Áleýmettik mańyzdy taýarlardyń sanatyna kiretin osy juqa qalbyrdaǵy sút jaz mezgilinde eń ótimdi taýarǵa aınalady. Qoldanysqa yńǵaıly juqa qaptamalar ekologııalyq jaǵynan taza, qoqysty kóbeıtpeıdi.
Kúndelikti jańa saýylǵan sút ónimderin oblys ortalyǵyna jetkizip otyrǵan «Aıs -plıýs» seriktestiginiń sút-taýar fermasy Mártók aýdanynda ornalasqan. Oblys ortalyǵynan 90 shaqyrym qashyqtaǵy Sarjansaıda Golshteın tuqymdas sútti sıyrlar ósiriledi. Bul jerde golland sıyrlary kúndiz-túni erekshe kútimmen, qunarly jemshóppen baǵylady. Taǵy bir ereksheligi – sharýashylyq ıeliginde jońyshqa, bıdaı, arpa egistikteri ornalasqan. Jaz boıy daqyldar sýarmaly ádispen ósirilip, shabylyp, mal azyǵyna aınalady. Shabyndyqta da ózi shaýyp, ózi tyǵyzdap, jınaıtyn aýyl sharýashylyǵy tehnıkalary qoldanylady.
Jumysy toqyrap, bankrottyqqa ushyraý aldynda turǵan Aqtóbe qalalyq sút zaýytynyń negizinde 1999 jyly qurylǵan «Aıs-plıýs» kompanııasy 25 jyldyń ishinde jergilikti naryqta óz ornyn ıelenip qana qoımaı, jylma-jyl jurtshylyqqa usynatyn taýar túrin kóbeıtti. Qanshama adamdy jumyspen qamtyp otyr. Máselen, jaz maýsymynda kompanııa balmuzdaqtyń birneshe túrin shyǵarady. Kompanııa ónimderin kórshiles oblystarǵa satyp, shetelge de eksporttaıdy. «Aıs-plıýstiń» ashytylǵan sút ónimderi men balmuzdaǵyn kórshiles Orynbor oblysynyń Aqbulaq aýdany, Orsk qalasynyń turǵyndary yqylaspen satyp aldy.
Seriktestik kapsýlalar túrinde tyǵyzdalǵan jońyshqany eksportqa shyǵaryp keledi. Jylyna 800-ge jýyq asyltuqymdy buqashyqtardy da satady. Asyltuqymdy iri qarany ósirip, azyǵyn daıyndap, ónimin alyp, óńdep, qaldyqsyz óndiriske jol ashqan kásiporyn ónim ótkizý naryǵyn keńeıtýge yqylasty. Biraq álemdik naryqtaǵy turaqsyzdyq, geosaıası teketirester, baǵa dempıngi ótken kúzden bastap aıaǵynan endi tura bastaǵan otandyq óndiriske tusaý boldy. Sonyń ishinde toqtaýsyz kelip jatqan arzan ımporttyq taýarlardy jergilikti taýar óndirýshilerge qurylǵan qaqpan deýge bolady.
Reseıde shyǵarylatyn taýarlar, ásirese kúnbaǵys maıy, pasterlengen sút, jarma ónimderiniń dempıngtik baǵamen satylýy, ol jaqtan elimizdiń shekaralas oblystaryna kedergisiz tasymaldanýy, ımporttyq taýardyń jergilikti taýar baǵasynan arzanǵa túsýi, bir sózben aıtqanda, taýar baǵasyndaǵy ájeptáýir alshaqtyq otandyq taýar óndirýshilerdiń qaltasyna ońaı túsip jatqan joq. Otandyq taýardyń ónim ótkizý shekarasyn keńeıtý qajet. Al oǵan memlekettiń qoldaýy qajet. Mártók aýdanynda klasterlik óndiristi jolǵa qoıyp, 300-ge jýyq adamdy jumyspen qamtyp otyrǵan «Aıs-plıýs» kásiporny sharýashylyq aýqymyn odan ári keńeıtýdi josparlap otyr.
«Aıs-plıýs» kompanııasy da osyndaı kedergige ushyrady. Seriktestik dırektory Qýanysh Ishanov osydan bir aı buryn óńirge kelgen Májilis depýtattarynan otandyq ónimder eksportyn keńeıtý joldaryna kómektesýdi suraǵan bolatyn. Tutynýshy árdaıym baǵasy arzan ári sapaly taýardy izdeıdi. Importtyq taýar kóbeıse, jergilikti taýar óndirýshilerdiń ónimi aılap-aptalap sórelerde jatyp, sapasyn joǵaltady. Bul, ásirese tez buzylatyn tamaq ónimderin óndirýshiler úshin óte tıimsiz.
Qoldanysqa engen jańa tehnologııa kásiporyn qýatyn arttyryp, ónim óndirý kólemin ulǵaıtady. Osy maqsatta «Aıs-plıýs» seriktestigi óndiriske 3 mlrd teńge ınvestısııa salyp, ár aýysymda 50 tonna sút quıatyn seh qurylysyn bastap ketti. Qazirgi kezde qurylys-montajdaý jumystary aıaqtalýǵa jaqyn. Klasterlik óndiriske qondyrǵylar men jabdyqtar Germanııadan jetkizildi. Jańa ǵımarat qurylysy aıaqtalyp, jabdyqtary iske qosylsa, zamanaýı qaptamada joǵary sapaly sterıldengen sút óndirilip, satylymǵa jiberilmekshi. Áıtpese, Sarjansaıdaǵy sharýashylyqta saýylǵan sút Aqtóbe qalasyndaǵy Gastello kóshesinde ornalasqan sehta súzgiden ótkizilip, qaptalyp, dúkenderge taratylǵansha biraz ýaqyt ketedi. Sonymen birge qansha jerden tońazytqyshy bar kóliktermen jetkizilse de, jazdyń ystyq kúnderinde sút tez ashıdy.
Aqtóbe oblysynda sút ónimderin satýmen aınalysatyn kásiporyndar kóp emes. «Mártók» sút zaýytynyń ónimderi de jaqynda dúken sórelerinen kórine bastady. Biraz jyldan beri ákimshilik kedergilerdiń kesirinen jergilikti naryqta kórinbeı ketken sharýashylyqtyń jumysyn jolǵa qoıa bastaǵany qýantarlyq jaǵdaı.
Aqtóbe oblysy
