Qulpytas – sóziniń astarynda tereń mán jatyr. Kiltin tap ta, ashyp keregińdi al degendeı. Kilti – qarapaıym ǵana, arab álipbıin bilý. Qazir bul álipbıdi biletinder sanaýly, qulyp salynǵan tastardy kádege jaratýǵa áreket baıaý. Negizi keı oblystarda qulpytastardy memleket qorǵaýyna alyp, esebin júrgizip, múmkindiginshe tasqa jazylǵan jazbany kırıllısaǵa aýdaryp ta jatyr. Biri tek memlekettiń qorǵaýyna alý úshin sanyn sanamalap, nómirlep, tizbegin jasasa, endi biri ózine qajet tulǵalarǵa qoıylǵan qulpytastardy iriktep jınaqtaýda. Aldaǵy ýaqytta elimizdiń aýmaǵyndaǵy barlyq qulpytastyń ornalasý kartasyn tizip, tolyq sýretke túsirip, arab álipbıinen aýdarýǵa keletinderdiń bárin kırıllısaǵa túsirýimiz qajet. Bunyń mańyzdy tustary óte kóp. Solardyń birazyna toqtalsaq deımiz.
Birinshiden, arab álipbıimen jazylǵan qulpytastardyń deni XVIII-HH ǵasyr aralyǵyn quraıdy. Ár qulpytasta qaıtys bolǵan adamnyń aty-jóni, qaı jyly týǵany, neshe jasta qaıtys bolǵandyǵy, qaı rý, tas qoıǵan kimder ekendigi kórsetiledi. Tipti, keıbirinde qaıdan bilim alǵandyǵy, ustazy kim bolǵandyǵy týraly da málimet bolatynyn eskersek, bul tarıhty zertteýge asa mańyzdy, taptyrmas maǵlumat bolary anyq.
Ekinshiden, elý ne júz jyldan keıin bul qulpytastar jańbyr men qar, kún kózi, jel, t.b. tabıǵattyń áserinen tozyp, jazbalar oqylmaı qalary anyq. Ýaqyt óte kele qulap, ne qum kóshine kómilip, jer astynda qalyp qoıýy bolyp jatady. Shetel muraǵattaryndaǵy qujattardy ákelýge qyrýar qarjy qajet dep júrgende, kóz aldyńdaǵy, tanaý astyndaǵy tasqa jazylǵan tarıhymyzdy qaǵazǵa túsirmesek, urpaǵymyzdyń aldynda ne dep jaýap beremiz? Bul bárimizge ortaq suraq dep oılaımyn.
Úshinshiden, halqymyzda «óli razy bolmaı, tiri baıymaıdy» degen maqal bar. Razylyq ólige kerek pe, álde tirige me? О́li – ata-babań, tiri – búgingi sen. Onyń urpaǵy. Árıne sen úshin kerek. Búginginiń ata-anasy qaıtys bolsa, kól-kósir toıdaı etip asyn beredi, qyrqy ne júzine deıin basyn kóteredi. Bireýler záýlim kesene salady. Endi oılańyzshy, olardyń aldyndaǵy ata-analarymyz qaıda? Olardy umytqanymyz jón be? Ony túgendeýge áke-sheshemizdiń múmkinshiligi bolmaǵany aıdaı anyq. Sebebi, Keńes úkimeti mursa bermedi, tarıhymyzdy joıyp, ata-babamyzdy umyttyryp, jerimizdi ıelenip alýǵa talpyndy. Kóptegen eski qorymdaǵy tastardy, qulpytastardy qurylys materıalyna paıdalandyryp, «bul qalaı?» degen qazaqtardy «bılikke qarsy» degen jeleýmen jazalaǵan jaǵdaılar bolǵan. Tipti daladaǵy qulpytasty ádeıi traktormen qulatyp, talaıyn qıratqanyn kóne kózder aıtyp otyrady. Endi táýelsizdigimizdi alǵannan keıin de ata-babańnyń súıegin sabylǵan tehnıka basyp, mal tapap, qaraýsyz, esh qorshaýsyz kóz aldyńda joq bolyp bara jatqany qalaı? Endeshe, boıda ulttyq rýh barda paryzymyzdy ótegen abzal emes pe? Jeti atanyń qaǵıdasy – tek jetinshi býynǵa deıin qyz alyspaý emes, sonymen qatar, kem degende jeti ataǵa deıingi ata-babańdy bilip, qurmetteý dep túsingen jón.
Tórtinshiden, qazaqta «Jeti atasyn bilmegen jetesiz» deıdi. Búgingi kúnge deıin elimizdiń aman saqtalýyna, ulan-ǵaıyr
jerdiń ıesi bolýymyzǵa jeti atalyq qaǵıdanyń úlken róli bolǵanyn kim joqqa shyǵara alady. Ulttyń qany taza, oı-júıesiniń jaqsy damýy, tárbıeli, tekti bolýy – negizinen teke de táýeldi. О́kinishtisi, otarlaý saıasatynyń kesirinen búginginiń adamy jeti atasy túgili, tórtinshi ne besinshi atasyn da bilmeıdi. Eger ár atanyń orta jasyn 35 jyl dep alsaq, jetinshi atań osydan 245 jyldy qurar edi. Osydan-aq baıtaq dalamyzdaǵy qaraýsyz, duǵa baǵyshtalmaı umyt qalǵan qulpytastar birimizdiń bolmasa birimizdiń ata-babamyz ekeni anyq. Mine, qulpytastaǵy jazbalar oqylsa, kóp adam óziniń ata-babasyn bilip, jeti atasyn aıqyndap, qyz alyspaıtyn jaqyn-týysyn kóbeıtip, urpaǵyna oń tárbıe berip, tektilikti saqtap, elimizge adal qyzmet eter urpaqty kóbeıteri anyq.
Besinshiden, urpaqty otansúıgishtikke tárbıeleýdiń joly, ár qazaqtyń Otany – Qazaq eli. Sol Otanǵa súıispenshiliktiń qaınary ár adamnyń óziniń jáne ata-babasynyń týyp-ósken jerinen bastaý alady. Elinen jyraqqa ketken kez kelgen esti adam týǵan jerine tabany tıgende aýnap-qýnap, keýdesin kere tynystap, saýmal aýany boıyna sińiredi. Odan qýat alady.
Iá, samsaǵan qulpytas qazirgi qalanyń da, aýyldardyń da mańynda kezdesedi. Soǵan úńilip qarasań tamyryńnyń qaıdan bastaý alatyn tanyp-bilesiń. Búgin halyqtyń kóbi, sonyń ishinde jastar qalada ómir súredi. Bul ómir zańdylyǵy. Biraq qalanyń qabat-qabat úıleri naǵyz otansúıgishtik sezimdi qalyptastyrýǵa jetkiliksiz. Onyń ornyn toltyram deseń, ata-babańnyń týyp-ósken jerin bilip, sýyna shomylyp, qumyna aýnap, aýasyn jutyp boıyńa rýh alýyń qajet.
Altynshydan, otarlaý saıasatynyń kesirinen elge eńbegi sińgen, tarıhta eleýli orny bar tulǵalardyń aty atalmaı, esimderi jadymyzdan óshirilip, jerlengen jerin bilmeıtin halge de uryndyq. Táýbe, táýelsizdigimizdiń arqasynda osy olqylyqtyń orny tolýda. Elimizge eńbegi sińgen tulǵalardyń jerlengen jerin qaraıtyp, basyna kesene turǵyzý isi jańǵyrýda. Biraq keı isterimizdiń arty daý-damaıǵa aınalyp, jikke bólinip shyǵa keletinimiz bar. Bul – qatelik, qater is. Al qulpytastardy daýlaspaı júıeli zertteý – osy máseleniń oń sheshilýine sep bolary anyq. Mysaly, qulpytastar syryna tereń úńilip, oǵan júıeli jýrnalıstik taldaýlar júrgizip júrgen áriptesimiz Qazbek Quttymuratulynyń tyńǵylyqty eńbegin erekshe atap ótýge turady. Sózimizge bir dáıek uranǵa aınalǵan batyr Dáýqara Qaraqojaulynyń qulpytasy tuńǵysh ret oqyldy. Dáýqara batyr 1687 jyly dúnıege kelip, 64 jasynda 1751 jyly qaıtys bolǵan eken. Syrym babamyz jas ta bolsa Dáýqara batyrdy kóripti. Naýsha batyrdyń Syrym babamyzben zamandas bolǵany anyq. Osyǵan deıin kóptegen zertteýshi qashan, qaıda qaıtys bolǵany belgisiz dep júrgen Naýsha Qarjaýulynyń jerlengen jerin aqsaqal Naýryzbaı Ábilhaıyrov kórsetti. Qulpytasy da saqtalǵan. 1849 jyly 81 jasynda qaıtys bolǵan. Aldaǵy qos batyrdy, Syrym babymyzdy eske alý sebebimiz, oqyrmanǵa bul tulǵalardyń qaı kezeńde ómir súrgenine nazar aýdarý edi. Urpaqtar sabaqtastyǵy degen osy.
Dáýqara men Naýsha batyrdy ulyqtap, kesene turǵyzam desek – jatqan jeri belgili, qulpytasy saqtalǵan. Aramyzda osy batyrlardyń urpaqtary da bar. Bul olar úshin ata-baba aldyndaǵy boryshyn óteıtin keremet múmkindik. Biri bastap, qalǵany qosshy bolsa, qane! Biz muny qulpytastardy zertteý arqyly ótkendi jańǵyrtýǵa bolatynyn ańǵartý úshin aıtyp otyrmyz.
Jetinshiden, eldiń qamyn jegen han, bı, batyr, áýlıe, ǵulamalardyń jatqan jeri bolashaqta týrızmniń ózegine aınalsa utylmas edik. Sebebi, kim bolsa da urpaǵynyń babalaryndaı elge adal qyzmet etýi arqyly tanymal bolyp, izin abyroımen jalǵastyrǵanyn qalaıdy. О́zi úshin, eli úshin úlgi tutarlyq tulǵalar basyna baryp, týǵan jerdi aralap, halqyn, jerin satpaıtyn urpaq tárbıeleýge tyrysady. Onyń syrtynda kelgen qonaqtardy da sol jerlerge aparyp, týrızmdi jandandyra túsedi.
Segizinshiden, bul qadam qazaqty «nadan, oqýdy, jazýdy bilmegen» dep kúıe jaqqandardyń ótirigin kókke ushyrady. Qulpytastaǵy jazýlar qazaqtyń baı tili, saýatty jazýy bolǵandyǵyn dáleldeıdi. Bir-aq mysal, Batys Qazaqstan oblysy, Aqjaıyq aýdany, Bazartóbe aýylynyń batys betinde, 18 shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan Máýlemberdi qaýymyndaǵy qulpytastardy oqyǵan ǵalymdar jazýlardyń arab tilinde óte saýatty jazylǵandyǵyna tańǵalǵany bar. Ol jerge jerlengen adamdardyń óte tereń bilimdi, ǵalym bolǵany, tas qoıǵan adamdar da jaı emes ekendigin aıtyp jatty. Sol jerde bir atadan taraǵan birneshe adamnyń qulpytasy boldy. Báriniń de tereń bilimdi, dinı saýatty bolǵandary kórsetilgen. Tektilik degen osy. Urpaqtan-urpaqqa tereń bilim, oń tárbıe berýdiń úlgisi bul. Halqymyz saýatsyz bolsa, mundaı jádiger qaldyrar ma edi? Otarlaýshy ulty oıatpaı, qapasta ustaý úshin osyndaı qaraýlyqqa barǵan ǵoı.
Toǵyzynshydan, qulpytastaǵy jazý túbimiz bir túrki elderimen tól tamarymyz bir, ulttyq dástúrimiz, dinimiz ortaq ekenin kórsetedi. Tipti, jyl sanaýymyzdyń ózi birdeı bolǵanyna da osy qulpytastar dálel.
Onynshydan, HH ǵasyrdyń basy naǵyz alasapyran kezeń boldy. Alash zııalylary jeke bastyń qamynan eldiń qamyn joǵary qoıyp, tabandylyqpen týǵan jerdi saqtap qalýǵa bar kúshin saldy. Sonyń arqasynda búgin azat el bolyp otyrmyz. Qıyn-qystaý zamanda eline qorǵan bolar azamattardy dúnıege ákelip, tárbıelegen sol rýhy myqty babalarymyz. Endeshe, olardyń arasynda qaraýsyz qalǵan adam qalmaý kerek. Qulpytastary boıynsha atyn jańǵyrtyp, abyroıyn kóterý abzal.
Mine, qulpytastardy zertteýdiń qajettiligine on negiz keltirdik. О́zgeler de bul týraly oılanar degen nıettemin.
Jantas NABIOLLAULY,
«Nur Otan» partııasy Batys Qazaqstan oblystyq fılıaly janyndaǵy «Mıras» qoǵamdyq keńesiniń jetekshisi.
Batys Qazaqstan oblysy.
Sýrette: qulpytastardan kórinis
