Qazaq nege ashtyqqa ushyrady?

Bul surapyl suraqqa, álbette, bir­aýyz sózben jaýap berý qıyn. Kóbine­se qýǵyn-súrgin­niń, ashtyqtyń zarda­by keńinen aıtylady. Biraq saldaryna emes, sebebi­ne tereńirek úńilý kerek. Bul másele postkeńestik keńistik elderiniń bárin­de derlik kóterilip, árqaısysy óz ta­rıhynyń aqtańdaq betterin jańasha ja­zyp, kúrdeli, kúmándi taqyryptardy qaıta qarap jatyr.

Elimizde de az aıtylyp, az jazyl­ǵan joq. Sebebi qýǵyn-súrginnen de, ashtyqtan da qazaq eli, qazaq halqy adam aıtqysyz zardapqa ushyrady. Keńes odaǵynyń sol jyldary júrgizgen saıasaty, merzimdik sharalary, qabyl­da­ǵan qaýly, qararlary eldi ashtyqqa ákeldi.

1927 jylǵy jeltoqsanda baılar sha­rýashylyǵyn tárkileý (kámpeskeleý) týraly zań daıyndaý úshin arnaıy komıssııa quryldy. Arada jarty jyl­dan astam ýaqyt ótkende, 1928 jyl­ǵy 27 tamyzda «Baılardyń sha­rýa­shy­ly­ǵyn tárkileý týraly», odan keıin 13 qyrkúıekte «Tárkileýge qarsy­lyq kórsetkeni úshin qylmystyq jaýapqa tartý jáne iri, jartylaı iri feodal­dardy kóshirý týraly» eki qaýly qabyl­dandy. Osy qujattar negizinde ǵasyrlar boıy qalyptasqan qazaq qoǵamynyń sharýashylyq júıesine soqqy berildi. Bolshevıktik bılik el ishin taptyq bó­linýge, jiktelýge ıtermelep, yntalan­dyryp otyrdy. Qalyptasqan ulttyq birlik, rýlyq-týystyq negizinde qu­ryl­ǵan sharýashylyq júrgizý júıesi buzyldy. Keńestik ókimet kedeı-kep­shik­ten shyqqan belsendilerdi baılar­dyń sharýashylyǵyn tárkileýge, olardy qoǵamnan shettetýge, qazaq qoǵamyndaǵy yqpaldy tulǵalardy barlyq saladan yǵystyrýǵa paıdalandy.

Keńes ókimeti Qazaqstanda 700 iri sharýashylyqtyń mal-múlkin tárki­leý­di aldyn ala josparlady. Maly­men qosa baý-baqsha, aýyl sharýashyly­ǵy qu­ral­dary da – soqa-saıman, arba, shana, baılar ıeligindegilerdiń bári-bári tárkilendi. Jalpy 145 myń bas mal tárkilenip, 619 otbasy turǵan jer­lerinen, ataqonysynan kúshtep kó­shirildi. Baılardyń mal-múlkin tárki­leý olardyń kedeı týystarynyń qoly­men júrgizildi. Osylaısha, qazaqtardy ózara arazdastyrý, olardyń arasyn­da taptyq ustanym negizinde iritki salý ­saıasaty tereńdeı tústi.

1928 jylǵy 27 tamyzdaǵy Qazaq AKSR HKK jáne OAK qaýlysy boıyn­sha jer aýdarylýǵa jatatyn adamdar­dy kóshirý úshin aýdandardy aıqyn­daý týraly QASSR HKK №82 qaý­lysy shyǵyp, soǵan saı Jetisý jáne Syr­darııa okrýgterinen Oral okrýgine, Oral­dan Jetisý okrýgine, Gýrevten Petropavl okrýgine, Qarqaralydan Qostanaı okrýgine, Semeıden Syrdarııa okrýgine, Pavlodar, Petropavldan Aqtóbe okrýgine, Qyzylordadan Adaı okrýgine, Aqmoladan Gýrev okrýgine, Aqtóbeden Qarqaraly okrýgine, Qosta­naıdan (Torǵaı) Semeı okrýgine kóshirý, naqtyraq aıtsaq jer aýdarý jospa­ry bekitildi.

1916 jylǵy kóterilisten keıingi bı­­­lik­tiń aýysýy, qyzyl men aq bolyp ar­pa­lysqan alasapyran, 20-jyldar­dyń basyndaǵy ashtyqtan áli eńsesin kóte­re almaǵan halyq taǵy saıası sharalar tolqynynyń astynda qaldy. Aqıqa­tyn aıtý kerek, osy jyldary bılikti qoly­na alǵanymen, bolshevıktik úkimettiń de jalpy ekonomıkalyq jaǵdaıy máz emes edi. Keńes odaǵyndaǵy saıası daǵda­rys, ekonomıkalyq qıynshylyq, ishki jáne syrtqy jaǵdaı shetin sharalarǵa ıtermeledi.

Keńes odaǵynda azyq-túliktiń jetis­peýshiligi aıqyn baıqaldy. 1928 jyly jeltoqsanda Saıası bıýro ındýstrıal­dy ortalyqtardyń ákimshilikterine nanǵa kartochka engizý talabyn qoıdy. Kóp uzamaı, 1929 jylǵy aqpanda Keńes odaǵynyń barlyq aýmaǵynda nanǵa kartochka engizildi.

Arada shamaly ýaqyt ótken soń, 1929 jyldyń shildesinde etke kartochka en­gizildi. Al qazan aıynda nan, jarma, et, maı, qant, shaı men jumyrtqa­nyń jetispeýshiligi aıqyn sezilip, bári kartochkamen berile bastady. Son­dyqtan azyq-túlik jetispeýshiligi jaǵ­daıynda Máskeý Qazaqstanda et daıyndaý jumystaryna erekshe mán berip, batyl, belsendi túrde júrgizý qajet degen talap qoıdy.

Osy ýaqytta ortalyqqa kórinýdiń múmkindigin qur jibergisi kelmegen QK(b)P hatshysy Fılıpp Goloshekın «Qazaqstan odaqta et daıyndaýdyń ne­ǵurlym iri aımaǵy» dep, «et daıyndaý­da Máskeý bekitken joǵary mejege esh­qandaı qarsylyq kórsetpeı oryndaý» talabyn qoıdy.

1931 jyldyń qysynda osy maqsat­pen Qazaqstanǵa Halyq komıssary A.Mıkoıan arnaıy keldi. Ol 1931 jyl­­ǵy qańtarda Almatydan Stalın men Molotovqa telegramma saldy. Tele­gram­mada «Plan mıasozagotovok voprekı ýtverjdenııam Kazahstana… skoree pereýmenshen, chem pereývelıchen. Gos­plan Kazahstana operırýıýt… ı do­kazy­vaet pereývelıchennost plana mıaso­­zago­tovok. Na dele gromadnye kolı­chestva ­neýchtennogo skota…» dep jazdy. Sonymen qatar A.Mıkoıan tez arada Qa­zaqstanda mal soıý pýnktterin quryp, so­ıylǵan maldardy Reseıge kidirissiz jóneltý qajettiligin talap etti.

Eldiń erteńin oılaǵan, sharýashy­lyq salasyn biletin mamandar óz bas­taryna qater tónýi múmkin ekendigine qaramastan, Qazaqstannan shamadan tys mal alý, soıý alapat jaǵdaıǵa dýshar qy­lýy múmkin dep, qarsylyq tanyt­ty. Biraq Mıkoıannyń «...esepke alynba­ǵan orasan kóp mal bar» dep Máskeýge ber­gen telegrammasynan soń qysym kú­sheıip, mal soıý pýnktteri saly­nyp, elden jınalǵan maldy soıý qarqyn aldy.

Bolshevıktik bılik el ishindegi azyq-túlik daǵdarysyn sheshý jáne shetel­den óndiriske qajetti tehnologııa alý úshin et daıyndaý josparyn kúrt ósirdi. Qazaqstandy et daıyndaý bazasy retinde qarastyrǵan ortalyq shekten tys, óte kóp et daıyndaý josparyn bekitti. 1930–1931 jyldary Qazaqstanǵa 493 500 tonna et ótkizý josparyn berdi. Ekinshi oryndaǵy Ýkraına 434 800 tonna, al úshinshi oryndaǵy Soltústik Kav­kaz 226 700 tonna ótkizýge tıis boldy. Al qazirgi Ortalyq Azııanyń úsh mem­leketi – О́zbekstan, Túrikmenstan, Tájikstan nebári 66 200 tonna ótkizýi kerek boldy. Qyrǵyz Respýblıkasyna bekitilgen et daıyndaý jospary tipten az edi.

Eger joǵaryda keltirilgen, Qazaq­stan­ǵa berilgen jospar – 493 500 tonna etti mal basyna shaǵyp taldaý jasa­saq, sol jyldardaǵy esepteý tártibi bo­ıynsha, bir qoı shamamen 24-25 kg taza et beredi dep esepteldi. Sonda qarapaıym esepke salsaq, 493 500 tonna et 20 mln shamasyndaǵy mal eken. Tek qana bir jyl­dyń tapsyrmasy boıynsha 20 mln mal ótkizilýge tıis boldy.

Italııalyq ǵalym Nıkkolo Pıan­cholanyń ǵylymı eńbegine súıensek, 1931 jyldyń aqpan-naýryz aılarynda Máskeý qalasy men Máskeý oblysyna jetkizilgen ettiń 53,9 paıyzy, Lenın­grad qalasy men Lenıngrad obly­syna jetkizilgen ettiń 43,3 paıy­zy Qazaqstannan ákelindi. Máskeý men Lenıngradtan basqa RSFSR-diń aımaq­taryna jetkizilgen ettiń 57,5 paıyzy Qazaqstannan boldy. Al osy ýaqytta qazaq jerinde ashtyq dendep, halyq ashtan qyryldy. Qaıtsek aman qalamyz dep, jan saqtaý úshin el ataqonysynan kóterile bosyp ketti.

Joǵaryda keltirilgen derek 1930–1931 jyldarǵa qatysty. Biraq et ótkizý ashtyq beleń alǵan 1932–1933 jyldary da báseńdegen joq. 1929 jylmen salystyrǵanda 1933 jyly Qazaqstanda mal basy 90%-ǵa azaıdy.

Et salyǵynyń aýyrtpalyǵyna qo­sa, osy kezeńdi zerttegen ǵalymdar eń­be­gi­ne súıensek, jún salyǵy, tuıaq sa­lyǵy sekildi, taǵy basqa 16 salyq túri boldy. Munyń bári qolyndaǵy malyna qarap otyrǵan aýyl qazaqtaryna
aýyr tıdi.

Et daıyndaý sharasymen qatar, osy jyldary astyq daıyndaý jospary da únemi ósip otyrdy. Elimizde 1929 jyly – 37,8 mln put, 1930 jyly – 40,7 mln put, 1931 jyly – 40,4 mln put, 1932 jyly 45,3 mln put astyq alyndy.

1931–1932 jyldary ashtyq kárine minip, sharyqtaý shegine jetken kezde, eldi ashtyq jaılap, halyq qyrylyp jatqanda, et daıyndaý jospary sekil­di, astyq daıyndaý jospary da tómen­degen joq.

Sol jyldardaǵy arhıv qujattary­na nazar aýdarsaq, jınalǵan astyqtan halyqqa eshteńe de, bir túıir dán de qaldyrmaı, tuqymdyqqa da qaldyr­maı tolyq jınap alyp ketip otyr­ǵan. Bir­qatar sharýashylyqqa, sharýa­ǵa berilgen tapsyrma jınalǵan as­tyq mólsherinen birneshe ese kóp bol­ǵan. Shydamy taýsylǵan halyq, arnaıy astyq daıyndaýǵa jiberilgen ókilder­diń ózderi de Stalınge tikeleı hat jaz­ǵan. Aıtalyq, selo turǵyndarynyń tap­­syrýymen 1931 jyldyń jeltoqsa­nyn­­da kolhozshy Sokolova Stalınge bylaı dep hat jazdy: «Biz, osy hatpen Qazaqstannyń kolhozshylary, Shyń­ǵyrlaý aýdanynda astyq daıyndaý ju­mystary qalaı júrip jatqanyn má­­limdep otyrmyz. Astyq daıyndaý­da «Pobeda» kolhozynda jalpy ónim ne­bári 166 sentner bolsa, astyq daıyn­daý jospary 322 sentner. Atqarý ko­mıtetinen kelgen ókil barlyq astyq­ty, bir túıir de dán qaldyrmastan ele­va­torǵa jóneltti…».

Bul Batys Qazaqstandaǵy ǵana jaǵ­daı emes, eldiń barlyq aýdanyna tán boldy. Osyndaı hattyń birin Stalınge 1932 jyldyń qańtarynda Qostanaı oblysynyń, Obaǵan aýdanyna arnaıy ókil retinde jiberilgen V.Tverdohlebov te jazypty: «Men jumysshymyn, 1917 jyldan beri partııa múshesimin. Bıyl eginshilik aýdandaryna jiberildim. Astyq tapsyrý jospary shamadan tys joǵary, jalpy jınalǵan ónimnen de artyq. Olardy júzege asyrý negizi­nen kolhozshylar men jeke sharýalar­dyń barlyq astyǵyn tárkileý arqyly jú­zege asyryldy. Sizdiń atyńyz­daǵy kommýna 5070 sentner astyq jınasa, memleketke sonyń 4700 sentneri tapsyryldy. Myń kommýnar bar, olar taǵdyrdyń tálkegine qaldy. Men kelgen­de jumysshylar qolynda azyq-túlik úshin de, tuqymdyqqa da astyq bol­ǵan joq. Kolhozdarda ashtyq­tan isiný jaǵ­daılary baıqalýda. Qazaq­tar eshqandaı azyq-túliksiz, tamaqsyz qaldy».

Osylaısha et jáne astyq daıyndaý naýqany qazaq jerinde ashtyqtyń týýy­na, halyqtyń toz-toz bolyp, bas qamy úshin bosyp ketýine ákeldi. Ash­tyqqa dýshar etken basty faktorlar osy et jáne astyq daıyndaý sharalary edi. Sony­men qatar ashtyqtyń týýy men beleń alyp ketýine taǵy qandaı sýbektıvti ­faktorlar áser etti degen suraq jıi týady.

Birinshi faktor – Goloshekın tul­ǵasy. Bul faktordy onyń kinási joq, ol partııa men úkimettiń tapsyrmasyn oryndady dep teriske shyǵarýǵa nemese tómendetýge bolmaıdy. Golo­shekın eldiń apat aranyna túsip bara jatqanyna qaramastan, partııa men úki­mettiń tapsyrmasyn múltiksiz oryndady. Qazaqstanǵa 1925 jyldyń qazanynda kelip, 1933 jyldyń aqpanyna deıin qyz­met istegen Fılıpp Isaevıch Golo­shekın osy aralyqta revolıýsııaǵa deıin qalyptasqan, qazaq qoǵamyn­da yqpaldy bolǵan qazaq zııalylaryn ǵana emes, revolıýsııanyń jaǵynda bolyp, keńes ókimetin ornatýǵa belsene qatysqandardyń ózderin de tuqyr­typ, bılikten shettetti. Goloshekınniń aıtqanyna kónip, aıdaýyna júrgisi kelmeıtin Smaǵul Sádýaqasuly sekildi ult­shyl azamattar elden yǵystyryldy.

Qazaqstannyń ashtyqqa dýshar bo­lýynyń ekinshi faktory – Golo­she­kınmen birge bılikte bolǵan qazaq bol­shevıkteri. Olar halyq qolyndaǵy ma­lynan aıyrylsa, ashtyqqa dýshar bolatynyn, shybyndaı qyrylatynyn boljaı almady. Al bilgenderiniń, se­zin­genderiniń eldiń múddesin qorǵap bir­aýyz sóz aıtýǵa, Goloshekınge qarsy turýǵa batyldary jetpedi. Birqatary kommýnıstik partııanyń joly durys, uly ister jolynda qurbandyqtar bolady dep sanady.

Úshinshi faktor – ult múddesin basty orynǵa qoıatyn Álıhan Bókeıhan, Ahmet Baıtursynuly, Mirjaqyp Dýlatuly syndy qazaq zııalylary bul kezde OGPÝ-diń baqylaýynda boldy, sottaldy nemese jer aýdaryldy.

Tórtinshi faktor – Máskeýdiń et daıyndaý, astyq daıyndaý qysymy óte joǵary boldy. Qazaqstanǵa Reseıdiń óndiristik qalalarynan osy naýqanǵa arnaıy jiberilgen ókilderdiń kópshiligi óz mindetterin qataldyqpen atqar­dy. Bolshevıktik partııa isiniń durys­ty­ǵy­na sendi, óz mindetterin berile, buljytpaı oryndady. Halyqtyń ash­tyqqa dýshar bolyp, qyrylyp jat­qandaryn kórgenderdiń biren-sarany bolmasa, kópshiliginiń batyly jetip aıta almady. Olarda da qorqynysh pen úreı boldy.

Kúshteý organdary narazylyq bil­dir­gen halyqty aıaýsyz basyp, janyshty. Sharasyz halyq shekaradan ótip ket­pek bolǵanda, qarýly ásker qarsy aldy ne sońyna tústi, qýǵynǵa, qyrǵynǵa ushyratty.

Osy arada basy ashyq bir suraq týady: qazaq jerinde genosıd, ıaǵnı ultty, halyqty tutastaı nemese onyń bir bóligin joıyp jiberý boldy ma, álde qazaqtardyń teń jartysy­nan astamynyń qyrylýy keńes ókimeti men kommýnıstik partııanyń qateligi ǵana ma edi? Qazaqstan tarapy Ýkraına sekildi ashtyqty genosıd dep taný týraly másele qoıǵan da, kótergen de joq. Al jaı ǵana qatelik boldy deıin desek, 30-jyldary qazaqtardyń basty tirshilik kózi – maldaryn tartyp alyp, so­ıyp, Reseı qalalaryna jónelt­ken­­de, Qazaqstanda ǵana emes, jalpy Keńes odaǵy bıliginde otyrǵandardyń ma­l­y­nan aıyrylǵan halyqtyń qyry­la­tyn­dyǵyn bilmedi me degen suraq týady.

Maldyń 90 paıyzynan, halyqtyń ­­teń jartysynan aıyrylýǵa ákelgen ­jal­py memlekettik deńgeıdegi sharany qa­laı baǵalaýǵa bolady? Genosıd pe, álde bol­­shevıktik bıliktiń jaı ǵana qate­­ligi me? Ulttyń tutastaı nemese bir bóli­­gi­niń quryp ketýine ákeletin jaǵdaı­­dy tý­ǵyzý genosıd dep atalatynyn ­eske túsirsek, tirshilik kózi – malynan ­aıy­rylýy qazaqty ashtyqqa ushy­rat­ty. Ashtyq­tan qyrylǵan qazaq­tyń sanyn zertteýshi­ler 2 mln adamnan 4,5 mln adamǵa deıin dep kórsete­di. Bir aqıqaty – ashtyq­tan halyq kóp qyrylyp, qazaq jeri qańyrap qaldy. Ulttyń tolyq nemese ishinara joıy­lý qaýpi týdy. Jalpy, qazaq halqy keńes jyldary bir emes, eki ashtyqty basynan ótkizdi, qýǵyn-súrgindi kórdi. Jan saýǵalap О́zbek­stan, Túrikmenstan, Tájikstan, Qyrǵyz Respýblıkasy, Reseı, árisi Qytaı, Mońǵolııa, Iran, Pákistan, Úndistan, Túrkııa elderine bosyp ketti. Shekaradan ótý kezinde qanshamasy qyryldy.

Qansha degenmen, jarym-jartylaı atqarylǵan shara eshqashan tolyq, tıimdi nátıje bermeıdi. Sondyqtan ashtyqqa tereń, ǵylymı taldaý jasalyp, negizdi, aýqymdy baǵa berilmeı, atqarylǵan jumys, júrgizilgen zertteý jartylaı, bir jaqty kúıinde qalady.

Prezıdent Q.Toqaevtyń «Táýelsizdik bárinen qymbat» atty maqalasynan ke­ıin, sońǵy jyldary ishinara ǵana aıtylyp, zertteý biraz báseńdegen 1921–1922 jáne 1931–1933 jyldardaǵy ashtyq má­selesi qaıta kóterilip, keshendi zertteý jumystary qaıta jandandy.

Prezı­denttiń 2020 jyly 24 qara­sha­daǵy №456 «Saıası qýǵyn-súrgin qur­ban­da­ryn tolyq aqtaý jóninde memleket­­­­tik komıssııa qurý týraly» Jarlyǵy ­ózek­­ti máseleniń qaıta kóterilýine yqpal etti.

Taǵy da bir aıta ketetin jaı, Qazaq­standaǵy ashtyq máselesi qazirgi ýaqyt­ta otandyq nemese postkeńestik keńistik ǵalymdarynyń ǵana emes, sheteldik mamandardyń da zertteý nysanyna aınaldy. Ashtyqqa qa­tysty alǵashqy eńbekterdiń biri R.Kon­kvestiń «Qasiret qyrmany» (Jat­va skorbı) eńbegi bolsa, sońǵy jyl­dary amerıkalyq ǵalym Sara Keme­ronnyń «Ashtyq jaılaǵan dala», nemis ǵalymy Robert Kındlerdiń «Stalındik kóshpeliler» eńbegi qazaq tiline aýdarylyp basyldy. Joǵaryda atalǵan Nıkkolo Pıancholanyń ǵylymı eńbekteri kóp jaıdan habar beredi. Álem elderiniń tanymal ǵalymdary da qazaq jerindegi ashtyqty birneshe aspektide zertteýge kiristi. Sol turǵyda bizge de, shynaıy baǵalaý, tarazylaý mańyzdy.

Qurmanǵalı DARKENOV,

L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory