Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Naǵyz qazaq eriniń minezi qandaı edi? Eń birinshi, biz – túrki halqymyz. «Batyr túrik» atanǵan eldiń Móde, Attıla, Shyńǵys han, Ámir Temir syndy dańqty perzentteri álemge aıan. Mahmud Qashqarıdyń «Túrik tilderiniń luǵatynda» búı deıdi: «Uly Táńir aıtady, meniń bir taıpa qosynym bar. Olardy túrik dep atap, kúnshyǵysqa qonystandyrdym. Keıbir taıpalarǵa renjisem, túrikterimdi qarsy attandyramyn!» Er túriktiń qara shańyraǵyna qonys tepken qazaq jurty – arab-parsylanýdan alys, naǵyz túrikke tán bolmysyn saqtaǵan biregeı jurt.
Muhtar Áýezovtiń «Eńlik – Kebek» pesasynda qazaq eriniń prototıpi Kebek pen Esen batyr arqyly naqyshty kórinis tabady. Eńlik aldynda eregise tize qosqan qos batyr tasysa da, aqyldan attamaıdy.
«Shyn batyr ýádesinde udaı turar!
Kezdesip qırar keziń turǵan shyǵar.
Boı berip sabyry men aqylyna,
Keler dep kezin tosyp ári shydar», –
deıdi ári sulý, ári esti Eńlik. Qyz toqtamynan soń, qos batyr ońasha qalsa da shekispeıdi. Sertten attamaı, arǵa turady. Esen batyr: «Joq, men qyzdyń sózin maqul kórdim. Egesip arýaǵymdy kishireıtpeımin», dep jónine ketedi. Qos batyrdyń dıaloginen bolmysy buzylmaǵan qazaq jigitiniń apaıtós iriligi, «usaqtyq batyrlyqpen egiz emes» deıtin alyptyǵy anyq sýretteledi.
Al «Qarash-qarash» oqıǵasyndaǵy Baqtyǵul bolmysy – keskekti erdiń soıy, ulttyq ulannyń biregeı prototıpi. Kesek balýan deneli, ıyqty, keýdeli kelgen, sózge joq, tózimdi, qyraǵy mergen, adal, eńbekqor, rýhy taza ol áýlet kegi úshin shamyrqanyp atqa qonady. «Er azyǵy men bóri azyǵy jolda» dep aryǵyn bildirmeı tyń jortyp, azban baıdyń aıaq alysyn ańdyp, aqyry qapysyn taýyp kózdegenine jetedi. Ádiletsizdikke jany qas, qamqor áke, adal jar Baqtyǵul beınesin tanyǵan saıyn, naǵyz qazaqty kórgendeı meıiriń qanyp, boı shymyrlaıdy.
Keıingi ýaqytta «súıdim, kúıdim» dep kózge jas alar jasyq minez nemese janashyrlyq pen juqa meıirbandyq jibin uǵyna almas dókirlik órship turǵandaı. Sóziniń quıryǵy joq jalańdyq, áp degenge ashýlanshaqtyq syndy tómenshik minez erge tán emes. Jandy tárbıeleý qajet desek, sol jandy tárbıelep, tanym qalyptastyrar biregeı jol – rýhy bıik kitaptar, ulttyq qaınarǵa toly jınaqtar der edik.
