Munda avtor «Ádiletti Qazaqstan – baz bireýler aıtyp júrgendeı, bıliktiń oılap tapqan jasandy ıdeıasy emes, Prezıdenttiń strategııalyq baǵdarynyń ıdeıalyq negizi» ekendigin erekshe atap ótedi. Sonymen qatar «Ádiletti Qazaqstan» ıdeıasynyń basty bes tujyrymǵa negizdelgenin aıta kelip, olardyń árqaısysynyń ártúrli kezeńde saıası ómirge birtindep engizilip kele jatqandyǵyna qoǵamdyq ómirden naqty dálelder keltirgen.
Maqalada eń aldymen Ádiletti Qazaqstannyń ıdeologııalyq tuǵyrnamasynyń basty qaǵıdaty – «ádildik» uǵymy týraly: «Ádildik degenimiz – bárin bir qalypqa salyp, teńestirý emes. Ádildik – eń aldymen, quqyqtar men mindetterdi bárine birdeı bólý», delinip, onyń qoǵamnyń suranysyna da, memlekettiń ustanymyna da saı keletini aıshyqtalǵan. Sóıtip, «ádildik» degen aýqymdy uǵym osy ıdeologııanyń arqaýyna, al «Ádiletti Qazaqstan» degen túsinik memleket baǵdarynyń basty ıdeologemasyna aınaldy» degen tujyrymǵa keledi.
Ádiletti Qazaqstannyń ıdeologııalyq tuǵyrnamasynyń negizgi qaǵıdaty bolyp sanalatyn «ádildik» uǵymyna maqalada berilgen túsiniktiń Uly dala tulǵalarynyń ulaǵatty, qaǵıdatty ilimderimen sabaqtasyp jatqanyn kórýge bolady. Shyǵystyń ǵulama-danyshpany Ábý Nasyr ál-Farabı «Qaıyrymdy qala turǵyndary» atty shyǵarmasynda memlekettiń órkendeýi úshin ádilettiliktiń úlgili ıdeıalaryn usynǵan edi. Otyrarlyq oıshyldyń «ádilettilik degenimiz – bul eń aldymen qoǵamdaǵy adamdardyń úlesine tıetin ortaq ıgilikterdiń bólinýi jáne budan keıin olardyń arasyna bólingen sol ıgilikterdiń saqtalýy» degen anyqtamasy maqalada aıtylǵan ádilettik jónindegi túsinikke tolyq sáıkes keletinin anyq kórýge bolady. Sonymen qatar oıshyl ádiletsiz qoǵamda adam taǵdyry, onyń rýhanı jetilýi, olardyń arasyndaǵy qarym-qatynastardyń bári saýdaǵa túsetinin eskertedi. Baqytqa qol jetkizýdegi tutyný talabyn adamdar jeke daralyqta emes, ádiletti ákim uıymdastyrǵan kópshilik arasynda, ıaǵnı qoǵamda júzege asyrady. Sol zamannyń kórnekti aqyny jáne oıshyly Júsip Balasaǵun «kisige eki dúnıede paıdaly nárse retinde «izgi is pen ádildikti» atap, «bul arqyly adam shyn baqyt tabady» deıdi. Sóıtip, túrki dáýirindegi eki oıshyldyń da tujyrymy boıynsha elde ádiletsizdik joıylyp, ádilettik ornaǵanda ǵana ıgilikke qol jetip, qoǵamda baqyt ornaıtyny tujyrymdalady.
Maqalada «Ádiletti Qazaqstan» ıdeologemasynyń iske asyrylý saıasaty basty bes tujyrymǵa negizdelgeni aıqyndalǵan. Olar: «Ártúrli pikir – birtutas ult», «Halyq únine qulaq asatyn memleket», «Zań men tártip», «Kúshti Prezıdent – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet», «Adal azamat».
Ádiletti Qazaqstannyń ıdeologııalyq tuǵyrnamasyn júzege asyrýda mańyzdy tetiktiń biri – «Halyq únine qulaq asatyn memleket», al onyń mánisi – memleket qyzmetshileriniń el-jurtpen tyǵyz baılanysta bolyp, olardyń muń-muqtajyn tyńdaı bilý ekendigi aıtylǵan. Ál-Farabı «...qaıyrymdy qalany ádiletti bıleýshi basqarý kerek. Ol qaıyrymdy is-áreketter ǵana jasaıdy. Kez kelgen tulǵa qoǵamnyń aldyndaǵy qyzmetin abyroıly atqaryp, kemel ataqqa ıe bolý kerek». Osy oraıda oıshyl bolashaq qaıyrymdy is pen memleketke adal qyzmet jasaıtyn azamattardy baýlý máselesine erekshe kóńil aýdaratyndyǵyn baıqaýǵa bolady. Ol ádilettilik – qaıyrymdylyqtyń negizi men mazmunyna aınalý qajettigin ýaǵyzdaıdy. «El basqarýdyń alǵashqy izgilikti sabaǵy qalalar men halyqtar arasyndaǵy izgilikti turmys salty men izgilikti qabiletterdi ornyqtyrýdy, olardy jan-jaqty nasıhattaýdy jáne mádenıetsiz ómir saltynyń keleńsiz kórinisterinen saqtanýdy qamtamasyz etetin is-áreketterden turatynyn» eskertedi.
Hakim Abaı ádiletti tutastaı ǵalam qubylystaryn retteýshi qudiret retinde qarastyrǵan. «Ásempaz bolma árnege» degen óleńinde:
«Qaırat pen aqyl jol tabar,
Qashqanǵa da qýǵanǵa.
Ádilet-shapqat kimde bar,
Sol jarasar týǵanǵa.
Bastapqy ekeý sońǵysyz,
Bite qalsa qazaqqa.
Aldyń – jalyn, artyń – muz,
Barar ediń qaı jaqqa?» – deıdi. Kórip otyrǵanymyzdaı, oıshyldyń bilýinshe, adamǵa baqyt qonýynyń basty sharty – ádilettiń ıesi bolý. Álemdegi orasan qarjylyq daǵdarystar da, belgili bir memlekettegi ulttyq baılyqtyń tolyǵynan halyqtyń ıgiligine aınalmaýy da ádiletsizdikten týyndaıtyndyǵy anyq.
Maqalada ózekti tujyrymnyń biri retinde «Zań jáne tártip» atalyp, onyń qoǵamda ádildik ornatýdaǵy róli aıqyndalǵan. Zańdy múltiksiz saqtaý, barshanyń zań aldynda teń bolýy, eń bastysy zań buzǵan adamnyń qalaıda jazasyn alýy – qoǵamda ádildikti ornyqtyrýdyń basty sharty bolatyndyǵy kórsetiledi. J.Balasaǵunnyń «Qutty bilik» dastanynyń basty ıdeıasy – memleketti durys basqarý úshin qara qyldy qaq jaratyndaı ádil zańnyń bolýy. Bılikti durys qurýdyń birinshi sharasy – zańdy durys jasaı bilý jáne ony durys qoldanýdyń barlyq múmkindigin qarastyrý. Júsip Balasaǵunnyń bul oılarynan «zańnyń jalpyǵa birdeı mindettiligi» qaǵıdatyn sol kezdiń ózinde-aq kún tártibine qoıǵandyǵy baıqalady. Ádil zańmen basqarylsa qara halyq ta bıleýshiniń sońynan eredi, deıdi.
Bul jerde J.Balasaǵunnyń:
«Eki nərse eldiń baǵyn ashady,
Zań men saqtyq – el tuǵyry qashanǵy...» – degenin keltirgen oryndy. «Qutty bilik» memlekettik bılikti zańmen retteýdiń naqty qoldanbaly joldaryn kórsetip beredi. Onyń osy turǵydaǵy pikirleri men usynystarynyń mańyzy men qundylyǵy qazirgi zamanda da tómendegen joq.
Danyshpan Abaı da zańnyń ústemdigin qajet dep sanady. Eger ol ádil zań bolsa qoǵamdy, adamdy durys jolǵa salýǵa bolatynyna sendiredi. Muny Otyz jetinshi qarasózdegi: «Men eger zań qýaty qolymda bar kisi bolsam, adam minezin túzep bolmaıdy degen kisiniń tilin keser edim», dep, oı tolǵaıdy.
Maqaladaǵy besinshi tujyrym – «Adal azamat» uǵymy «Ádiletti Qazaqstandy kim qalyptastyrady?» degen saýalǵa jaýap bere otyryp, el-jurtymyzdyń rýhanı-adamı kelbeti bolashaqta qandaı bolatynyn jáne azamattyq qoǵam qalaı damıtynyn kórsetedi. Osy rette aıta ketý kerek, Memleket basshysy Atyraýda ótken Ulttyq quryltaıdyń úshinshi otyrysynda: «Adal azamat» jaqsy qasıetterge ıe bolyp, adal eńbek etetin jáne tabysqa adal jolmen jetetin, adaldyq pen ádildikti bárinen bıik qoıatyn adam» degen qaǵıdaly sózin aıtqan edi. Osyǵan oraı, otarshylyq buǵaýynda bolǵan qazaq elindegi kórinisterdi Abaı óziniń On birinshi qarasózinde: «Osy eldiń únem qylyp júrgeni nemene? Eki nárse. Áýeli – urlyq, ury urlyqpen mal tabam dep júr. Mal ıesi artyltyp alyp, taǵy da baıımyn dep júr. Ulyqtar alyp berem dep, daýgerdi jep, qutqaram dep uryny jep júr. Qarapaıym jurt urlyq aıtyp mal alam dep, uryǵa atymdy satyp paıdalanam dep, ne ótkizbesin arzanǵa túsirip alam dep júr. Ekinshi – buzaqylar bireýdiń oıynda joq páleni oıyna salyp, búıtseń bek bolasyń, búıtseń kep bolasyń, búıtseń kek alasyń, myqty atanasyń dep, aýqattylardy azǵyrǵaly álek bolyp júr», dep synaı otyryp, óz zamanyndaǵy adal eńbek pen adal tabys taba almaı, jalǵan baqyt izdegenderdi oıshyl naqtyly mysaldarmen keltirgen.
Maqalada atalǵan jalpyqundylyqtar týraly Uly dala tulǵalarynyń ilimderi olardyń ǵylymı tanymynyń tereńdigin, áleýmet jónindegi oı-qaǵıdalarynyń kemeldigi men irgeliligin anyq kórsetedi. Sondyqtan qaı zamanda bolsyn qoǵamnyń alǵa ilgerileýine olar negiz bola alady. Endeshe, «Ádiletti Qazaqstannyń ıdeologemasynyń da júzege asýyna bul ilimder ádistemelik turǵydan mańyzdy qyzmet etetini anyq. Sondyqtan maqalada aıtylǵandaı, «jalpyulttyq qundylyqtardy ádistemelik turǵyda negizdeý birden nátıje bermese de, strategııalyq jaǵynan alǵanda áldeqaıda tıimdi» ekendiginiń aqıqatyna erekshe kóńil aýdarý qajet.
Maqalanyń basty túıini – jalpyulttyq qundylyqtardyń bir tujyrymdamaǵa biriktirilip, ulttyń jańa sapasyn qalyptastyrýǵa múmkindik beretin ıdeologııalyq baǵyt-baǵdarymyzdyń biryńǵaı júıesiniń jasalynǵany, al munyń ózi saıyp kelgende, qazirgi tańdaǵy ulttyq ıdeıamyzdyń «Ádiletti Qazaqstan» ekendigine kóz jetkizý.
Sataı SYZDYQOV,
L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory, UǴA qurmetti akademıgi
