– Buryn buqaralyq aqparat quraldary, sonyń ishinde baspasózde til tazalyǵy buljytpaı oryndalyp kelgen. Al qazir bul úlken máselege aınaldy. Sebebi nede?
– Keńestik kezeńde gazet-jýrnaldar qazirgideı kóp emes edi. Ol basylymdarda, ásirese respýblıkalyq baspasózde qalamy ábden tóselgen, jazýǵa mashyqtanǵan tájirıbeli jýrnalıstermen qatar belgili fılologter, aqyn-jazýshylar da qyzmet etti. Jýrnalıstıka fakýltetin úzdik bitirgen, BAQ betterinde jarqyrap kórinip júrgen, jazǵandary jurttyń nazaryna ilikken daryndy jastardy sol basylymdardyń redaktorlary men ujymy iriktep, tańdap alatyn. Jumysqa alǵannan keıin jastardyń jazǵandary aǵa býynnyń aldynan ótip, qyrnalyp, jóndeletin. Osyndaı urpaq sabaqtastyǵynyń arqasynda jazýǵa qabiletti jastar aldyńǵy aǵa-ápkeleriniń tájirıbesin alyp, myqty ujym ortasynda ábden pisip-jetilip, jazý sheberligin burynǵydan da jetildirip, gazetten shyńdalyp shyǵatyn edi. Respýblıkalyq basylymdarǵa óńirlerdegi úzdikterdi de jumysqa shaqyrý úrdisi boldy. Sondyqtan respýblıkalyq basylymdar, jalpy gazet-jýrnal durys jazýdyń úlgisi bola bildi. Jurt BAQ-qa qarap sózin túzedi.
Qazir de bul dástúr múlde úzilip qaldy deýden aýlaqpyz. Áıgili redaktorlardyń mektebinen ótken aǵa býyn ókilderi de, jaqsy jazatyn jas býyn ókilderi de ár basylymda bar. Biraq gazet-jýrnaldyń sany burynǵydan áldeqaıda kóp. Sol basylymdardyń bárinde kil myqtylar, naǵyz kásibı sheberler ǵana eńbek etip júr deı almaımyz. Degenmen radıo-telearnalarǵa, kóptegen saıt pen portaldarǵa qaraǵanda gazet-jýrnal tili edáýir táýir, jazý mádenıeti joǵarylaý ekenin aıtqan abzal. Al endi elektrondy aqparat quraldarynyń jaı-kúıi úlken máselege aınalyp barady. Ásirese telearnalarda keıingi 15–20 jylda tek kásibı jýrnalıster emes, ánshi de, ártis te, ózge mamandyq ıeleri de eńbek etkeni belgili. Sonyń saldarynan telearna tili durys sóıleýdiń úlgisi bola almaı qaldy. Bul týraly talaı aıtylyp, jazylyp ta júr. Árıne, telearnalarda da óz isiniń bilgirleri, tili jatyq, sóıleý mádenıeti joǵary, til normalaryn saqtaıtyn jaqsy mamandar, tym kóp bolmasa da, bar. Biz ony ásirese jańalyqtar qyzmetinde jumys isteıtin jýrnalıster arasynan kóbirek kóremiz. Al endi túrli shoýlar men kópshilik kóńilin aýlap joǵaryraq reıtıng jınaıtyn birqatar baǵdarlamanyń tiline tamsanyp, sózine súısinemiz dep aıta almaımyz.
– Otandyq telearnalardaǵy túrli shoý-habarlar qazaq tiline jat, «qazirgi til» dep sanaıtyn aýyzeki jáne tikeleı aýdarma sózderdi jıi paıdalanady. Keıde bastaýysh pen baıandaýyshtyń ornyn aýystyratyn jýrnalıst-dıktorlardyń sóıleý mádenıetin qalaı qalyptastyrýǵa bolady?
– Mundaı máseleniń týyndaý sebepterin aldyńǵy sózimde qysqasha toqtalyp óttim. Biz BAQ-ta kezdesetin qatelerdi jınap, olardyń durys nusqasyn kórsetetin «Sóztúzer» degen arnaýly sózdik shyǵardyq. Onymen tanysyp, sózin túzegender de bar. Sondaı-aq, ókinishke qaraı, onda kórsetilgen kemshilikterdi áli de qaıtalap, «oılarymen bólisti», «bolady ma?», «aıtý kerekpiz», «bara jatyrǵan», «bas mıy», «dombyrada oınady» dep sóıleıtinder de, jazatyndar da az emes. Osydan baryp til mádenıeti buzylady.
Al «Kemshilikterden qalaı arylamyz, sóıleý mádenıetin qalaı kóteremiz?» degen máselege kelsek, birinshiden, JOO-da tele-radıojýrnalısterin, dıktorlardy daıarlaý kezinde olarǵa tildi, ádebı til normalaryn, orfoepııa men orfografııany júıeli túrde oqytyp, bolashaq mamandardy qatesiz sóılep, saýatty jazýǵa barynsha mashyqtandyrý qajet.
Ekinshiden, mamandardy tele-radıolarǵa jumysqa qabyldaý kezinde olardyń túrine ǵana emes, tiline de jete mán berip, ashyq konkýrs arqyly eń úzdikterin iriktep alý kerek.
Úshinshiden, jumysqa qabyldanǵan jas mamandardy efırge ábden daıyndap baryp shyǵarǵan durys. Kórkemdik keńes, redaktorlar, stılıster men tájirıbeli áriptester olardyń tiline, sóıleý mádenıetiniń kóterilýine únemi kóńil bólip otyrǵany jón. Sonda olar telearnadaǵy óziniń tiline qatysty joǵary talapty, jaýapkershilikti sezine otyryp kásibı turǵydan ósedi.
Tórtinshiden, basshylyq pen ujym qabiletti, daryndy mamandardy baǵalap, qoldap, olardyń shyǵarmashylyq turǵydan únemi damyp, qajetti orta týǵyzyp otyrýy óte mańyzdy. Sonda bilikti mamandarmen birge sol salanyń ózi de órkendeıdi.
Bizde bir saladan ekinshi salaǵa, odan úsh qaınasa sorpasy qosylmaıtyn taǵy bir basqa salaǵa aýysyp jumys istep júretin adamdar kóp kezdesedi. Daraq bir jerde kókteıtini belgili. Telejýrnalıster arasynda da óz salasyna bir kelip, bir ketip, ár kásiptiń basyn shalyp júretin osyndaı ámbebaptar az ushyraspaıdy. Osyndaı sebepter jınaqtalyp kelip, salanyń damýyna, bilikti mamandardyń bir jerge shoǵyrlanyp, turaqty jumys isteıtin kásibı orta týǵyzýyna, óz isine jan-jaqty ári tereń mamandanýyna jol ashpaıdy.
– Radıodaǵy til tazalyǵy, júrgizýshilerdiń ádepsiz, beıádep, aýyzeki sózderi qulaqqa túrpideı tıip jatady. Kórkemdik keńestiń jumysy qalaı júrgizilýi kerek?
– Burynnan qalyptasqan, kóp jyldyq tarıhy bar «Qazaq radıosy» men «Shalqarda», keıbir ózge arnalarda da óz isine shyn berilgen jaqsy mamandar bar. Degenmen keı arnalarda tizgin qolǵa tıdi eken dep efır mádenıetin saqtamaı tym erkinsip ketetin, qazaqsha sóılep turǵanymen keıbir sóılem qurylymdary orysshadan tikeleı aýdaryp turǵandyǵy baıqalyp turatyn júrgizýshilerdiń de kezdesetini ras. Ásirese ilgerindi, keıindi yqpal men orfoepııa erejelerimen onsha tanys emes mamandar sóz saptaýynan anyq baıqalyp turady. Bul týraly til mamandary az aıtqan joq. Biz de bul máselege birneshe ret toqtalǵanbyz. Aıtqan, jazǵan da durys qoı. Eń bastysy, ár mamannyń jurt aldyndaǵy óz jaýapkershiligin tereń sezinip, únemi óz betimen izdenip, ózin jetildirip otyrýy kóbirek nátıje berer edi.
– Telekompanııalar qurylymynda jarnama qyzmeti negizgi shyǵarmashylyq toptan bólek. Biraq olardyń qazaqshaǵa aýdarǵan jarnamalary sol arnadan beriledi. Ulttyq arnalardaǵy, onlaın baspasózdegi jarnama tilin jónge salýdyń qandaı joly bar?
– Bizdiń jarnamalar kóbinese orysshadan aýdarylady. Sondyqtan olardyń kóbi orysshasynyń kóleńkesi bolyp qalady. Tikeleı aýdarylǵandyqtan, olar qazaq kórermeniniń qulaǵyna jaǵyp, kóńiline qona bermeıdi. Sondyqtan el esinde qalyp, aýyzdan-aýyzǵa tarap jatqan jaqsy jarnamalar joqtyń qasy. Jalpy bizde osy qazaqsha jarnama tili ornyǵyp, kóz qýantarlyq úzdik jarnama úlgileri jasalmaı keledi. Munyń túpki sebebin elimizdiń tildik keńistiginde qazaq tiliniń qarjy-ekonomıka, bıznes tili retinde keńinen qoldanylmaı otyrýynan izdeý qajet. Iri kompanııalar men kásiporyndar, túrli fırmalar isqaǵazdaryn qazaqsha júrgizip, óz ónimderin qazaqsha jarnamalap, qyzmetin qazaqsha kórsetetin bolsa, qazaqtyń jarnama tili de tez jetilip, jarnamanyń úzdik úlgileri de kóp bolar edi. Ázirge ony kóre almaı turmyz. О́ndiriste, bızneste, saýda-sattyqta, qoǵamdyq qyzmette qazaq tili keńinen qoldanylsa, jarnamanyń da sol tilde jasalýyna týra keledi. Eldegi iri, orta jáne shaǵyn bıznes jappaı qazaqshaǵa kóshkende jarnama da, jarnama tili de jaınap sala bererine kúmánimiz joq.
– Áriptesterimdi sóz qoldanystarynda sózdiń týra maǵynasy men aýyspaly maǵynasyn, maǵynalyq reńkterdi bile bermeıdi dep jıi sógip jatady. Sonyń ishinde tele-radıo júrgizýshiler maǵynalyq reńkterdi múlde ajyrata almaıtynyn til mamandary aıtyp kele jatqaly biraz boldy. Bul kemshilikti joımaýdyń sońy nege aparýy múmkin?
– Bul – mamannyń sóz baılyǵy men jastaıynan ult tiliniń ýyzyna jaryp ósýimen tyǵyz baılanysty másele. Qaımaǵy buzylmaǵan qazaqy ortada, tili shuraıly monotildi qaýymnyń ortasynda, sóz qadirin biletin jandardyń janynda ósken adamda mundaı kemshilik kezdespeıdi nemese az ushyrasady. Buryn sondaı orta da, sol ortadan shyqqan mamandar men qalam ıeleri de kóp edi. Qazir ınternet pen tehnologııa, ul-qyzymyzǵa jastaıynan kóp tildi qatar meńgertýge umtylýshylyq eki nemese úsh tilde túsinise alatyn, biraq óz tilin asa tereń meńgermegen adamdar qataryn arttyryp otyr. Onyń ústine kitap oqyp, sóz baılyǵyn jetildirýden góri qysqa aqparattardy kórip-tyńdap, jedel alýǵa beıimdiler qatary kúrt ósti. Osyndaı qoǵamda jetilgen mamandar BAQ salasynda da az emes. Tilge boılaý, tildi seziný bala jastan bastalady. Keıin bilim júıesi men mamandyqty ıgerý kezinde onyń tildik bilimi artyp, tanym kókjıegi keńeıip, sózdik qory tolyǵyp, tildi qoldaný sheberligi odan da jetile túsedi. Búgingi til jutańdyǵy men sóz maǵynasynyń názik reńkterin ajyratyp, sezine bilmeıtinder qatary artýynyń túp-tamyry ósken ortada jatyr. Aqparattyq keńistigimiz ben ósken ortamyzǵa ózge tilder men mádenıetterdiń yqpaly, aýdarmanyń áseri kúshti bolǵan saıyn ult tiliniń ýyzyna jaryp, urpaqty tilge, sóz syryna boılatatyn qunarly orta álsireı beredi. Sondyqtan aýylda da, qalada da, ınternette de, aqparattyq tehnologııalarda da qazaqtildi ortany, qazaq tilindegi baı, mazmundy kontentti qalyptastyrý, barynsha kóbeıtý óte mańyzdy. Sondaı ortadan qaptaǵan qazaqtildi mamandar ósip shyqsa, olardyń arasynan júzden júırik, myńnan tulparlar ózderi-aq sýyrylyp shyǵady.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Jadyra MÚSILIM,
«Egemen Qazaqstan»
