Tasqyn sabaǵy

Tek Tó­tenshe jaǵdaılar mı­­nıstr­liginiń she­neý­nikteri «Bıylǵy sý tasqyny – 80 jylda bir-aq ret qaıtalanǵan qubylys. Endi kóp ýaqyt mundaı tótenshe jaǵdaı bolmaıdy», dep arqany keńge salyp, jaıbasarlyq pen jaıbaraqattyq tanytpasa, quba-qup. О́ıtkeni apat aıtyp kelmeıdi. Máselen, 2010 jylǵy naýryz aıynda Almaty oblysynyń Aqsý aýdanyndaǵy Qyzylaǵash sý qoımasyndaǵy bóget buzylyp, topan sý Qyzylaǵash aýylyndaǵy 450 úıdi qıratyp, 45 adamdy mert qylǵany jadymyzda. Osy qasiretti oqıǵaǵa baılanys­ty Jalpyulttyq aza tutý kúni jarııalanǵan edi. Adamdardyń qaza tabýyna ákelip soqqan tótenshe jaǵdaıǵa baılanysty qylmystyq is qozǵalyp, kináli laýazym ıeleri sot arqyly jazaǵa tartylǵan. Keıin Qyzylaǵash aýylynyń aldynda sý tasqyny qurbandaryna arnalǵan eskertish monýment ornatylǵan. Alaıda ókinishke qaraı, Qyzylaǵash oqıǵasynan TJM men jergilikti atqarýshy organ­dar sabaq aldy deý qıyn. Bıyl­ǵy alapat sý tasqyny sony aıǵaqtap berdi.

Osy oraıda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev 25 sáýirde ótken Qazaqstan halqy Assambleıasynyń HHHIII sessııasynda sóılegen sózinde: «Apattarǵa qarsy kúrestiń tıimdi júıesin qurýdy kózdeıtin kúrdeli sharýa sheshimin tabýy kerek. Sondyqtan tabıǵat apattarymen kúresetin pármendi sharalar qabyldaý úshin memleket pen ǵylymnyń yqpaldastyǵyn is júzinde qaıtadan túzý qajet. Meniń tapsyrmammen Tarazdaǵy Qazaq gıdromelıorasııa-qurylys ıns­tıtýty qaıta qurylady. Sondaı-aq Almatydaǵy Seısmologııa ınstıtýtynyń áleýeti kúsheıedi. Klımat ózgeristerin zerttep, tejeýge aıryqsha nazar aýdarylady. Sý sharýashylyǵy salasyn basqarý júıesi, onyń ishinde «QazSýShar», «Nura toptyq sý qubyry» sııaqty kompanııalar da túgel qaıta qu­ry­lady. Eldegi bógetter men bógenderdiń barlyǵy derlik ótken ǵasyrdyń 50-70 jyldary salynǵan. Zaman talabyna saı sý qoımalary tapshy bolǵandyqtan, bıylǵy tasqynnyń zardaby tipti aýyr boldy. Sondyqtan Qazaqstannyń 11 aımaǵynda jańadan 20 bógen salynady, taǵy 15-ine kúrdeli jóndeý júrgiziledi. Sonda 134 eldi mekendi sý basý qateri edáýir azaıady. Sý resýrstaryn basqarý júıesin damytý tujyrymdamasyna tasqynnyń aldyn alý jáne onyń saldaryn azaıtý sharalary qosylady. Bul sharalar halyqaralyq tájirıbeni eskere otyryp ázirlenedi. Tótenshe jaǵdaılar mınıstrliginiń tehnı­ka­lyq bazasyn jańartamyz. Onyń arnaıy tehnıkasynyń, tik­ushaq­ta­ry men ushaqtarynyń sanyn kóbeıtemiz. Ulttyq gıdrogeologııa qyzmeti qaıta qurylady. Bul qyzmet jerasty sý resýrstaryn barlaý jáne qorǵaý jumysymen aınalysady», dedi.

Memleket basshysynyń Úki­met­ke ber­gen osy tapsyrmalary oıdaǵydaı iske asyrylsa, eli­miz­de sý tasqyny, jer silkinisi sııaqty tabıǵı apattardyń al­dyn alýǵa qajetti múmkindik týary anyq. Bul rette endigi eń mańyzdy másele – oryndaýshylyq tártipti kúsheıtý, ortalyq jáne jer­gilikti memlekettik organdar bas­shy­larynyń jaýapkershiligin arttyrý. Máselen, Senat depýtaty Serik Shaıdarov jýyrda Úkimetke joldaǵan depýtattyq saýalynda «Mınıstrlikterdiń jumysynda júıelilik pen sabaqtastyq joq. On jyl buryn mınıstrlikter men jergilikti atqarýshy organdar birlesip, erigen qar sýyn jınaý, sý qoımalaryn salý, gıdrotehnıkalyq ǵımarattardy qaıta qurý jáne jóndeý, ózen arnalaryn tazartý boıynsha úlken josparlar jasady. Alaıda sol josparlardyń kópshiligi qaǵaz júzinde qaldy», dedi.

Al Májilis depýtaty Abzal Quspan osy másele boıynsha Bas prokýrorǵa depýtattyq saýal jol­­dady.

«Elimizde keıingi otyz jylda bolǵan iri sý tasqyndaryna nazar aýdarsaq, olar 1993, 1994, 2008, 2010, 2011, 2012, 2014, 2017 jáne 2018 jyldarǵa kelgen eken. Sarapshylardyń esepteýinshe, keltirilgen jalpy shyǵyn kólemi shamamen 315,2 mln dollardan asady. Al bıylǵy shyǵyn bulardyń bárinen asyp túsip, antırekord bolǵaly tur. Alaıda osy kezge deıin sý tasqynynyń aldyn almaǵany nemese salǵyrttyq tanytyp, jol bergeni úshin eshbir joǵary laýazymdy tulǵa qylmystyq jaýapkershilikke tartylmapty. Bul jerde men jergilikti atqarýshy organnyń, ıaǵnı ákimderdiń jaýapkershiligi týraly aıtyp otyrmyn. Nege jergilikti atqarýshy organ? О́ıtkeni ózen boıyndaǵy sý jaıylmalarynan jer bergen, saıajaılardy is júzinde turǵyn úıge aınaldyrǵan, ıaǵnı jaryq, gaz tartyp, azamattardy turaqty tirkeýge ruqsat bergen – Úkimet emes, jergilikti atqarýshy organdar, ıaǵnı ákimder. Al keltirilgen shyǵyndardy óteý salmaǵy árkez memleket moınyna artylady. Qylmystyq kodekstiń 3-babynda asa iri zalal jáne aýyr zardap degen uǵymdar bar. Bıylǵy sý tasqynynda memleket te, azamattar da asa iri kólemde shyǵynǵa uryndy, eń qıyny – adamdarymyzdan aıyrylyp qaldyq. Osyǵan baılanysty Prezıdent sizge naqty tapsyrma berdi. Sondyqtan men bir top depýtat arnaıy baryp, qalyptasqan jaǵdaıdy zerttegen eki óńir – Batys Qazaqstan oblysynyń jáne Atyraý oblysynyń Qulsary qalasynyń mysalynda tekserýdi Bas prokýratýra deńgeıinde, keshendi túrde uıymdastyrý qajet dep esepteımin», dedi A.Quspan.

«Buqaralyq aqparat qural­da­ryna, joǵary jaqqa jalǵan aqpar beretin­der­ge qatań jaza belgilenýi shart. Bul – qıyn sharýa emes. «Sóz ben istiń arasynda sańylaý qalmasa eken» degen halyqtyń tilegi bar. Qazirgi zamanda ár deńgeıde shuǵyl sheshim qabyldap, jaýapkershilikti moıynǵa alatyn tulǵalar qajet. Tıisti laýazymǵa taǵaıyndaý kezinde talap etiletin ólshemderdiń biri naq osy qasıet bolǵany jón», dep jazdy memleket jáne qoǵam qaıratkeri Darhan Myńbaı áleýmettik jelidegi pa­raq­shasynda.

Taǵy bir oılanarlyq jaıt – máji­lismen Maqsat Tolyqbaı rızashy­lyq­pen atap ótken Atyraý oblysyndaǵy Mııaly aýyly sııaqty turǵyndary syn saǵatta ju­dy­ryq­taı jumylyp, apatqa qarsy tura bilgen aýyzbirligi myqty eldi mekenderdi ózgelerge úlgi-ónege etý sharalaryn qarastyrý. Bálkim, aýdandyq nemese oblystyq máslıhattar olar úshin «Uıymshyl aýyl» qurmetti ataǵyn taǵaıyndap, onyń kýáligin saltanatty jaǵdaıda tapsyrǵan jón shyǵar.