtaq epostarymyzdy, uly qaıratkerlerimizdi bilmeı óstik. Oqytpady. Munyń ózi balany ana sútinen ajyratqan zulymdyqpen bara-bar bolatyn. Qolyna qalam ustaǵannyń báriniń aýzyna aldymen Alladan buryn Marks, Lenın túsetin. Lenındi aýyzǵa almasaq namazymyz qaza bolǵandaı bolatyn. Onsyz ǵylym jasalady dep oılamaıtynbyz. Sonyń saldarynan jalǵan sóz, jasandy tarıh etek aldy, kommýnıstik ıdeologııa­men, lenındik saıasatpen ábden ýlandyq. Myńdaǵan jyldar qalyptasatyn halyq tarıhyn, halyq mádenıetiniń tarıhyn bir jylda, bir ǵasyrda paıda boldyra salatyn teris boljam etek aldy. Asa kórnekti sanalatyn, qazaq ádebıeti tarıhyn zertteý­ge ólsheýsiz úles qosqan akademık Qajym Jumalıev aǵamyzdyń: «Qazaq ádebıetiniń tarıhy HVIII ǵasyrdan, sol kezde ómir súrgen Buqar jyraýdan bastalady» deıtin jańsaq tujyrymy sol kommýnıstik sananyń salqynymen qalyptasqan edi. Áıtpese tutas halyqtyń tarıhy, onyń ádebıetiniń tarıhy bir mezgilde týypty degendi eshbir tarıh rastamaıdy da, moıyndamaıdy da. О́kinishi, Qajym Jumalıevtiń bul konsepsııasy oqýlyq arqyly mektep oqýshylarynyń zerdesine quıylyp, sanasyna sińip jatty. Talaı jyldar qalyptasyp qalǵan bul tujyrymdy buzý ońaı bolǵan joq. Ádebıetimizdiń shyn tarıhy úshin kúrestiń basynda professor Beısenbaı Kenjebaev turdy. О́zi uıań, momyn, bas kóterip kisige qarsy sóz aıtpaıtyn, bııazy Beısekeńniń muzdy muhıtty buzýǵa, sanaǵa sińip ketken qaǵıdany ózgertýge sol zamannyń ózinde qaıyspaı qarsy shyqqan batyrlyǵyna, qaısarlyǵyna áli kúnge deıin tántimin. Ýnıversıtet ol ýaqytta burynǵy Panfılov penen Kırov kósheleriniń buryshyndaǵy bir kezde Ortalyq partııa komıtetiniń úıi bolǵan ǵımaratta edi. Kafedramyz sonyń birinshi qabatynda. О́tkende, bir barǵanymda sol korpýs­ta bolǵan edim, bári de ózgerip ketipti. Kafedrany tappadym. Ádette, jumys aıaǵynda Beısekeń menen: «Shyqpaısyń ba?» dep suraıtyn. Sol kezde janyna erip, úıine deıin shyǵaryp salatynmyn. Kóp áńgime aıtatyn. Sondaı kúnderdiń birinde maǵan: – Myrzataı, bizdiń ejelgi ádebıetimizdiń tarıhyn zertteýge áli kúnge deıin batylymyz barmaı jatyr. Áıtpese, qazaq ádebıetiniń tarıhy HVIII ǵasyrdaǵy Buqar jyraýdan bastalady degen sóz aqylǵa syımaıdy ǵoı, – dedi. Ondaı pikirlerin shet jaǵalap buryn da aıtatyn. – Oıbaı-aý, tarıh degen máselen, sol halyqpen birge týady ǵoı. Birge qalyptasady. Birge damıdy. Buqar jyraý­dyń ar jaǵynda aqyn bolǵan joq pa? Onyń ar jaǵynda ádebıet bolǵan joq pa? Bizdiń san-salaly adam tańǵalatyndaı epostardy týdyrǵandardyń ózi aqyn, jyraý emes pe, – degen oılaryn ortaǵa saldy Beısekeń. Azǵantaı ýaqyttyń ishinde, ol kezde mashına joq, Panfılovpen kóterildik, Kalınınge tústik, sóıttik te Fýrmanovtan ótip, Tólebaev kóshesiniń boıyndaǵy oryndyqqa kelip otyrdyq. – Men osyny qatty oılanyp júrmin. Ádiletsizdik qoı bul. Sen de osylardy oılanyp, materıaldardy qarap kórshi. Bizben bir tektes deıtin halyqtar, tatarlar, ózbekter ádebıetin ilgeriden bastaıdy. Osyǵan bara almaı, tartynshaqtap júrgen biz ǵana. О́z muramyzǵa, óz tarıhymyzǵa ózimiz ıe bola almaı júrgen halyqpyz, – dep Beısekeń osy joly ashyla, ashyna, aqtaryla sóıledi. Onyń aldynda da keıde «júr» dep ertip alatyn, biraq bul taqyrypqa bulaı tereńdep barmaıtyn. Keıde basynan ótken qıyndyqtardy aıtatyn. Qýdalanǵany, sodan Máskeýge ketkeni, onda «Joǵarǵy Keńestiń vedomstvolary» deıtin bolady eken, sonda aýdarmashy bolǵany, jalaqysy jetpeı, jaǵdaı qıyndap, kitaphanasynan kitap satyp kún kórgeni, Meńjamal jeńgeıdiń, ózi tatar qyzy ǵoı, bir aǵaıyndarynyń qol ushyn berip turǵany jaıly buryndary aıtqan edi. Ustazymnyń osy jolǵy áńgimesi maǵan qatty áser etti. Qatty oılanyp qaldym. Rasynda da biz ultpyz ǵoı, kez kelgen ulttyń paıda bolý, qalyptasý dáýirleri bolady. Bul úrdis uzaq ýaqyt júredi. Kórkem oısyz, ádebıetsiz halyq bolmaıdy. Onyń eń alǵashqy úlgileri – aýyz ádebıeti. Ǵajaıyp dúnıeler týady, onyń naqty avtorlary bolady. Bara-bara ol avtorlarynyń esimderi umytylyp, álgiler halyqtyń murasyna aınalady. Osylaı oılanyp júrgenimde, bir kúni kafedra májilisi boldy. Ol kezde kafedra májilisteri joǵary deńgeıde ótetin. О́zekti máseleler talqylanatyn. Kafedra músheleri óreli oı aıta alatyn kisiler edi. Máselen, Muhamedjan Qarataev, Esma­ǵambet Ysmaıylov. О́zderi zerttep júrgen salaǵa kelgende, negizgi sóz, tııanaqty sóz solarda bolatyn. Soǵan jurt toqtaıtyn. Keńes ádebıeti, sonyń ishinde sosıalıstik realızm deıtin úlken másele ǵoı, ol jóninde Muhamedjan Qarataev­tyń aýzyna qaraıtynbyz. Bertingi ádebıet jóninde dýaly sózdi Temirǵalı Nurtazın aǵamyz aıtatyn. О́te bilimdi kisi bola­tyn. Biraq jarqyldap ashylyp sóıleı bermeıtin. О́ziniń pikiri bar, ony aıta alatyn, oıyn jetkize alatyn kisi edi. Sosyn, mynaý bergi dáýirdegi ádebıet tarıhy, aqyndar týraly Esmaǵambet Ysmaıylovtyń, ádebıet teorııasynan Zeınolla Qabdolovtyń, HH ǵasyr basyndaǵy ádebıetten Beı­senbaı Kenjebaev aǵamyzdyń aýzyna qaraıtynbyz. SSSR halyqtary ádebıeti páninen stýdentterge Másken Sarmurzına apaı sabaq berdi. Ony orys bólimderine de oqyp júrdi ol kisi. Orysshasy jaqsy edi. Ádebıetti oqytý metodıkasynan Belgibaı Shalabaev aǵamyz sabaq berdi. HVIII-HIH ǵasyrlardaǵy qazaq ádebıetinen Hanǵalı Súıinshálıev aǵamyz leksııa oqydy. Osylardyń barlyǵynyń túgel derlik ǵylymı ataq-dárejesi bar bolatyn. Sol kúngi kafedra májilisinde kafedramyzdyń meńgerýshisi Beısekeń ádebıet tarıhy degen máseleni barynsha tereń qoıdy. Ol kisiniń sózderi týra baıandama sııaqty bolyp shyqty. Shamasy, kópten daıyndalyp júrse kerek, máseleni jan-jaqty qamtyp, keńinen dáleldedi.

Ábdilda Tájibaev, Kenen Ázirbaev jáne Myrzataı Joldasbekov.

– Qazaq ádebıeti kafedrasy, osy aıtylǵandarǵa qalaı qaraısyzdar? – dep, Muhańa (Qarataev), Esaǵańa, Temaǵańa qarady. Muhtar Áýezov bul kezde qaıtys bolyp ketken edi. Biraq burynyraqta qazaq ádebıetiniń tarıhy jóninde kafedrada bir áńgime bolǵanda, ol kisi: «Beısenbaı, biz de osyny únemi aıtyp júrmiz ǵoı, seniń osy máseleni túbegeıli kótergeniń óte durys bolar edi. Túbinde osymen aınalysýyń kerek» degeni esimde. Beısekeń Muhańnyń sondaǵy aıtqan sózderinen qýat aldy ma, ol sózderdi ózine amanat kórdi me, osy jolǵy kafedra májilisinde qazaq ádebıetiniń ejelgi tarıhy máselesin úlken áńgime etip kóterdi: «Biz endi qazaq ádebıeti tarıhyn kún tártibine qoıyp, tereń zertteýge kirisýimiz kerek. Bul máseleni endi soza berýdiń esh jóni joq. Halyqtyń tarıhyna da, ádebıetimizdiń túp-tórkinine de qııanat bolady. Qazaq tarıhyn zerttegen tarıhshylarymyz qazaq halqy HVIII ǵasyrda paıda boldy dep otyrǵan joq qoı. Olar arydan kele jatqan tarıhty aıtyp otyr. Onysy óte durys. Sondyqtan halyqtyń ulttyq, azamattyq tarıhy – sol ulttyń ádebıetiniń de tarıhy. Ádebıet tarıhy azamattyq tarıhpen tyǵyz baılanysty bolady. Ol – tutas, bólinbeıdi, bólýge bolmaıdy. Sondyqtan qazaq ádebıetiniń tarıhy HVIII ǵasyrdan bastalady degen tujyrymdama durys emes. Biz – ýnıversıtetpiz. Barlyq joǵary oqý oryndarynyń ádebıet kafedralarynyń ishinde bizder kóshbasshy bolýǵa tıispiz. Sondyqtan halqymyzdyń tarıhy bolsyn, ádebıetimizdiń tarıhy bolsyn, osylarǵa baılanysty máselelerdi bizder kún tártibine batyl qoıýymyz kerek. Osyny sizdermen kelisip alaıyn dep edim. Biz qazir qazaq ádebıeti tarıhyn qalaı júıelep júrmiz? Qazaq halqynyń aýyz ádebıeti, HVIII-HIH ǵasyrdaǵy qazaq ádebıeti, HH ǵasyrdaǵy qazaq ádebıeti, qazaq sovet ádebıeti dep júrmiz. Al onyń ar jaǵyndaǵy halyq qaıda, onyń ádebıeti qaıda? Halqymyz ne bitirgen, ne istegen? Biz qazir búkil álemge belgili bolyp júrgen jáne ózimizdiń topyraǵymyzda týǵan ǵalymdardyń, aqyndardyń eńbegine nege ıe bolmaımyz, – deı kelip, Aqmolla týraly aıtty. – Aqmollany ózderińiz bilesizder, ákesi qazaq, sheshesi bashqurt. 1831 jyly týǵan. О́geı ákesiniń qolynda tárbıelenip, Orynbor, Troısk mańyndaǵy tatar mektep-medreselerinde oqyǵan. Únemi qazaq aýyldarynda molda bolyp, bala oqytqan. Onyń óleńderinde qazaq, tatar, bashqurt sózderi aralas júredi. «Qazaqqa óleń jazdym ashyq qylyp» dep aıtatyn Aqmolla kóp óleńderin óziniń qazaq halqyna arnaǵan. Aqmollaǵa qazir tatar da, bashqurt ta, barlyǵy ıe bolyp júr. Tek biz ǵana ol jóninde aýyz ashpaımyz. Al ol bárinen de bizge jaqyn ǵoı. Sol sııaqty ádebıetimizdiń odan burynǵy, ertedegi tereń tamyrlary da qozǵaýsyz jatyr. Budan bylaı qazaq ádebıeti kafedrasy osy kúrdeli úlken máselemen, ádebıetimizdiń aıtylmaı, ashylmaı kele jatqan tereń tamyrlarymen shyndap aınalysýy kerek dep oılaımyn, – dep Beısekeń tereńnen tolǵanyp, tebirene sóılep, úlken tarıhı sóz aıtty. – Sosyn, alpysynshy jyldan beri myna Myrzataı bizde isteıdi. О́zderińe de belgili, leksııasy jastardyń aýzynda júr, – dep sózin jalǵaı tústi. (Leksııalarym shynynda da qyzyq ótetin. Bizde oqyp júrgen stýdentterdiń basqa jerde oqyp júrgen keıbir ádebıetke qyzyǵatyn dostary bar ǵoı, solar da kelip tyńdaıtyn. Týra Muhańnyń leksııasyna kelgeni sııaqty. Ony ózim de baıqaıtynmyn. Balalardy túgendegende, bóten balalar da otyratyn. Ishteı ony jek kórmeıtinmin. Tyńdaıyn dep kep tur ǵoı, birdeńe bilgisi keletin bala ǵoı dep.) Sodan Beısekeń aıtyp-aıtyp kelip, bylaı dedi: – Qazaq ádebıetiniń tarıhy – kezek kúttirmeıtin másele. Osy máseleni zertteýdi bastasaq. Bıyl aspırantýraǵa oryn alamyz ǵoı, sol orynǵa myna Myrzataıdy usynsaq dep otyrmyn. Jáne birden oǵan taqyrypty ejelgi dáýir ádebıetinen bekitip bersek. Sizder ne deısizder? – dedi. Men ań-tań boldym. Bul qalaı bolar eken dep ishimnen ábden qobaljyp, qınaldym. Sol kezde Esmaǵambet aǵaımen de aralasyp júretinmin. Ol kisi bul usynysty birden qoldap: «Myrzataıdyń qolynan keledi» – dedi. Jaryqtyqtar, burynǵy zamanda ábden jaltaq bop, qorqyp ta qalǵan ǵoı, bir-birine dem bergendeı, «qazir baıaǵy zaman emes qoı, qorqatyn ne bar» desip qoıady. – Onyń ústine bul jas, batyl. Aıtam degen oıyn aıta alady. Beıseke, men muny qoldaımyn. Bastaý kerek. Qajekeńdiki bos sóz, ol aıta beredi. Olary qulaqqa kirmeıdi, – dedi qaıran Esaǵań. Muhań (Qarataev) túnerip, biraz aýyr oılanyp otyrdy da: «Múmkin osy máseleni shynynda da bizdiń qazaq ádebıeti kafedrasy bastaýy, qolǵa alýy kerek shyǵar», – dedi. Beısekeńniń sózderin sóıtip áýeli Esaǵań, Muhań, artynan bári qoldady. – Endeshe, qarsy bolmasańyzdar osy sheshimdi qaýlyǵa jazyp qoıaıyq, – dedi Beısekeń. Sol kezde kafedramyzdyń laboranty Dámesh edi. Ol – Qalıhan Ysqaqovtyń áıeli. Aqkóńil, elpildek. Qolma-qol kúle salady, qolma-qol jylaı salady. Ushyp-qonyp júretin. Birdeńeni estip qalsa, jurtqa aıtýǵa áýes, «oı-baaı...» dep betin shymshyp, bárin jarııa qylyp júretin edi. Sol Dámesh sondaǵy aıtylǵan sózderdi qaýlyǵa jazdy. Ol arhıvte saqtalsa, men oılaımyn, izdep kórgen adamǵa tabylýǵa tıis. Bul, shamamen, oqý jyly aıaqtalaıyn dep turǵan 1964 jyldyń jazy edi. Oqý jyly aıaqtalarda kelesi jylǵy kafedra shtaty bekitiletin, aspırantýraǵa oryn beriletin, bári belgili bolatyn. Sóıtip, men aspırantýraǵa usynyldym da, emtıhan tapsyryp, óttim. О́tkenime Beısekeń qompańdap, qýanyp, «jaqsy boldy, endi kóresiń, bul óte ıgilikti taqyryp» dep, maǵan ejelgi dáýir ádebıeti jónindegi taqyrypty berdi. 1964 jyldyń birinshi qyrkúıeginen bastap osylaısha men aspırantýraǵa kóshtim. Sodan qazaq ádebıetiniń ejelgi dáýirin zertteýge kiristim. Beısekeńniń tapsyrmasymen Túrik qaǵanaty dáýirinen bergi (VIII ǵasyr) ádebıetti qarastyratyn boldyq. Buryn túren túspegen, tý-ý sonaý tarıh tereńinde, shyńyraýda jatqan ádebıet. Tarıhymyzda áli eshkim aýyzǵa almaǵan. Ol kezde olardy eshkim áli sóz qylmaǵan. О́te ertede týǵan, emis-emis estip júrgen, attary eski ańyzdarda aıtylatyn qaıratkerler, aqyndar, asyl muralar. Olardyń qazaq ádebıetine qatysy bar degen oı buryn sanamyzǵa kelmegen, óńimiz túgili úsh uıyqtasaq túsimizge kirmegen máseleler. Sondaı tyńǵa, tarıh tereńine meni aparyp saldy da jiberdi Beısekeń. Alǵashqyda birazǵa deıin oılanyp, tolǵanyp júrdim. Zertteýdiń qıyndyǵy óz aldyna, ári bul taqyrypta meni qorǵatpas degen kúdigim basym boldy. Bir joly sony aıttym da. «Pálen aqynnyń ómiri men tvorchestvosy» dep qorǵaı salsam qaıtedi. Otbasym, bala-shaǵam bar, ǵylym kandıdaty bolyp kúnimdi kórýim kerek qoı» dedim Beısekeńe. Ol kisi jaman ýaıymdap, júni jyǵylyp, páseıip qaldy. «Myrzataı, bul taqyryptyń keleshegi óte zor. Sen qazir solaı oılap otyrsyń ǵoı. Al túptiń túbinde bul óte baıandy bolady. Ádebıetimizdiń tarıhy kúni keshegi HVIII ǵasyrdan emes, ertedegi túp-tamyrymyz bolyp tabylatyn Túrik qaǵanaty kezinen bastalatynyn dáleldeıtin betashar úlken maqala jazyp, qazaq ádebıetiniń hrestomatııalyq oqýlyq kitabyn shyǵaramyz. Oǵan sen barsyń, Muhtar Maǵaýın bar, Hanǵalı Súıinshálıev bar, men barmyn, bárimiz birigip atsalysamyz. Hrestomatııasyn, baǵdarlamasyn áýeli osylaı bir jarııalap alsaq, oqýlyǵyn jazýǵa jol ashylady. Odan soń ol qıyn bolmaıdy. Oqýlyqty biz jazarmyz, múmkin basqalar jazar, ol ekinshi kezektegi áńgime» dep, kóńiliniń tereń túkpirindegi syrlaryn, oılaryn osy joly ortaǵa saldy. Shynymdy aıtsam, bir jaǵy Beısekeńe janym ashyǵandyǵynan, ári ol kisiniń maǵan qanshalyqty senim artyp júrgenin anyq sezingendikten, usynysyna amalsyz kóndim. Burynǵydaı emes, ol kisimen endi jıi kezdesetin boldym. Ádette ǵylym doktorlaryn, professorlardy «aspıranttaryna jetekshilik etti» dep jatady ǵoı. Solaı degenmen, eshkimdi jetektep júrgen adamdy men kórgenim joq. Bir jaqsy jeri – Beısekeń maǵan ylǵı baǵyt beretin, men sony tereńdep zertteýge, ári qaraı alyp ketýge tyrysatyn edim. Beısekeń menimen kóp jumys istedi. Ylǵı áńgime aıtýmen boldy. Máselen, VIII ǵasyr ádebıeti degen sóz alǵashqyda maǵan tosyn, eshqandaı aıǵaq, deregi joq, birtúrli jat bolyp estildi. Osyny Beısekeńe aıtqanymda: – Nege aıǵaǵy joq deısiń, aıǵaǵy bar, ol – Orhon eskertkishteri, sodan bastaýymyz kerek, – dedi. – Bul eshkim daý týdyra almaıtyn, kúmándanýǵa eshqandaı jol bermeıtin muralar. Sony zerttep, baıqap qarashy, ishinde qazaqtyń rýlary júr. Al qazaq rýlary qatysqan jerde, ony, sóz joq, qazaqtyń murasy dep esepteýimiz kerek. – Orhon eskertkishteriniń mátini osy kúngi tilimizge aýdarylmaǵan. – Sen aýdarasyń. – Ol jazbalardyń bizderge, qazaq halqyna qatysy bary dáleldenbegen. – О́ziń dáleldeısiń, – dedi Beısekeń. – Sodan keıin, soǵan jalǵastyryp, odan sál beridegi Qorqytty qaraýymyz kerek. «Oǵyznamany» qaraý kerek. Sen Oǵyznama týraly Álkeımen sóılesshi. Men kelisip qoıaıyn. Saǵan kóp baǵyt beredi, – dedi. – Sodan keıin «Muhabbatnama». Onyń qazaq­qa qatysy bar ekenine eshqandaı kúmán joq. Sosyn Júsip Balasaǵunnyń «Qutadǵý biligi», Mahmut Qashqarıdiń áıgili «Dıýanı luǵat-at-túrk» sózdigi. Sosyn bertin­dep jaqyndap kelesiń de, mynaý aqyn­darǵa jetesiń. Olar Qoja Ahmet Iаsaýı, Súleımen Baqyrǵanı jáne basqa­lary. Olardyń bári, sóz joq, bizdiń ádebıeti­mizge ortaq, – dep, meniń júretin jol-jobam­nyń nobaıyn aıqyndap kórsetip berdi. Avtor: Myrzeke, osy sizben áńgime­lesýge keler aldynda men ensıklopedııany qarap, Beısekeń týraly derekterdi bildim. Ol kisi qazirgi Ońtústik Qazaqstan oblysy Bógen aýylynyń týmasy eken. Jıyrma bir jasynda, 1925 jyly Máskeýdegi Shyǵys eńbekshileriniń kommýnıstik ýnıversıtetin, odan keıin ár jyldarda arnaıy aýdarmashylar kýrsyn, M.Gorkıı atyndaǵy ádebıet ınstıtýtynyń eki kýrs­yn, 1942 jyly Qazaqtyń memlekettik ýnıversıtetiniń jýrnalıstıka fakýltetin bitiripti. Ár kezde «Lenınshil jas», «Sosıalıstik Qazaqstan» jáne basqa gazetterde jaýapty qyzmetter atqarypty. Odan soń qaıtadan Máskeýge ketip qalyp, birneshe jyl sonda turypty. Qaıtyp kelip, Qazaqtyń memlekettik birikken baspasynyń bas redaktory bolǵan. Ýnıversıtette sabaq bergen. Meniń tańǵalatynym, sonda, ártúr­li qyz­metterde júrip, jańaǵy ózińiz aıt­qan te­reń ta­rıhtyń, tereń bilimniń barly­ǵyn qaı ýaqytta, qalaısha bilip aldy eken? Myrzataı: Bul kisi qaı qyzmette júrse de ádebıet tarıhymen úzdiksiz aınalysqan, sony zerttegen, shyndap sonyń sońyna túsken, kóp izdengen, kóp eńbektengen, kóp biletin, kóptegen maqalalar jazǵan adam edi ǵoı. Ol jyldarda Beısekeńniń aq júreginen arshylyp, tógilip jazǵan oılarynyń bári kesilip, qaıshymen qıylyp, kúzelip, júnin julǵan taýyqtaı bolyp jarııalanatyn. Súzgiden ótkizilip, maǵynasy jo­ıylyp, halyqqa túsiniksiz kúıde jetetin. Biraq Beısekeń báribir moıymaǵan. Ol kisiniń qýdalanbaǵan zamany joq. Qazaq mádenıetiniń, qazaq ádebıetiniń jarq etip janyp túsken jaryq juldyzy Sultan­mahmut Toraıǵyrovtyń murasyn zertteımin, Sultanmahmut qazaqtyń uly oıshyly, aqyny ekenin dáleldeımin dep japa shekken kezderin biletinbiz. Beısekeń­niń ol kúresi tekke ketpedi, aqyry baıan­dy boldy. Baspada bas redaktor bolyp turǵanynda joǵary oryndaǵylar «shyǵa­rylmasyn» dep toqtatyp tastaǵan Áýezovtiń «Abaı» romanyn 1942 jyly jaýapkershilikti moınyna alyp shyǵaryp jiberip, basy daýǵa qalǵany bar. Sol úshin aryz berip, jumysynan ketken. «Abaı» romanyn halyq romany dep alǵash maqala jazǵan da Beısekeń. Sondaı bir qıyn jyldarda Máskeýge baryp, jańaǵy óziń aıtqanyńdaı, birneshe jyl sonda turýǵa da májbúr bolǵan. Bir áńgimesinde aıtatyn, «Men Máskeýde bolǵan jyldarda kóp qınaldym, biraq úlken oljam, kitaphanalary men arhıvterin kóp aqtardym» dep. Sosyn, jeńgeı tatar bol­ǵan soń, sol jerdegi tatarlarmen kóp aralas­qan. Ǵalymdarymen. Tatarlarda ádebıet tarıhy tereńirek zerttelip, jaqsy damyǵan ǵoı. Beısekeń bir kúni maǵan «Tatar ádebıeti» degen oqýlyqty berdi. Ustazdarymyzdyń bir keremeti, ózimiz olaı isteı alǵanymyz joq, úıine sol kezderde Máskeýden, Lenıngradtan, Tatarstannan ǵalymdar kelip turatyn edi. Sonda Esmaǵambet aǵaı, Beısenbaı aǵaı meni de shaqyryp alatyn. Esmaǵambet aǵanyń úıinde akademık V.M.Jırmýnskıımen birneshe ret boldym. Beısekeńdikinde Máskeýde turatyn, esimi Odaqqa belgili tatar ǵalymy Ámir Nádjippen kezdesip júrdik. Boıy Beısekeń sııaqty kishkentaı, shashy seldir, joǵary qaıyratyn, shashy tik turatyn kisi edi. Sol Ámir Nádjip kelgende Beısekeń meni shaqyratyn. Bir kúni Beısekeń: «Ámir, mynaý Myrzataı – meniń shákirtim, ýnıversıtetti úzdik bitirdi. Kafedra biraýyzdan qoldap, aspırantýraǵa aldyq. Sen zerttep júrgen qypshaq dáýirin de qamtıdy bul», – degendi aıtty. Ol kisi ákelgen biraz kitaptary bar eken, «endeshe men myna kitapty Myrzataıǵa bereıin» dep, solardyń ishinen «Ogýzsko-kypchakskıı lıteratýrnyı ıazyk» degen kitabyn maǵan bergen edi. Beısekeń kelisip qoıdym degen ýaqytta, bir kúni Álkeı aǵaǵa da bardym. Ol kisi maǵan uzaq áńgime aıtty. – Men myna arheologııamen aınalysyp kettim, álek bolyp. Biz qazir kóbine tarıhpen shuǵyldanyp jatyrmyz. Beısenbaımen pikirlesip turamyn. Jaltaqtaıtyn eshteńe joq. Túbi, báribir, osylaı bolyp shyǵady. Bul taqyrypqa alańsyz barýyń kerek, – dedi. Beısekeń de aıtyp qoıǵan-aý deımin, sen de nyǵyzdaı tússhi, osy kúmándanyp júr-aý dep. Ol kisimen eń alǵashqy áńgimemizden esimde qalǵany: «Sózdiń qysqasy, «Oǵyznama» ańqyp turǵan dalanyń jyry. Qazaqtyń jyry» degen sózderi. Ustazdarym osylaı oıymdy bekite tústi. Álkeı Marǵulan óte uly adam edi ǵoı. Bilimi tereń. Oqyǵany kóp. «Al, sen, álgi, Zaınchkovskııdy oqymadyń ba? Zaınchkovskıı aıtqandaı» dep ádebıet tarıhynan men bilmeıtin tosyn áńgimelerdi bastap ketedi. Sondaıda artym qypyldap otyrady. Oqymaǵam, bilmeımin. Oqymadym dep aıta almaımyn. Oqydym deıin desem, pikirimdi qosýym kerek qoı. Úndemeımin. Ol kisi kóbine meni biledi dep oılaıtyn bolsa kerek. О́zi bilgeniniń bárin jurt ta biledi dep oılaı ma. Álde meni ádeıi qamshylap jeteleı me. Osylaısha, Álkeı aǵam meni qýalaı berdi. «Anaý, álgi, Bartoldtyń aıtyp otyrǵany durys» deıdi. Bir kezde «Anaý Bernshtam bul týraly durys aıtyp otyrǵan joq» deıdi. Oıbaı, bulardyń bári meniń oqymaǵan avtorlarym ǵoı. Sodan esim shyǵyp, kitaphanaǵa júgiremin. Kelesi barǵanymda daıyn bolyp baraıyn dep kitaphanadan shyqpaımyn. Bul – ol kisiniń ádisi me, álde, meni ýnıversıtet bitirgennen keıin bárin oqyǵan dep oılaı ma, ol arasyn anyqtaı almadym. Menimen árdaıym ózi biletin deńgeıde sóılesedi. Sóıtip meni jeteleı berdi, qýalaı berdi. Men ol kisimen ómiriniń sońǵy kezine deıin aralasyp turdym. Bir kúni maǵan: «Sen endi osylardy jaz» dedi. Bálkim, meni bul taqyrypta qorǵatpaı ma degen qaýip mende de, Beısekeńde de joq emes-ti. Álekeń maǵan: «Qoryqpa, munyń ózi túptiń-túbinde úlken abyroıǵa jetkizetin taqyryp. Bul taqyrypty búgin biz kótermesek, basqa kim kóteredi» dep jigerlendirip, qoldap, oıymdy bekite tústi. Ejelgi ádebıet eskertkishteriniń qazaq ádebıetine qatysy týraly máseleniń ǵylymı mańyzy óte joǵary ekenin aıtyp, meniń zertteýime de, ózime de erekshe yqylaspen qarady, kóp kómektesti. Meniń jumysyma Beısekeńniń ózindeı janashyr boldy, azdy-kópti jetis­tikterime de Beısekeńshe súıinip otyrdy. Men ol kezde Álekeńmen jıi pikirlesip, úıine kelip turatynmyn. Ol kisini keıde qydyrýǵa alyp shyǵatynmyn. Eki aıaǵy taltańdap shyǵatyn. Aq plashyn kıedi. О́te baıaý júretin. Bara-bara júrisin údetedi. О́zi Karl Marks pen Kalının kósheleriniń buryshynda turdy. Áýeli opera teatryna qaraı shyǵatynbyz. Sonyń aldyndaǵy skverdi aınalady. Bir kúni bergi Fýrmanov jaǵyndaǵy skverdegi uzynsha oryndyqta eki kisi otyr eken. Aǵaıyndy ánshi Rıshat pen Músilim Abdýllınder. Ekeýi ushyp turyp, «Assalaýmaǵaleıkým, Áleke!» dep amandasty. «Á, sender, ekeýiń de Abdýllınsińder ǵoı, ııa... Ekeýiń de án salasyńdar ǵoı... Jaqsy endeshe, durys...» dep ári júrip kete berdi. Ýaq-túıekke mán bermeıtin, ylǵı oı ústinde júretin kisi edi. Ol kisini jurttyń bári tanıtyn. Kóshede kórgen qazaqtyń bári qoǵadaı japyrylyp qolyn alyp jatatyn. Aspırantýranyń bir jaqsy jeri alańsyz zertteýmen aınalysasyń. Biraq «muǵalim jetpeı jatyr» dep, sabaqtan meniń qolymdy úzdirmedi. Osylaı jarty stavkada sabaq berip júrdim, oǵan stıpendııama qosymsha aqsha alamyn. Basqa aspıranttarmen de hal-jaı surasamyz ǵoı. Olar aıtatyn, «Myrzataı, seni kafedrań erekshe qadirleıdi eken, bizge ondaı múmkindik bermeıdi. Biz de sabaq bergimiz, aqsha tapqymyz keledi» deıtin. Ol kezde aspırantýranyń bir jaqsy jeri, taqyrybyń boıynsha materıal jınaý­ǵa jan-jaqqa issaparǵa jiberedi. Men Más­keýde birinshi jyly úsh aı, ekinshi jyly bes aı bolyp keldim. Lenın kitaphanasynda, sırek qoljazbalar qorynda, mıkrofılm­der zalynda bolyp, bárin aqtardym, eski ádebıetke qatystynyń bárin qaradym. Tereńdep Bartoldty oqydym. Ol kisi shyǵys tarıhyn muqııat zerttegen, tereń jazǵan adam ǵoı. Sol kisiniń úlgisi boıynsha eńbek­tengim keldi, biraq reti kelmedi. Máselen, belgili bir tarıhı kezeńge baılanysty oqyǵan leksııalaryn jylda kitap etip jarııa­lap otyrǵan. «Leksıı, chıtannye v Sankt-Peterbýrgskom ýnıversıtete» dep jazǵan kitap­tary kóp. Men onyń barlyq leksııasyn kórdim, oqydym. Konspekt jasap alǵan edim. Onyń báriniń keıinirekte kóship-qonyp júrgenimizde qaıda qalǵanyn bilmeımin. Muhańnyń leksııalaryn jazǵan dápterimnen de sol jyldarda aıyrylyp qaldym. Avtor: Sol alpysynshy jyldarda Beısekeń QazGÝ-de kafedra basqara júrip, ádebıetimizdiń tarıhyn ózi ǵana zertteýmen, ǵylymı eńbekter, maqalalar jazýmen shektelmeı, talantty shákirtter tárbıeledi, olardy da aınalasyna toptastyryp, osy iske jumyldyra bildi. Sóıtip, QazMÝ-diń qazaq ádebıeti kafedrasynda qazaq ádebıetiniń erte dáýirden bergi tarıhyn zertteýshilerdiń jańa mektebi qalyptasty degen pikir bar. Sol mekteptiń bir ókili ózińizsiz. Qalǵan ókilderin de ataı ketpeısiz be? Myrzataı: Beısekeń ol jyldarda áýeli meni ózine aspırant etip alyp, qazaq ádebıetiniń eń kóne dáýirine saldy. Menen keıin taǵy da ózi jetekshi bolyp, aspırantýraǵa Muhtar Maǵaýındy aldy. Oǵan Qazaq handyǵy dáýirindegi ádebıetti, jyraýlar poezııasyn berdi. Muhtar tez bitirdi de, menen buryn qorǵady. Odan keıin Rymǵalı Nurǵalıdy aldy. Bizden kósh keıin Alma Qyraýbaevany aldy. Sosyn Qulbek Ergóbekti aldy. Qulbek ol kisiniń óziniń balasyndaı bolyp, qolynda turdy. Biz bárimiz Beısekeńniń balaǵynan shyqqandarmyz deýshi edik. Rymǵalı da maǵan árdaıym «bir shaldyń balasymyz ǵoı» deýshi edi. Keıingileri bizden jastaý ǵoı, meni, Muhtar men Rymǵalı úsheýimizdi jurt «kishkentaı shaldyń balalary» deıtuǵyn. Avtor: Myrzeke, siz Kúltegin, Tonykók jyrlaryn aýdarýǵa qashan kiristińiz? Qaı ýaqytta aýdaryp bitirip, hrestomatııaǵa engizgenge deıin qaıda jarııaladyńyz? Myrzataı: 1964 jyly aspırantýraǵa tústim. Oqý merzimi úsh jyl ǵoı. Sonyń eki jylyn túgel Orhon eskertkishterin – Kúltegin, Bilge qaǵan, Tonykók jyrlaryn aýdarýǵa, jańashalaýǵa jumsadym. Aýdarý mashaqaty az bolǵan joq. Jıyrma nusqasyn jasadym. Sol kóne muralardy ıgerý, ol dáýirdi taný, eski jazýlardy meńgerý ońaıǵa túspedi. Eki jylda shashym aǵardy, júıkem de tozdy, kóz de taldy. Biraq aqyry ol eńbegim jemisti boldy. Avtor: Sóıtip, Beısekeńniń Kúltegin mátinderin óziń aýdarasyń dep aldyńyzǵa qoıǵan birinshi mindetti oryndadyńyz? Myrzataı: Iá. Aýdarmanyń alǵashqy nusqalarynan úzindilerdi sol kezderde «Bi­lim jáne eńbek», «Juldyz» jýrnaldaryna, birneshe gazetterge jarııaladym. Bertinde, «Orhon eskertkishteriniń tolyq atlasyn» jazǵanda, elý jyldaı buryn aýdarǵan sol muralardy qaıta qarap shyqtym. Pálendeı ózgeris engize almadym. О́zgertetindeı de eshteńe tappadym. Qaıta aýdaratyndaı ýáj tappadym. Menen keıin ol eskertkishterdi eshkim aýdarǵan da joq. Meniń aýdarmama osy kúnge deıin eshqandaı syn da bolǵan joq. Men jańashalaǵan «Kúltegin» de, «Bilge qaǵan» da, «Tonykók» te búginde oqýlyqtarǵa kirip, ultymyzdyń asyl qazynasyna, halyq shyǵarmasyna aınalyp ketti. Avtor: Orhon eskertkishteriniń, ózińiz aýdarǵan joǵarydaǵy jyrlardyń qazaq halqyna, ádebıetine tikeleı qatysy bar ekenin «óziń dáleldeısiń» dep Beısekeń aldyńyzǵa qoıǵan ekinshi mindetti qalaı oryndadyńyz? Myrzataı: Men dıssertasııamda, odan keıingi eńbekterimde de bul eskertkishterdiń túrkitildes halyqtarǵa ortaq, biraq olar, eń aldymen qazaq halqynyń murasy ekendigin eshqandaı kúmán-kúdik qaldyrmaıtyndaı etip, alty tarmaqpen dáleldedim. Olar meniń dıssertasııamda, eńbekterimde bar. Bilcem degen talapker solardan qaraýyna bolady. Beısekeń meniń izdenisterimniń mundaı jemisterine meniń ózimnen kem qýanǵan joq. Sóıtip, kóp oqyp, janymdy salyp, tynbaı eńbektenýdiń arqasynda sol dáýir jónindegi ájepteýir maman bolyp shyqtym. Erte dáýir ádebıeti tóńire­ginde áldeqandaı másele týyndasa, bári menen suraıtyn. Bul taqyrypty ol kezde menen basqa túbegeıli zerttep júrgen eshkim bolǵan joq. Sol ýaqytta jazǵan maqalalarym gazet-jýrnaldarǵa shyǵa bas­tady. Jambyl oblystyq gazeti dıssertasııamdy bólip-bólip túgel kóshirip bas­ty. Dısser­tasııamnyń taqyryby áýelde «Ejelgi dáýir ádebıeti» dep ataldy da, keıin «Kóne túrki ádebı eskertkishteri jáne olar­dyń qazaq ádebıetine qatysy» dep ózgerdi. Avtor: Sol kezdegi QazMÝ-degi Beıse­­keń basqarǵan qazaq ádebıeti kafedrasynyń ádebıetimizdiń shyn tarıhyn aıqyndap, negizdep, oqýlyqtarǵa engizý jolyndaǵy kúresiniń jeńil bolmaǵanyn bilemiz. Endi osy týraly aıtyńyzshy. Myrzataı: Qazaq ádebıetiniń tarıhy bertindegi, Qajym Jumalıev aıtyp júrgen HVIII ǵasyrda ǵana qalyptasqan joq, ol Buqar jyraýdan ǵana bastalmaıdy, ádebıet halyqtyń ózimen birge týady, birge qalyptasady, birge damıdy, ósip-órkendeıdi deıtin tujyrymdy ustazymyz Beısenbaı Kenjebaev ártúrli ádebı ortada, árqalaı jıyndarda, ǵylymı konferensııa­larda sharshamaı, talmaı, jaltaqtamaı aıtyp júrdi. Osynysy úshin talaı taıaq ta jedi, neshe túrli sóz de estidi. Biraq ádildik úshin, ádebıetimizdiń aqıqat tarıhy úshin aıanbaı kúresti. Osy jerde mynadaı jaı da eske túsedi. Alpysynshy jyldardyń ortasynda sol kezdegi pedagogıka ınstıtýtynda (búgingi Abaı atyndaǵy ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtette) ótken konferensııada ádebıet tarıhy máselesi talqylandy. Beısekeń osy joly da óziniń burynnan aıtyp júrgen pikirlerin júıelep, kóptiń talqysyna saldy. Biz Muhtar Maǵaýın ekeýmiz ol kezde Beısekeńniń aspırantymyz. Beısekeńdi qoldap, biz de sóıledik. Bizdiń de sózimiz ýájdi, dáleldi boldy ǵoı deımin, kópshilik yqylaspen tyńdap, qoldap, qoshamettep otyrdy. Jap-jas aspıranttardyń ataqty akademıktiń tujyrymyna ashyq qarsy shyqqany batyńqyrap ketti me, men minbede sóılep turǵanymda prezıdıýmdaǵy Qajym Jumalıev aǵamyzdyń: – Beısenbaı, tart úrgizbeı myna kúshik­­­terińdi! – dep aıqaı salǵany áli esimde. Qajekeń adýyndy kisi edi ǵoı, bizdiń uıań ustazymyz basyn sıpalap otyra berdi. Avtor: Qajym ol kezde akademık, Beısekeń qatardaǵy professor ǵoı? Myrzataı: Iá. Konferensııalarda, ártúrli jıyndarda Qajym Jumalıev prezıdıýmda, tórde, Beısekeń kóppen birge zalda otyratyn. Qajekeńniń aldynda «Kazbek» papırosy turady. Maqtany alady da papırosyna fıltr jasaıdy. Sóıtip, shylymyn tartyp otyratyn shalqaıyp. «A-a, ol Beısenbaıshylaǵan nárse ǵoı» dep ylǵı Beısekeńdi muqatyp sóıleıtin. Avtor: Myrzeke, sizder oqyǵan Beıse­keńnen, kezinde, ózderińizden keıingi tolqyn – bizder de oqyǵan edik. Beısekeń shaǵyndaý deneli, shashtaryn jańa, aldyndaǵy ózińiz aıtqan tatar ǵalymy, dosy Ámir Nádjip sııaqty qysqa, tik etip qoıatyn, eshkimge, eshqashan daýys kóterip sóılemeıtin, leksııalaryn únemi bir sarynmen, bir maqammen oqıtyn adam edi. Taýman Amandosov, Temirbek Qojakeev sııaqty ustazdarymyzdan stýdentter saqtanyńqyrap, yǵyńqyrap júretin. Al Beısekeń eshkimge zııany joq, jurttyń bárine jaǵymdy, jaqsy kisi edi. Myrzataı: Beısekeń kóp biletin, biraq solardyń bárin sheshilip, aqtaryp aıta bermeıtin. Leksııa oqyǵanda taqyryp sheńberinen shyǵyp ketpeıtin. Sonda da den qoıyp tyńdaǵan adamdarǵa leksııalary óte mazmundy bolatyn. О́zim baıqaǵan taǵy bir qasıetin aıtaıyn. Men biletin belgili degen kisilerdiń bireýi basqalardy qoldaı otyryp, olarmen yntymaqtasa bermeıtin. Al Beısekeń eldiń bárimen yntymaqtas sekildi kóringenimen, olardyń aıtqan pikirlerine ere bermeıtin. Kóp sóılemeıtin, maqtanbaıtyn, kisini eńbeginiń mańyzy men mánine qarap baǵa­laıtyn. Kózge maqtamaıtyn, eshkimmen bet jyr­tysyp, ursysyp ta jatpaıtyn. Ii jumsaq bolǵanymen, dáti qatty edi. О́z ustany­mynan, óz baǵytynan qaıtpaıtyn. Úndemeı júrip-aq úıdeı is bitiretin. Beıse­­­keńniń osy qasıetin men keremet jaqsy kórdim. Kisiliktiń kelisti túri dep baǵaladym. Sonymen, jańaǵy, aldyndaǵy aıtqanymdaı, talaı talqylaýlardan keıin, sol alpysynshy jyldardyń ortasynda Beısenbaı Kenjebaevtyń tujyrymy birte-birte eldiń sanasyna sińip, ádebı orta qazaq ádebıetiniń tarıhy áriden bastalady deıtin pikirge ılana bastady. Dál sol kezde men burynǵy KazGÝ, búgingi ál-Farabı atyndaǵy ulttyq ýnıversıtetinde tuńǵysh ret «Ejelgi ádebıet» dep atalatyn kýrsty negizdep, Joǵary oqý mınıstrligine onyń baǵdarlamasyn bekittirip, leksııa oqı bas­tadym. Beısekeń ıdeıasynyń alǵashqy jeńi­si edi bul. Túptep kelgende bul qazaq ádebıe­ti ta­rıhynyń da daýsyz jeńisi bolatyn. Avtor: Myrzeke, siz baǵdarlamany jazdyńyz, jasadyńyz. Endi ol ýnıversıtette qaı jyldan bastap pán retinde oqytyla bastady? Myrzataı: 1969 jyldan bastap aldy­­­men KazGÝ-de, odan soń Qazaqstandaǵy bar­­lyq joǵary oqý oryndarynda oqyty­la bas­tady. Jer-jerde kadrlar sol baǵdar­la­­ma­men daıyndala bastady. Álige deıin solaı. Beısekeń meni burynyraqta aspıran­týraǵa alyp, kóne dáýir ádebıetin zertteýge salǵan kezinde aıtqan, hrestomatııa shyǵarý týraly ıdeıasy da júzege asty. KazGÝ-diń qazaq ádebıeti kafedrasy Beısekeńniń basshylyǵymen myń toǵyz júz alpys jetinshi jyly «Ertedegi ádebıet nusqalary» dep atalatyn, ejelgi dáýir ádebıetine arnalǵan tuńǵysh oqýlyq-hrestomatııa ázirlep, baspaǵa usyndy. Onyń avtorlary – Beısenbaı Kenjebaev, Hanǵalı Súıinshálıev, Myrzataı Joldasbekov, Muhtar Maǵaýın, Qabıbolla Sydıqov. Ádebıetimizdiń ejelgi dáýirin men jazdym, kirispesin jazystym. Alaıda, bul kitaptyń da joly birden ashylyp kete qoımad