Qazaq esimderi: astarly aqıqat

Esimde de minez bar

Qazirgi qoldanysta ortamyzǵa qaıta oralǵan nemese qaıta jańǵyrǵan Ahmet, Álıhan, Álı, Ámir, Aldııar, Erasyl, Maǵjan, Mıras, Nurasyl, Ramazan, San­jar; Aıarý, Aızere, Aqnur, t.b. sekildi esimder jeke adamdardyń ǵana emes, barsha kópshiliktiń kóńilinen shyǵyp ári tarıhymyzdy qaıta jańǵyrtqany belgili. Mundaı esimder tilimizde kóptep sanalady, olar halqymyzdyń ǵasyrlar boıǵy at qoıý shyǵarmashylyǵynyń, kórkemdik izdenisteriniń nátıjesi. Sondyqtan esim jeke adam úshin de, qoǵam úshin de óte mańyzdy.

Osy oraıda eki másele ózine arnaıy nazar aýdartady: biri – esimder psı­hologııasy, ekinshisi – esimder qu­qyǵy. «Esimder psıhologııasy» dep qo­ǵamdaǵy psıhologııalyq jaǵdaılardyń keıbir kisi attarynyń paıda bolýyna yqpalyn, esimniń maǵynasyndaǵy psıhologııalyq aqparattardy aıtamyz. Mysaly, bala toqtamaǵanda qoıylǵan Itbaı, Itemgen, Sasyqbaı, Oshaqbaı, Ta­ýypaldy, Satypaldy, Toqtar, Tu­rar, Amandyq sekildi kóptegen esim­ at qoıýshynyń ǵana emes, bútin bir áýlettiń kóńil kúıi turǵany anyq, ekin­­shiden, esimder maǵynasynan osy psıhologııalyq jaǵdaıdyń (suraý, tileý) sapalyq damý evolıýsııasy kórinedi. Iаǵnı at qoıý dástúrin saqtaı otyryp, jańa sapaly esimder qoıyla bastady. Dúnıege kelgen sábıdiń aman qalýy – atalǵan esimderdiń barlyǵyna ortaq tilek (maǵyna), alaıda Itbaı men Turar nemese t.b. mádenı sapasy bir-birinen alshaq. Esim maǵynasy tutynýshy men qoldanýshyǵa túrli (jaqsy, jaman, beıtarap) áser beredi. Qazirgi zertteýshiler esimderdi psıhologııalyq jaǵynan bir­neshe topqa bólip qarastyrady, olar­dyń qataryna dástúrli esimder, sán-esim­der, patrıottyq esimder, erekshe esimder, aqylǵa qonymsyz esimder, t.b. ja­tady. Bul esimder óz maǵynasymen qatar, at qoıýshynyń oılaý qabileti men emosııalyq kúıinen de aqparattar beredi. Qoǵamda bolyp jatqan ózgeristiń barlyǵy esimder maǵynasynan oryn alady, óıtkeni adamnyń psıhologııasyna kóbirek áser etken nemese oıynda turǵan arman-tilek at qoıar kezde tilge aldymen oralady. Qazirgi kezde qoıylyp jatqan esimderdiń maǵynasynan ulttyń ózine oralýy, ıaǵnı tarıhyn tanýy; syrt­qy yqpalǵa elikteýi, shyǵarmashylyq izdenisteri kórinis tapqan. Bunyń barlyǵy erteden bar, álemniń basqa elderinde de bar psıhologııalyq qubylys.

At qoıýdyń ózi adamnyń ómirge ke­lýimen tikeleı baılanysty. Ol jańalyq jaqyn jandardy túrli emosııaǵa toly áserge bóleıdi, ekinshiden sábıge at qoıý mindetin júkteıdi. Álem elderiniń basym kópshiliginde, dúnıe esigin ashqan jańa adamǵa uzaqqa sozbaı esim berý dástúri ornyqqan. Sondyqtan kóp jaǵdaıda emosııalyq kúıden aıyqpaı jatyp esim oılap tabýǵa nemese tańdaýǵa týra keledi. Erekshe, aqylǵa qonymsyz esimderdiń paıda bolýy osyndaıdan týyndaıtyn sekildi, ol túrli jaǵdaıda kórinis be­redi. Mysaly, adamnyń emosııalyq jaǵdaıynda, belgili bir tulǵaǵa degen qurmeti jaǵdaıynda, qoǵamdyq kózqarastyń yqpaly jaǵ­daıynda, t.b. Ondaı esimder tól sózderden, kirme esimderden bolýy múmkin. Kirme esim­derdiń enýi, belgili bir ýaqytta, áleý­mettik toptar arasynda belsendilikke ıe bolýy buryn da bolǵan, bolashaqta da bola bermek.

Árige barmaı-aq HH ǵasyrdyń basynan bergi tarıhymyzǵa úńilsek, qoǵamda bolǵan saıası, mádenı, ekonomıkalyq, tehnologııalyq ózgeristiń barlyǵy kisi esimderiniń quramynan oryn alǵan eken. Adgonbaı, Armııa, Bolshevık, Býdennyı, Brıgad, Bıýlleten, Vodokachka, Vıssarıon, Artek, Bereznıak, Arhımed, Baıron, Berlın, Gazet, Gelıı, Dyty, Jandaral, Janpol, Iskra, Lenmar, Marks, Medal, Motor, Mytys, Oblysbek, Porýchık, Rabfak, Salıýt, Samolet, Soıýz, Stalın, Frontbek, Selına, Sho­fer, Elektrıfıkasııa, Ekskavator – sol kezeńde ómirge kelgen sábılerge qoıylǵan esimder. Tizimdi ári qaraı soza berýge bolady, alaıda sol kezdegi kóptegen jaǵdaıdy eske alýǵa osynyń ózi jetkilikti. Bul esimderdiń shyǵý ýájderi men maǵynasynda adamdardyń sol jú­ıege, sonyń elementterine degen senimi, keler kúnge degen úmiti kórinis beredi. Birtutas alyp qaraǵanda, munda sosıalızm dáýirindegi qoǵamdyq kózqarastyń kartınasy beınelengen.

Táýelsizdik alǵan jyldar ishinde de syrttan engen esimder sany saıabyrlaǵan joq. Álem elderimen aradaǵy baılanys, aqparattar tasqyny qoǵamdyq sanaǵa ekinshi jaǵynan áser etti. Túrli baǵyttaǵy aqparat pen sheteldik fılmderdiń qo­ǵamdyq sanaǵa yqpaly sonyń bir kórinisi edi. Qazaq esimderiniń arasyna synalap kire bastaǵan Monıka, Krýz, Tom, Anjelıka, Djorj, t.b. sol aq­parattar tasqynynyń nátıjesi. Eli­miz­diń aımaqtarynda Saddam, Ben La­den, Býsh, Bılklıntonbek sekildi kóshbasshylardyń esimderi de baıqalyp qaldy. Qoǵamdyq pikir men kózqarastar jeke adamdarǵa yqpal etpeı turmaıdy, sonymen qatar at qoıardaǵy jeke adam emo­sııasy da únemi quryqtaýǵa kóne ber­meıdi. Esimder psıhologııasy degende mynandaı eki másele aıtylady: biri – esimderdiń ózin tutynýshyǵa áseri, ekinshisi – qoǵamdyq kózqarastardyń esimderge yqpaly.

Ilgeridegi esimdermen atalǵan sábıler dostarynyń ortasynda ózin qalaı sezinedi? Onyń tosyn esimin qoǵam qalaı qabyldaıdy? Ulttyq dástúr, mentalı­tet, dil men tanymǵa jat esimderdiń tilge úılesýi men úılesimi qalaı júzege asady? Ásirese kisi esimi adamnyń dini men diline sáıkestikti qajet etedi. О́tken tarıhymyzǵa taǵy bir kóz jibersek, syrt­tan engen esimderdiń deni arab pen parsy tilderinen eken. Keńes zamanynda sol tutastyqqa úlken syzat tústi. Al endi dinimiz erkindik alyp, jurtshylyq onyń ulttyq ereksheligimizben sabaqtas dástúrlerine den qoıa bastaǵanda, Alla­nyń esimin aıtyp, azan shaqyryp turyp, dini bólek qaýymnyń esimin qoıý kó­rinis bere bastady. Al adam dúnıeden ótken sát she. Oǵan osy esimimen janaza oqy­la ma, arýaqqa baǵyshtap quran oqyǵanda Ivanǵa nemese Ivanuly Bálenbaıǵa dep baǵyshtaý qanshalyqty kóńilge qonymdy? (Ásire­din­shildikten týǵan, qazaq esim deýge kelmeıtin jańa turpatty esimder óz aldyna jeke áńgime).

Kisi esimderiniń quramy ýaqyt talabymen birge ózgerip, jańǵyryp otyrady. Sondyqtan ilgeride atalǵan esimder jekelegen adamdarǵa qoıylǵanmen, sóz­dik qorda saqtalyp qalmaýy da múmkin. Ekinshiden, kirme esimderdiń tilimizge enýi men turaqtap qalý tarıhynda belgili bir sharttar bar. Tildiń zańdaryna sáıkes beıimdelý, dinı senim men ulttyq dástúr birligi, ulttyq múdde men qoǵamdyq kóz­qaras ýájiniń sáıkestigi t.b. osy shart­tardyń quramdy bóligi. Qazaq esimderiniń qazirgi jaǵdaıynda osy sharttardyń tutastyǵy men beriktigi asa mańyzdy. Bul másele aldaǵy kúnderde óz sheshimin tabatyny ras, alaıda qalaı tabady: ulttyq esimder óziniń tutastyǵyn saqtap, maǵynasy jat esimderdi yǵystyryp shyǵara ma, álde qorǵanysy setinep, «kim bolsa sol» kirip shyǵa beretin ala-shu­bar tizimge aınala ma? Qoǵamda esim­­siz adam bolmaıdy jáne osy esim­derdiń tutastyǵy – ulttyń, sol ult qu­ryp otyrǵan qoǵamnyń tutastyǵy. Qo­ǵamdyq sananyń esimderge, esimderdiń adamǵa yqpaly ózara tyǵyz baılanys­ty, aınalyp kelip turatyn úzdiksiz úderis. Ol adam, esim, qoǵam úsheýiniń birligin quraıdy, azamattardyń ulttyq kózqarasy men qoǵamnyń ulttyq beınesin aıǵaqtaıdy. Sondyqtan tildegi kirme esimderdiń qoıylý jıiligi áleýmettik psı­hologııanyń da bir kórsetkishi. Sábıge qoıylǵan kez kelgen esim resmı tirkelip, qujatqa túsken soń ulttyq tildiń múddesi men zańdaryna sáıkes kelse de, kelmese de «normaǵa» aınalady. Alaıda qazaq esimderiniń damýynda varvarlyq úrdiske jol berilmeýge tıis. At qoıý psıhologııasyna tikeleı yqpal etetin tarıhı-mádenı, saıası-ekonomıkalyq, dinı-ıdeologııalyq, t.b. faktorlar joǵary mańyzdylyqqa ıe, ásirese, qazaq esimderiniń tutastyǵy úshin, alaıda qazirgi kezde óte qolaısyz tustary da az emes. Eger tıisti talaptarǵa saı ere­jeleri belgilense, olardy quqyqtyq jáne lıngvıstıkalyq turǵydan nor­malaýdyń tetikteri aıqyndalar edi.

Esimder quqyǵy týraly ne bilesiz?

Esimder psıhologııasy men esimder quqyǵy ózara sabaqtas, birinshisi ekin­shisine yqpal etip otyrady. «Esimder quqyǵyn» ekijaqty qaraýǵa bolady. Birinshi – ulttyq esimderdiń ómir súrý quqyǵy, ekinshisi – azamattardyń esim ıelený quqyǵy. Ilgeride ulttyq esimder – halqymyzdyń ǵasyrlar boıǵy at qoıý shyǵarmashylyǵynyń jemisi ekenin aıttyq. Demek onyń mádenı mura retinde qorǵalýy shart. О́ziniń ulttyq bolmysyn saqtaý úshin durys tańbalanýǵa tıis  (Kanat emes Qanat nemese Skendir emes, Eskendir, t.b.); qazaq esimi ne onyń komponentteri keri tájirıbege paıdalanylmaýǵa tıis (Baıdbekspo, Akpantokpantýrarkoja, t.b.); ıtke nemese t.b. janýarlarǵa qoıyl­maýǵa tıis jáne arnaıy quqyqtyq normalary belgilenýge tıis. Mysaly, at qoıǵanda balanyń namysyna tıetin, ulttyq qundylyqqa qaıshy maǵynadaǵy sózderdi tańdaýǵa, qazaq halqyna opat ákel­gen adamdardyń esimin, birneshe sóz­den turatyn aıtylýy da, jazylýy da tym uzaq, qolaısyz esimder qoıýǵa tyıym salý. Azamattardyń esim ıelený quqyǵy Neke (erli-zaıyptylyq) jáne otbasy týraly kodekste qarastyrylǵan, endi osy qujatty ulttyq múddege sáıkes jetildirý qajet. Bundaı sharalar arqyly qazaq esimderiniń problemalaryn tolyq she­ship bere almaıtynymyz belgili, alaıda belgili dárejede shekten shyǵýdyń (Bekertýǵan, Dúldibek, Areg, Lımon, Elka, Plov v korobke) aldyn alýǵa bolady.

Ilgeridegi esimder dúnıege jańa kelgen kishkentaı azamattardyń esim ıelený quqyǵynyń qanshalyqty buzylatynyn kórsete alady. Sábıdiń óz quqyǵyn qorǵaı almaıtyn jasynda qoıylǵan kezdeısoq esimder keıin onyń bolashaǵyna, ómirden óz ornyn ıelený básekesinde kóp kedergi bolýy múmkin. Soǵan bir my­sal – sońǵy jyldary elimizde ótken úlken sharalardyń ataýy kisi esimderine aınalǵanyn bilemiz. Osyǵan baılanysty Azııa, Azııada, Samıt, Samıtta, Samıthan, t.b. sekildi esimder paıda bolyp, birshama ba­laǵa qoıyldy. Telearnalarda sol sábı­lerdi ata-anasymen shaqyryp alyp, talaı talqyladyq. Osy talqylaýlar jalpy kóp­shilik úshin qanshalyqty mańyzdy boldy, qanshalyqty sabaq ala aldyq – aldaǵy kúnder tájirıbesi kórsetedi. Kezdeısoq qoıylyp qalǵan esim úshin ata-ana da artynan ókingen bolýy múmkin. Bir este qalǵany: Azııada esimdi qyzdyń anasynyń «Bala ósken soń, Azııada alaýy janǵan sátte onyń shyr etip ómirge kelgenin, osyǵan baılanysty osy esimdi qoıǵanymyzdy túsindiremiz» degen sózi. Bul ata-ana úshin jeńil, óıtkeni bir-aq balaǵa túsindiredi, al bala kezdeısoq esi­min ómirinde tanysqan myńdaǵan adam­dardyń bárine túsindirip otyra ma? Kóz aldyńyzǵa elestetip kórińizshi... Ata-ananyń bir sáttik emosııasy bala esimin maqtanysh emes, arqalap júretin problemaǵa aınaldyryp otyr. Bul sátsiz qoıylǵan esimderdiń barlyǵyna qatysty másele. Qazaq jańbyr jaýyp turǵanda týǵan balaǵa – Jańbyrbaı, jeldi kúni – Jeldibaı, Daýylbaı, aptanyń kúnderine baılanysty Dúısenbaı, Seısenbaı, t.b. esimder qoıǵan. Arǵy jaǵy týǵan tabı­ǵatpen úılesim tabý fılosofııasyna jalǵasatyn kóne zamandardan jetken dástúr – ol kezdegi qoǵam úshin bul norma edi. Ata dástúrimizdi ardaqtaǵanymyz durys, alaıda ýaqyt talaptarymen de sanasýymyz kerek. Tilimizde «balam aman bolsyn!» degen tilekpen yrymdap qoıylǵan yńǵaısyz esimder bolǵanyn, alaıda keıin olar jańa formalarmen almastyrylǵany jóninde ilgeride aıttyq. «Itbaıdan» «Turarǵa» deıin qoǵamymyz úlken mádenı evolıýsııany basynan keshirdi. Qoıylý maqsaty men maǵynasy ortaq, alaıda mádenı sapasy ártúrli esimder ýaqyt talaptaryna saı jańasha sheshimderin osylaı tapqan. Qazaq esimderiniń evolıýsııasynda mundaı sátti ózgerister kóp jáne ol aldaǵy damý baǵyttaryn aıqyndaý úshin arnaıy zertteýdi ári búgingi kúnniń tájirıbesine paıdalanýdy qajet etedi. Búgingi azamattarymyz qýanysh pen aq tilekke toly taza kóńilin sábıiniń esimi arqyly berýdi jón sanaǵanda, kishkentaı esim ıesiniń erteńgi kóńil kúıin de oıdan shyǵarmaýǵa tıis. Halqymyzdyń at qoıý dástúri de osyny meńzeıdi.

Birtutas qazaq esimderiniń qory – halqymyzdyń at qoıý mádenıetiniń aınasy. Bul aına óziniń tazalyǵymen, ulttyq negiziniń tereń ári beriktigimen erekshelenýge tıis, solaı bolǵanda jeke adamdy ózgelerden daralaý­men qatar, tutastaı ultty aıshyqtaý ári tárbıeleý quralyna aınalady. Esim – adamnyń ózi, ómirde bar ekeniniń aıǵaǵy, ózgelermen baılanystyrýshy qural, ol sábıdi óziniń ulttyq ále­mimen jalǵastyrýǵa qabiletti bolýǵa tıis. Olaı bolmaǵanda sábıdi «nege sen óz ultyńdy súımeısiń» dep kinálaýǵa bola ma? nemese «mynaý seniń babańnan qalǵan mura, ony qurmetteýge tıissiń»,  degen sózdiń oǵan qanshalyqty pármeni bolmaq? Bola qalǵanda da, týǵan dástúrge týmysynan jat ul-qyzdy ısindire alar ma ekenbiz?

Qazaq esimi kishkentaı azamatqa qazaq qoǵamnyń bir múshesi retinde sińisip ketýine, óz ultynyń tolyqqandy ókili retinde ózgelermen baılanys ornatýyna múmkindik beredi. Eshkimge uqsamaıtyn erekshe esim bergisi keletin ata-analar bar, biraq keıde asyra silteıdi. Májilis, Djorj, Krýz, Klınton, Tom sekildi esim­derdiń qoıylýynda da osy ásire­silteý­shiliktiń izderi jatyr.

Sóz sońynda qazirgi jaǵdaıǵa shamalap boljam jasaý úshin myna bir statıstıkalyq málimetke júginip kórelik. 2023 jyly oqýǵa túsken talapkerlerdiń tiziminde qoıylý jıiligi mynandaı shetel esimderi kezdesedi: Albına (Al­bına) – 161, Artýr – 16, Venera – 3, Danel (Danıel, Danıel, Danııal) – 132, Dıa­na – 500, Dılıa (Dılıar,  Dılıara) – 116, Ekaterına – 2, Indıra – 69, Karına – 146, Laýra – 79, Maksım – 4, Samıra – 22, Iаnına – 1. Bul qazaq balalaryna qoıylǵan esimder (aty-jónderi boıynsha boljam jasaldy). Qarastyrylǵandardyń ishinde bir­sha­masynyń shyǵý tegi eýropalyqtar men azııalyqtarǵa nemese Islam men Hrıstıan dinderine ortaq esimder ekeni baıqalady. Mysaly, Adel – 7 (Adelıa – 34, Adelıa – 6) fransýz (myzǵymas, berik) jáne arab (ádil, ádiletti), Albına Anel – 588 (Anel – 402, Anelıa – 63, Ánel – 82), kóne grek (jaryq, nurly), arab (joly bolǵysh), qazaq (án terbetken el), Ramına – 21 parsy (náziktik) jáne ıtalııa­n (rımdik, Rımde týǵan), Zarına – 209 kóne slavıan (sar+ısa – patsha), Shrı-Lanka (áıel qudaı), latyn (ımperator), saq eliniń ımperatory. Al «naǵyz er, batyl, erjúrek» maǵynasyndaǵy Arsen esimi armıan, belorýss, bolgar, majar, grek, grýzın, ıspan, ıtalııan, latyn, nemis, polıak, tipti qytaı men japon tilderinde qoıylyp, álem elderine ke­ńinen taralǵan eken, al qazaq tilinde bul esimdi «aryńa sen» degen maǵynada da qoıatyndar bar. Arsen 2011-2015 jyldary jıi qoıylatyn on esimniń qatarynan kórindi. Esimderdiń bulaısha keńinen taralýyn jahandanýdyń yqpalymen baı­lanystyrýǵa bolady. Kóne evreı, latyn, grek, t.b. tilderinde paıda bolǵan kóne esimder mádenıet pen din arqyly belgili bir elderge kelip turaqtaǵan bolatyn. Ulttyq tanym-túsinikter men dinı senimderge baılanysty sol elderde olar dástúrli esimder retinde ornyǵyp ta qaldy. Alaıda memlekettik shekaraǵa baǵynbaıtyn qazirgi aqparattyq zamanda, kóne tulǵaly bolǵanmen «modaǵa» aınalǵan ondaı esimder, din men dástúrge qaramaı, qanatyn keńge jaıýda. Olardyń keń taralýyna tarıhı jáne qazirgi tanymal tulǵalar týraly aqparattar, esimniń dybystyq tulǵasy (erekshe aıtylýy), ásirese, álemdik mádenıetter básekesindegi ba­symdyqtar, joǵary jarnamalyq múm­kin­dikter, t.b. qolaıly jaǵdaı týdyryp otyr.

Jańa zamanda kirgen sheteldik esimder jurtshylyq arasynda tól esim retinde qabyldanyp ketken sekildi. Oǵan aty-jónin tolyq qazaqshalaǵan azamattardyń arasynda Albert, Albına, Anel, Artýr, Indıra, Daıana, Dılıa, Dılıara, t.b. esim­di ıelengenderdi mysalǵa keltirýge bolady. Tipti Albert esiminiń aldyna nur­dy qoıyp, Nuralbert sekildi jańa esim jasaý da kezdesedi. Sonymen qatar Anel, Anelıa, Arsen, Adına, Dılnaz, Dılnýra, t.b. qazaqshalap Ánel, Ársen, Ádına, Dilnaz, Dilnur formalarynda jazýǵa da nazar aýdaryla bastaǵan.

Statıstıkalyq málimetterden ańǵa­ra­tynymyz: birinshiden, jahandaný úderisteriniń qazaq esimderine de yqpal ete bastaýy, ekinshiden, elimiz halqyna ortaq esimderdiń jalpy belgileri kórinis bere bastaýy, úshinshiden, uzaq ýaqyt boıy orys tiliniń zańdaryna beıimdelip jazylyp kelgen ulttyq esimderimiz óziniń ulttyq bolmysyna orala bastaýy, tórtinshiden, shetel esimderiniń qazaq tiliniń zańdaryna beıimdelip jazyla bastaýy.  Osy bastaý kózderdiń ári qaraı damý qarqyny eldegi tildik saıasat pen áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıǵa tikeleı baılanysty órbıdi dep oılaımyz. Kisi esimi – qoǵamdyq sananyń, el azamattarynyń kóńil kúıinen habar beredi. Kóńil kúı qaıda burylsa, sol jaqtan esim tańdalady. Jekelegen tań­daýlar qashanda qubylyp turady, al dás­túrli esimder óziniń turaqtylyǵyn saq­taıdy. Alaıda búgingi jaǵdaı basqasha. Álem elderimen tyǵyz aqparattyq baılanysta otyrǵan qoǵamnyń kóńil kúıin boljaý qıyn...

Biz sóz etip otyrǵan til men dástúrge jat shetel esimderiniń jekeleı alǵanda sany az bolǵanymen, jıyntyq sany ótken jyly oqýǵa túsken talapkerler tiziminiń eleýli bóligin quraıdy. Oılandyratyn másele. Buǵan eń birinshi qazaq qoǵamynyń árbir múshesi jaýapty, ekinshiden, balaǵa at qoıý men ony rásimdeý tártibi quqyqtyq-normatıvtik turǵydan tıisti sheshimin tabýǵa tıis.

Bekjan ÁBDÝÁLIULY,

L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory