Búgingi qazaqtyń baqyty

(Esse)

1967 jyly maýsym aıynda Uly Qazan tóńkerisiniń 50 jyldyǵyna arnalǵan Keńes Odaǵy men Mońǵolııanyń ǵalym, jazýshy, óner juldyzdary qatysqan tuńǵysh sımpozıýmda Keńes Odaǵynyń jazýshylaryn bastap kelgen Sábıt Muqanov pen Mońǵolııa jazýshylarynyń quramynda bolǵan osy joldardyń avtory.

Patshalyq ústemdikke qar­­sy basyn báıgege tikken Alash­­tyń aıaýly ulandarynyń uranyna aınalǵan myna bir sózge kóp maǵyna syıǵandaı. Er jigitke sheshen de bolar kez keler, kósem de bolar kez keler. Sol qasıetiń ózińe kesel de bolar kez keler! – degendeıin, qaraqan basynyń qamy emes, qalyń qaýymnyń qaıǵysyna alashtyqtar ún qosypty. Pat­sha­lyqtyń ozbyrlyǵy shekten shyǵyp, Qazaq eli quldyqqa qaraı quldyrap bara jatqan soń ózderin qurbandyqqa shalyp, otarshyldyq pen ozbyrlyqqa qarsy turypty. Olar qoldaryna qylysh-semser ustaǵan joq. Qalam ustap, qyzyl tilge des beripti. Bas kesse de til kespek joq. «Oıan, halqym!» – dep otqa oran­ǵandaı ortaǵa shyqqan. 300 jyl bılegen ozbyr patshadan soń kelgen Keńes ókimeti de qazaqty ońdyrǵan joq. 1938 jylǵa deıin sozylǵan orystandyrý, otyryqtandyrý naýqany, ásirese, qazaq halqyna tym aýyr tıdi.  Malynan aıyrylǵan jurt  ashtyqtan qyryldy. 3,2 mıllıon qazaqtyń ashtan ólgeni tek 1991 jylǵy Táýelsizdikten soń ǵana jarııa etildi. Kemeldengen sos­ıalızmge baramyz dep urandatqan 1960 jyldan 1980-jyldardyń sońyna deıingi merzimde men Moń­ǵolııanyń betke ustar ga­zeti, el ómiriniń aınasy bolǵan «Únen» («Aqıqat») gazetinde til­shi-sholýshy boldym. Sol kez­deri sosıalıstik elderdiń kósem­deri,  ǵalym, jazýshy-jýr­nalısteri, sóz zergerlerimen ara­las-quralastym. Búginde óz taǵdyryma rıza bolǵandaı ekenmin. Ekinshi dúnıejúzilik qandy soǵysta «Pravdanyń» tilshisi bolǵan Ilıa Erenbýrg, Borıs Polevoımen syr shertis­ken kezderim áli kóz aldymda. 1939 jylǵy Halhın gol shaıqasyna oraı Konstantın Jýkov Mońǵolııaǵa keńes armııasyn bastap kelgende kileń qara kóz, qara shash adamdardy jasaqtaǵany sııaqty, 1945 jylǵy tamyzdaǵy japon samýraılaryn tize búktirgende de osy qara shashty, qara kózdi soldattardy qalaı jasaq­taǵanyn Mońǵolııaǵa sońǵy kelgeninde kósile aıtqan edi. Japonnyń samýraılary qytaı­dy qyrǵyndap, qazaq pen mońǵoldyń qunarly jerine ıelik etý úshin eki dúrkin oıran salǵanda mıllıon ǵana halqy bar mońǵoldar samýraılardy keńes áskerleriniń kúshimen, ásirese, qazaqtardyń erjúrek ulandarynyń arqasynda tize búktirgenin eshbir jasyrmaı aıtqanyn estigenbiz. 1945-1949 jyldarǵy Shyń­jandaǵy Úsh aımaq tóńkerisine Mońǵolııa tikeleı aralasyp, kileń qazaqtan «Din ásker» ja­saǵyn quryp, 1949 jylǵy Qytaı tóńkerisshileriniń jeńi­sine úlken úles qosqandar taǵy da Mońǵolııa qazaqtary edi. Qytaı tóńkerisshileriniń Shyńjandaǵy jeńisin jebegenin búgingi ur­paq­tar  bilmeýi ábden múmkin. Árıne, muny zaman bildirmegen edi. Orys tóńkerisi de, Qytaı tóńkerisi de ushtasqan tarıhtyń utymdy tusy desek, qatelespeımiz. Demek, Qazaq eli – óziniń 3000 jyldyq tarıhynda ejelgi ulan-baıtaq jerinen aıyrylmaı bes túlik malyn órbitip, tilin, dilin, dinin, ádet-ǵurpyn saqtaǵan álemdegi az elderdiń biri. Elbasy Nursultan Nazar­baev Qazaq eliniń «Nurly Jol» baǵdarlamasymen tórtkúl dúnıeni tánti etse, Ulytaýdaǵy ulaǵatty sózi arqyly Qazaq­stannan alys shalǵaıda turatyn zııaly qaýym – bizderdi de tóten­she tolǵandyrǵan edi. Qazaqta «Jeti atasyn bilgen ul jeti jurttyń qamyn jer, ózin ǵana bilgen ul qulaǵy men jaǵyn jer» degen sóz bar. Halqy mundaı bolǵanda tarıhshy-ǵalymdary qandaı bolǵanyna dálel kelti­reıik. Qazaqqa aty máshhúr Shoqan Ýálıhanov aq patsha tusynda tarıhshy-zertteýshi bolǵanymen, ol qazaq tarıhy men ádebıeti, mádenıetin pash etken uly tulǵa desek, Álkeı Marǵulan sol keńestik qatań tártip, ásirese, tarıh­shy­lar eńbegin tarazyǵa salyp qaraı­tyn zamanda da qazaq ulty 45 rý ulystan quralatyn 3000 jyldyq tarıhy bar uly el deýden tanbaǵan. Qazaqstannan tysqary jerde júrgen qazaqtarǵa qazaqtyń qara dombyrasy men qobyzy, sybyzǵysy men saz-syrnaıy ortaq bolǵannan ba, qazaqtyń án-kúıin aqsaqaldar radıodan elite tyńdap, keıde egile jylap ta alatyn edi. Bar qazaqtyń maqtanyshy Qurmanǵazy men Táttimbettiń kúılerin, Ahmet Jubanov pen Muqan Tólebaev, Latıf Hamıdı, Shámshi Qal­daıaqov, Nurǵısa Tilendıevtiń án­derin, jeztańdaı ánshiler Kúlásh pen Bıbigúl, Roza, Ermek Serkebaev, Jánibek Kármenov, Qaırat Baıbosynov, Eskendir Hasanǵalıevtiń oryndaýynda  súısine tyńdap, tótenshe lázzat alyp, qazaq bolyp týǵanyna shattanatyn-dy.

Osy maqala avtorynyń 1995 jyly Uly Abaıdyń 150 jyldyǵyna oraı onyń tolyq shyǵarmasyn mońǵol tiline aýdaryp, Qazaqstan Respýblıkasy Premer-Mınıstriniń orynbasary Imanǵalı Tasmaǵambetovke tabys etý sáti.

1967 jyly Qazan tóńkerisiniń 50 jyldyǵyna oraı Keńes Oda­ǵynyń ǵalym, jazýshy, óner juldyzdary men memleket qaıratkerleriniń Mońǵolııada bolǵan tuńǵysh sımpozıýmynda Sábıt Muqanov bastaǵan Keńes Odaǵynyń jazýshylary men orystyń jeztańdaı ánshisi Lıýdmıla Zykına jáne qazaq dom­byrashysy Baqyt Qarabalına mońǵol jurtyn dúr silkindirgen edi. Sonda Sábıt Muqanov Baı-О́lke qazaq aımaǵynda bol­ǵanda: «Senderdiń úsh túrli erek­shelikteriń meni tánti etti. Birinshisi – qazaq ulttyq mýzy­­kalyq drama teatrynda Qur­­manǵazy kúılerine ún qos­qan qazaqtyń asyl murasy sy­byz­ǵy orkestrde oınalady eken. Ekinshisi – Abylaıdyń aq ordasynyń kózi qazaqtyń alty qanat kıiz úıin jaz jaı­laý­ǵa tigip, úı syrtynda búrkit, qar­shy­ǵa­laryn qolǵa qondyrǵan ata-baba­larymyzdyń ádet-ǵuryp, salt-sanasyn saqtap qalyp­syńdar. Úshinshisi – mundaǵy qazaq shetinen oqyp, toqyǵan, tipti, Máskeý, Praga, Parıj, Berlınge deıin baryp bilim alyp, ártúrli mamandyq ıelengenin kózimmen kórip, kóńilim toldy», – dep túıe kelip, «Qaraǵym, saǵan aıtarym, bir eldiń betke ustar kósemderi de, shelek ustaǵan saýynshysy da oqıtyn úkimet pen partııanyń bas basylymynda isteıdi ekensiń. Biz orys tilin 250 jyl úırendik, biraq «Pravda» gazetinde bir qazaq jumys iste­gen emes. Men alyptar eli Qytaıda da boldym, onyń «Jen mın Jıbao» (halyq gazetinde) gazetinde isteıtin de qazaq bolǵan emes. Sóz óneri – qasıetti ári qasterli óner. Álem tarıhshylary mońǵol tarıhyn kóp zerttedi. Sen qazaqqa qatysty tarıhty zertteı bil. Shoqan osy mońǵol jerin bir kórýdi ańsapty. Biraq, ol Qashqardan ári bara almaǵan ǵoı. Al endi sen bolsań, sol eldiń sózin sóılep, úkimetke tanylypsyń, bizge de tilshi bol. Qos tilmen qosarlana sóılep, eki elge de elshi, tilshi bol», – dep eskertken edi. 1974 jyly Mońǵolııa táýel­sizdiginiń 50 jyldyq toıyna KSRO basshysy Leonıd Brej­nev, Syrtqy ister mı­nıstri Andreı Gromyko, Qor­­ǵanys mınıstri, marshal M.Malınovskıı men Ortalyq Azııadan Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıtetiniń birinshi hatshysy Dinmuhamed Qonaev kelip, Mońǵolııanyń baıraǵyna Lenın ordeni taǵylǵan edi. Sol jıyn­da Qonaev sóz sóılep, moń­ǵol jurtyn sheshendigimen tamsandyrǵan bolatyn. Men sol Dımash atamyzdyń úıinde 3 márte, Álkeı men Nurǵısanyń úıinde eki retten qonaqta bol­dym. Nurǵısa Tilendıevtiń tórinde 16 dombyra ilýli tursa, «17-shisi jeńesheń Darıǵanyń dombyrasy» dep kúldirip, maǵan sonyń birin syılasa, Álekeń 60 jasyn toılaǵanda ma, áıteýir kóp dom­byra syıǵa kelgen dep sonyń birin maǵan tartý etken edi. Men úıimniń tórindegi osy eki dombyrany kúni búginge deıin erekshe qaster tutamyn. Qonaevqa Brejnevtiń ózi telefon shalyp: «Men Mońǵo­lııanyń Konstıtýsııasy qabyl­danýynyń jáne táýel­sizdiginiń 50 jyldyq toıyna seni de erte baraıyn dep otyrmyn. Sol eldiń alǵashqy negizgi zańyn jazysyp, táýelsizdigin jarııalaýǵa Turar Rysqulovtyń atsalysqanyn óziń de bilesiń. Jáne ol elde qandas qazaq baýyrlaryń turmaı ma, qarsy bolmasań birge barsaq qaıtedi», – degen soń 1974 jyly 24 qarashada sol 50 jyldyq mereıtoıdyń qonaǵy bolyp qaıtyp edim, dep edi Dımash Ahmetuly. Sol saltanatty quryltaıdyń tórinde, prezıdıýmda otyrǵan taqııaly qazaqpen sóılesip, qazaqtar týraly habar-oshar alý úshin kómekshimdi úzilisten soń onyń janyna otyrǵyzsam: «Oıbaı-aý, prezıdıýmda el kózinshe sóılesýim uıat bolmaı ma? Men – mońǵolsha da, oryssha da bilmeıtin shopan adammyn. Keshkisin qonaq úıdegi bólmege kelip sóılesińiz», – depti. Ol kezde Mońǵolııa Uly quryltaıy (parlamenti) tóraǵasynyń orynbasarlyǵyna Eńbek Eri ne sańlaq malshylar qazaq depý­tattar ishinen tańdalyp, pre­zıdıýmǵa qoqıtyp otyrǵyzyp qoıylatyn jáne Uly quryltaı tóraǵasynyń orynbasary dep dá­ripteletin. Bul joly prezı­dıýmda otyrǵan Baı-О́lkeniń Kók kól (Nogoonnýýr) aýdanynan saılanǵan halyq depýtaty H.Sembaı degen qoıshy edi. Ol bastaýysh mektepten ári oqy­maǵan, sańlaq malshy, aıtýly shopan bolǵanymen, mońǵolsha da, oryssha da bil­meıtin-di. Qysqasy, Dıme­keń­niń kómekshisin orys dep túsingennen be, onymen til tabysyp sóılese almapty. Turar Rysqulov pen Din­muhamed Qonaevtan keıin Moń­ǵolııaǵa úsh dúrkin atbasyn tirep, qazaq aǵaıyndar tarıhynda óshpes iz qaldyrǵan Nursultan Nazarbaevty da  osyndaǵy urpaq­tardyń umytpaıtyny sóz­siz. Aıtpaqshy, onan soń Ál­keı Marǵulan Mońǵolııaǵa kelgende: «Qazaqtyń rý-ulysyndaı el bolǵan emes. Senderdiń ata-babalaryń Sánbıler, odan taraǵan mynaý Tonykók abyz­dy qýalaı tektesek, Kereı mem­leketiniń astanasy onyń kese­nesinen jıyrma shaqyrymda ǵana tur emes pe?! Sen qazaqtyń bir taıpasy – kereılerdi túgen­deseń, qazaq tarıhy anaǵurlym aıqyndala túser edi», dep keńes bergen edi.

Mońǵolııadaǵy álemge áıgili Orhon eskertkishterin qalpyna keltirip jóndeý úshin osy joldardyń avtory Fransııadaǵy «IýNESKO» men Túrkııa astanasy Ankara arasyna alma-kezek shaýyp júrip, Túrkııa Prezıdenti Súleımen Demırelge TIKA agenttigin qurý baǵdarlamasyn usynǵan umytylmas kezdesý kezinde.

Qıraǵan Orhon eskertkishterin qalpyna keltirý úshin Oljas Súleımenov ekeýi álemge jar salyp, dabyl qaqqanynyń arqasynda 1984 jyly Mońǵolııa Ǵylym akademııasynyń janynan Qazaq-túrki zertteý ortalyǵy quryldy. Jaqsydan sharapat degendeı, sodan keıin IýNESKO men Túrkııa basshylary erekshe qulshynys tanytty. Qazaq halqy – qatpar-qatpar tarıhy bar, óner-mádenıeti men rýhanı baılyǵy eshkimge uqsamaıtyn túrki tektes halyq­tyń ózegin quraǵan altyn belgi ekeni aqıqat. Alaıda, sońǵy 300 jyl aıasynda orysqa oıysqanda, olardan shet-shalǵaıda ósken aǵaıyndary ata jaýlarymen shaıqasa otyryp, ekige bólindi. Sonyń sońǵy 170 jylynda «Altaı at tuıaǵymen tozady eken. Qobda beti toqtyǵymen ozady eken. Munda qalyp ash musylman bolǵansha, onda baryp toq kápir bolsaq ta, urpaǵymyz úzilmesin», dep bizdiń batyr babalarymyz osynda bastap kelipti. Al búgingi Eýropaǵa aýyp barǵandar sol 1916 jylǵy dúrbeleńde ketken Alash aǵaıyndarymyz bolsa, Shyńjandaǵy «Úsh aımaq» qazaqtary men Moń­ǵo­lııa­daǵy qazaqtar orystyń bostandyǵynan, jońǵarlardyń joıqyn soǵysynan aýa kóshken aǵaıyndar áýleti bolyp ta­bylady. Ejelgi mońǵol áýleti bes­ke bólinedi. Halqa mońǵol, ishki mońǵol, qalmaq mońǵol, býrıad mońǵol, oırat mońǵol nemese altaılyqtar. Al Moń­ǵolııa dep otyrǵanymyz – halqa mońǵoldar. Bular XIX ǵasyrda álem tarı­hynan aty óship, qurýǵa shaq qalǵan edi. 1921 jyly nebári 500 myń adamnyń 40 paıyzy lama-monah bolyp, erkekteri bala súıýden, áıelderi erge shyǵyp urpaq ósirýden qalǵan Býdda dininiń shyrmaýynan tek 1921 jylǵy revolıýsııanyń nátıjesinde qutylǵan bolatyn. Al syrttaǵy qazaqtardyń taǵy bir bóligi týraly aıtsaq, Túrkııa, Iran, Arabııa, Páki­standa júrgender el basyna kún týǵan 1930-1950-jyldary aýa kóshken aǵaıyndarymyz. Biraq, úsh eldiń quramynda otyrsa da, olar tilinde, dininde eshbir aıyrma joq qandastar. Qytaı eli 56 tilde sóılese, bir hanzý tiliniń ózinde batysy men shyǵysyndaǵylar túsinise almaıdy. Úndistan 72 tilde sóı­lese, Kavkazdaǵy kishkentaı ǵana Daǵystannyń 6 tilde sóı­leıtinin eskersek, Qazaqstan men Shyńjan, Mońǵolııadaǵy qazaqtardyń tilinde eshbir der­lik aıyrmashylyq joq. Bul da oılandyratyn másele bolsa kerek. Osy arada aıta ketetin bir jaıt – mońǵol áýletinde Shyńǵys hannan eshbir urpaq qalmasa, qazaqtyń «tóre» degen rýynan Shyńǵystyń – 23, Joshynyń 22 urpaǵy bar. Shot-Aman Ýálıhan bastaǵan qazaq zııalylary 1993 jyly Mońǵolııaǵa qonaqqa kelgende mońǵoldar jerden Máý shyǵyp, kókten Qaısa túsken­deı tańdanyp qana qoımaı, uly Abaı men Muhtar dúnıege kelgen Shyńǵys degen taý baryn estip, Ulytaý degen qasıetti mekende – adamzat alǵash ret ǵaryshqa ushqan Baıqońyr ǵarysh aılaǵynyń ókpe tusynda 1226 jyly turǵyzylǵan Joshy han kesenesin segiz ǵasyr saqtaǵan qazaq degen el qandaı qasıetti el dep, onyń keremetine táý etken-di. Al qazaqtar erte za­manda táńirge tabynsa, Shyń­ǵys han da dinge bas ımese de olardyń úsheýin de qýdalamaı «kók táńirine» táý etip, sol Shyńǵys taýynda sońǵy 10 jy­lyn ótkizgenin jurttyń kóbi bile bermese kerek. Sondaı-aq, arabtyń quraıysh taıpasynan shyqqan, jastaıynan jetim qalǵan Muhammed paıǵambardan arab áýletinde urpaq qalmaǵan, al jalǵyz qyzy Bátımadan taraǵan 36 urpaǵy qazirgi Iranda turady. Solardyń biri Irannyń rýhanı kósemi aıatolla Hamaneı ekenin eldiń bári bilmeıtini anyq. Osman ımperııasy 500 jyl dáýirlep turǵanda Mekke, Medınege de ıelik etkeni belgili. Shyńǵys hannyń tasasynda qalǵany bolmasa, qazaq qyzynan týǵan Iýan ulysyn qurǵan Qubylaı men Batyı han «Altyn Orda» tusyn­da Eýrazııany 300 jyl ýysynda ustaǵany barshaǵa málim... ...Búgingi qazaq jurty qandaı baqytty deseńizshi. Babalardyń ǵasyrlar boıy armandaǵan táýelsizdigi kezeńinde óz saıa­­satyn ózi júrgizip, óz problemalaryn ózi qarap sheship, «Máńgilik Elge» qaraı nyq qadammen adymdap barady. Bul arada Qazaqstan basshysy Nursultan Nazarbaevtyń eren eńbegi bar ekenin qazaq jur­tyn aıtpaǵanda, búkil álem halyqtary moıyndaǵan. Son­dyq­tan, bizder alys shal­ǵaıda júrsek te Nurekeń kórset­ken Nurly Jol Qazaq eli tarı­hynyń máń­gilik paraǵyna altyn árippen jazylatynyna kámil senemiz. Islam QABYShULY, Mońǵolııadaǵy Qazaq-túrki zertteýler ortalyǵynyń prezıdenti. Mońǵolııa, Ýlan-Bator.