Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Ashtyq jyldaryndaǵy náýbet
Maıdannan elge din aman oralǵan ardagerlerimizdiń qatary sırep barady. Endigi kezde oq pen ottyń ortasynda janyn shúberekke túıip, jaýmen alysqan batyrlardy kózi tirisinde ulyqtaı aldyq pa degen oryndy suraq mazalaıdy. Mysaly, surapyl soǵystyń kermek dámin tatyp, Berlın mańynda jaralanǵan Mahmut Besimbaevtyń aǵaıyn-týystarynan «Atanyń shytyrman oqıǵasy týraly fılm túsiremiz», dep kelgenderdiń qaıta esik qaqpaǵanyn estigenbiz. Birneshe jyl buryn Mahmut Besimbaevtyń úıine biz de baryp, estelik áńgimelerin qaǵazǵa túsirip alǵanymyz bar. Ashtyqtyń qasiretin kórip, maıdannan aman oralǵan qarııanyń ómirden ozǵany týraly sýyt habar birer jyl buryn jetti. Soǵys ardageriniń maıdan shebindegi shym-shytyryq estelikterin oqyrmanǵa usynýdy jón kórdik.
M.Besimbaev 1924 jyly qańtarda Jambyl oblysynyń Talas aýdany Bostandyq aýlynda dúnıege kelgen. Balalyq shaǵy ashtyqpen tuspa-tus kelip, ata-anasynan aıyrylǵan bala Mahmuttyń taýy shaǵylyp, amalsyz Taraz qalasyndaǵy naǵashylarynyń úıine barady.
Tún. Aýyl. Ár mańda qaraýsyz qalǵan kıiz úıler qyltııady. Qas qaraıǵanda jaqynynan aıyrylǵan aýyldastardyń jan daýsy shyǵady. Ata-analar kóz qýanyshy balasynyń amandyǵyn oılap, aryp-ashyǵan. Talǵajaý eter qatqan nan bolsa, káne? Ashtyqtyń zaryn keshe dúnıege kelgen oıyn balasy túsinsin be? Biraq olar da toıyp as ishpegen soń kóshe kezip, timiskilenedi. Sol ýaq bala Mahmut ta qaladaǵy jıenine ilesip, kóshe kezip, tiskebasar izdeıtin.
«Balamyz ǵoı. Tarazdaǵy Tórtkól kóshesinde turamyz. Jıenime erip, kóshege tamaq izdeýge shyǵamyn. Qarnymyz toıyp as ishken kúndi umytqanbyz. Sodan bir kún bizdi eńsegeı boıly beıtanys kisi ustap alyp, ortalyqqa alyp bardy. Mılısıoner bolsa kerek. Bir úıge aparyp qamady. Ne isterimizdi bilmedik. Sharasyz qaldyq. Jıenimniń maǵan qaraǵanda eti tirileý edi. Tórtkóldi burynnan bilse kerek. Qamaýdan qashyp qutyldy. Men qasha almadym. Birneshe kún ótti. Álgiler meni ashtan qatpasyn dese kerek, azyn-aýlaq as-aýqatyn berdi. Áıteýir jalǵyz emespin. Janymda men quralpy balalar bar. Keıin bildim, áńgimelep otyrǵan aýmaq qazirgi qalanyń qaq ortasy eken. Sodan kóp uzamaı ózim qatarly bir top balany poıyzǵa mingestirdi. Qaıda, kimge bara jatqanymyzdan habarymyz joq. Neshe kún jol júrgenimiz este qalmapty, biletinim, buryn ataýyn estimegen Aqbulaq degen aýylǵa alyp bardy. Balalar úıi. О́se kele bildik, Aqbulaq Reseımen shektesedi eken. «Dúnıe bir aınaldyrsa, shyr aınaldyrady» degen. Kónbeske amal bar ma? Balalar úıinde tárbıelenip, sonda oqydym», dep bastaǵan edi ardager áńgimesin.
Mahmut Besimbaev bala kúninen sýret salýǵa qyzyqqan. Jas sheberdiń tyrnaqaldy týyndylaryna qatarlas dostarymen qosa tárbıeshiler de oń baǵasyn bergen. Daryndy ekenin túısingen. Aqyry tárbıeshilerdiń nusqaýymen Mahmut Besimbaev Ýkraına ortalyǵy Kıevtegi ýchılıshege oqýǵa túsedi. Bul 1940 jyldyń kúzi edi. Sýret salýǵa bala jastan áýes bolǵan ol kóp uzamaı beıneleý óneriniń qyr-syryn kásibı túrde meńgere bastaıdy. Biraq jas daryn sheber sýretshi bolsam degen asqaq armanyn ýaqytsha shegere turýǵa májbúr bolady.
Maıdandaǵy jantalas
1941 jyl edi. El-jurt alańsyz. Jastar jaǵy ádettegideı oqýdan keıin jıi bas qosyp, ár kúnin kóńildi ótkizýge tyrysady. Kınodan toptasyp qaıtqan bozbala, boıjetkenniń arasynda Mahmut ta júr. Kenet, kóshede ersili-qarsyly júrgen turǵyndardyń kóbeıip, alańsyz halyqtyń áldenege úreılenip, ulardaı shýlasqanyn kórgen jastar bir bálekettiń taıaǵanyn ishteı sezgen. Halyqty úreılendirgen habar soǵystyń bastalǵany týraly úndeý eken. Alǵashynda ańtarylyp qalǵan jastar lezde ýchılıshege barady. Kóp uzamaı ýchılısheniń jertólesine toptasqan stýdentterge beıtanys ofıser kelip, Otan aldyndaǵy mindetin óteýge daıyn erikti jastardy jııady. Bala kúninen áskerılerdiń kıim úlgisine qyzyǵyp ósken jastar shynynda maıdanda jaýmen alysatynyn sezse she?
«Jedel jetken habardyń izinshe qyzdar meıirbıke bolýdy quptasa, biz óz erkimizben áskerı mindetimizdi óteımiz destik. Sodan birer kúnde-aq qalaǵa jaqyn, shamamen 30 shaqyrymdaı qashyqtaǵy áskerı daıyndyqtan ótetin aımaqqa bardyq. Buryn-sońdy kórmegen qarý-jaraqty qolǵa alyp, durys ustaýdy úırene bastadyq. Men bala kúnimnen shıraq ári epti edim. Sol qasıetim kómektesti. Aptaǵa jýyq oqý-jattyǵýdan óttik. Kóp uzamaı bizge tapsyrma keldi. Otqa oranǵan maıdannyń keıingi shebinde júretinimizdi bildik. Blındaj, okop qazdyq. Sonda shamamen bir jyl, eki aıda Kıevten Stalıngradqa jaıaý jettik. Keıingi sheptegi biz quralpy sarbazdarǵa jaǵdaı jasalmady. Tipti jarytyp as ishýdiń ózi armanǵa aınalǵan. Jan baǵýdy oılap, jemegen bálemiz qalmady», degen Mahmut ata biraz kidirip, sózin qaıta jalǵady.
Mahmut Besimbaevtardyń quramy Stalıngradqa jetkende ásker kemip, nebári 17 jaýynger qalǵan. Qalaǵa kirgen sarbaz az bolǵan soń, Stalıngradtaǵy keńes áskeriniń qosyny osy topty suraqtyń astyna alyp, qamaýda ustapty. Tórt kúnnen keıin bosatqan. Mahmut Besimbaev maıdanda motoatqyshtardyń polkinde bolǵan. Polk komandıri Nıkolaı Kovalevpen de sonda tanysady. Ekeýi eki jylǵa jýyq ýaqytta dostasyp úlgeredi.
Besimbaevtyń tuńǵyshy
1942 jyldyń kúzi. Osy mezgildi Mahmut Besimbaev ómiriniń sońyna deıin esten shyǵarmap edi. Maıdan. Sheginerge jol joq. Komandırdiń aıtqany zań. Sarbazdar tamaqtanyp, áldenip alǵan soń, basshylardan Stalıngradqa jaqyn mańdaǵy traktor zaýytyn qorǵaý týraly tapsyrma túsedi. Jaýdy tutqıyldan kútip, tosynnan ústinen basyp qalý mindeti júktelgen soń, jaýyngerler jan-jaqqa bytyrap, qolaıly oryn saılaı bastaıdy. Osy kezde Mahmut ta qarap qalmaı, sol mańdaǵy bıik ǵımaratty betke alady. Birinshi qabatyna jasyrynyp, qybyr etpeıdi. Arada jarty saǵat óter-ótpeste Mahmut qozǵala bastaıdy. Sol sát úıdiń joǵary qabatynan náresteniń shyryldaǵan daýsyn estip, tosyrqap qalady. Alyp-ushyp úıdiń ekinshi qabatyna kóterilse, rasymen, qanǵa shomǵan sábı jatyr eken. Shaqalaqty dereý qolyna alyp qaraılasa, bala sap-saý. Jaraqaty joq. Tóńirekti barlap, taıaq tastam jerde sábıdiń sulyq túsip jatqan anasyn baıqaıdy. Jaqyndasa, baıǵus ana til tartpaı ketipti. Eki jetim kezikti. Biri – ashtyqtan aman qalǵan er, ekinshisi – soǵystyń ne ekenin de bilmeıtin shaqalaq. Kók kóz balany Mahmut qushaǵyna alyp, jýyndyryp, tosyn jaıdy komandırge baıandaıdy. Komandır jas jaýyngerdi bógemeı, sábıdi sanbatqa aparýdy buıyrady. Sodan kók kóz balanyń tegin Besimbaev, atyn Mahmut dep jas sarbazdyń ózi qoıady.
Qan maıdan. Qaı tustan snarıad túsip, janshyp qalatynyn bilmeısiń. Biraq qandy kóılek jaýyngerlerdiń jeńiske degen senimi ólimnen kúshtirek edi. Oq qarsha borap, jarylǵyshtar kókten tópelep túsip jatqanda, qalaı degende de boıdy úreı bıleıdi. Qas qaraıǵanda tipti qıyn. Mahmut Besimbaev osyndaı alasapyranda kútpegen jerden jaraqat alady. Sodan Qazan qalasynda 7 aı emdelip, qaıta maıdanǵa attanady. Buryn ózi sheginip júrip soǵysqan Lenıngrad túbine barady.
1943 jyly shendiler kelip, Mahmut Besimbaev quralpy 20-30 jasty jınap, ushaqpen alyp ketedi. Keıinirek bilse, iriktelgen jaýyngerler Pskov qalasyna jetipti. Onda sarbazdar parashıýtten sekirýge mashyqtanady eken. Jas jaýyngerler 2 aı daıyndalyp, parashıýtten sekirýdi úırenip alady.
«Daıyndyqtan óttik-aý degende bizdi qaıta ushaqqa otyrǵyzdy. Qaıda bara jatqanymyzdy taǵy bilmeımiz. 1943 jyldyń qysy. Ushaqtan taǵy sekirdik. Ereje boıynsha ishteı onǵa deıin sanadym da, parashıýttiń tartqyshyn tarttym, biraq ashylmady. Qas pen kózdiń arasynda eki, úshinshi ret tarttym, bolmady. Kózdi jumdym, jetken jerim osy eken dedim. Sońǵy ret tasyrlaǵan daýys estildi. Odan keıingisi esimde joq. Keıin surastyra kele aǵash ústine qulaǵanymdy bildim. Apta boıy es-tússiz jatyppyn. 7-8 jerimnen jaralanyppyn», dedi Mahmut Besimbaev.
Jas jaýynger sol jaraqatynan keıin gospıtalge de barmaı, sarbazdardyń qosyna qosylady. Sodan olar Lenıngradqa azyq-túlik jetkizýge shyǵady. Araǵa eki aı salyp, Stalıngradqa dıvızııa jetip, qalany azat etýge kirisedi. 1944 jyly shabýyldy údetedi. Jaý qolyndaǵy 100-den astam shaǵyn aýyl bosap, kóp uzamaı Kıev, Harkov, Mınsk qalalary azat etilgen. Jaýdyń betin qaıtarǵan jaýyngerlerdiń qatarynda Mahmut Besimbaev ta bolǵan. Budan keıingi jaǵdaı belgili, ásker birte-birte qalalardy bosatyp, Rýmynııa asyp, Germanııaǵa oıysady. Biraq Berlınge shamamen 72 shaqyrym qalǵanda Oder ózeni mańynda Mahmut Besimbaev taǵy jaraqat alady. Varshavadaǵy gospıtalǵa túsedi. Besimbaev endi tilge kelip, saýyǵa bastaǵanda, keńes áskeri Berlındi aldy. Soǵys bitti degen habar jetedi.
«Kóp uzamaı saýyǵyp, Polshadan Novosıbırskige bardyq. Sonda bizdi Japonııaǵa aparmaqshy boldy. Biraq men barǵan joqpyn. Keıin Tomskide tutqynǵa túskenderdi qaraýyldadyq. Qysqasy, 1953 jylǵa deıin sonda júrdik. Ýaqyt kele elge oraldyq. Tup-týra 21 jyl orystyń arasynda júrgen soń, qazaq tilin umytyp qalyppyn. Baıaǵy Tórtkól kóshesine tike tarttym. Ájemizdiń qyzdarymen qaýyshtym. Báriniń qazaqshasy jaqsy. Sózderin túsindim, árıne. Alaıda tis jaryp jaýap qaıtara almadym. Kúnderdiń bir kúninde sol kezdegi Lenın atyndaǵy saıabaqtyń irgesinde sýretshilerdiń sheberhanasy baryn estip, bardym. Sheberhanadan áli komandırimiz Nıkolaı Kovalev shyǵyp keledi. Iá, ózi. Ol meni qasyna alyp júrip, beıneleý ónerine baýlydy. Keıin biz de táp-táýir sýret sala bastadyq. Bir sózben aıqanda, Kovalev ustazym boldy ári ákemdeı qamqorlyq kórsetti», dep tolǵanady maıdanger.
Rasynda, Mahmut Besimbaevtyń ómiri shaǵyn áńgimege bergisiz. Bul oqıǵanyń sharyqtaý shegi – 1943 jyly joldary úzilgen komandır N.Kovalev pen Besimbaevtyń Jambylda qaýyshatyn shaǵy. M.Besimbaev N.Kovalevtyń keıingi ǵumyrynda qasynda bolǵan. Keıipkerimiz soǵystan kelgen jyly jary Tolǵan Sátbaevamen shańyraq kóteredi. Bes ul, bir qyz súıedi. Maıdanger II dárejeli «Otan soǵysy» ordenimen, «Erligi úshin», «Germanııany jeńgeni úshin» medaldarymen marapattalǵan. Soǵystan keıin eńbekten alystamaı, sharýashylyqqa da aralasqan.
