Bala tárbıesi: Ata-ana nege alańdaıdy?

Saýalnama qorytyndysyna súıensek, balalarynyń ekran aldyndaǵy ýaqytyn baqy­laý mańyzdy degen tujy­rym­men ata-analardyń 88%-y keli­sedi. Jartysynan kóbi (55%) ekran aldyndaǵy ýaqytty shek­teı­di. Ata-analardyń 78%-y balalar ekran aldynda tym kóp otyr­ǵandyqtan áleýmettik daǵ­dy­lardy úırenýge jetkiliksiz ýaqyt arnaıdy dep sanaıdy. Al 70%-y tehno-ǵasyrda ata-ana bolý qıyn dese, onyń jartysy bala­larynyń jalǵyzdyǵyna alań­daıdy. 18 jasqa tolmaǵan balalary bar ata-analardyń 62%-y ata-ana bolý olar kútkennen de qıyn ekenin jetkizgen.

Bala tárbıesinde tehno­lo­gııa­lar kóptegen máseleniń kózi sanalǵanmen, ony kómekshi qural retinde de paıdalanýǵa bolady. Jasandy ıntellekt qural­dary ár balanyń dıeta qalaýy nemese ýaqyt kestesi sııaq­ty qajettilikterin baqy­laýǵa kómektese alady. Amerı­ka­lyq ata-analardyń 57%-y JI arqyly osy úderistiń jeńildegenin qalaıdy. Mysaly, «OpenAI» kompanııasy usynǵan «Milo» qosymshasy mátinder, daýystyq habarlamalar jáne kúntiz­be­ler­den aqparatty jı­naq­tap, ony qoldanýshyǵa eske salyp otyrady.

Derekkóz: «Ipsos» saýalnama qorytyndysy. (Saýalnama 2024 jylǵy 18-22 qańtarda 18 jasqa tolmaǵan balalar men bolashaqta balaly bolýdy josparlaǵan 614 eresektiń arasynda júrgizilgen)

Esepte keltirilgen derek­ter­ge súıensek, ár tórt ata-ana­nyń úsheýi óziniń bala kezi­­men salystyrǵanda qazir alańdaýshylyq týdyratyn máse­leler kóp dep sanaıdy. Olar­dyń qatarynda psıhıkalyq den­saýlyq, býllıng, jynystyq qatynas pen adam saýdasy bar.

18-34 jastaǵy amerıka­lyq­tardyń 41%-y psıhıkalyq densaýlyq ata-ana retinde bala­laryn tárbıeleýdegi eń mańyzdy másele retinde jet­kizgen. Sondaı-aq ata-analar balalarynyń jo­ǵa­ry oqý ornyn aıaqtap,  balaly bol­­ǵa­nynyń or­nyna olardyń qarjylyq táýel­sizdik pen ju­my­symen qana­ǵat­tanýyn kór­gisi keletinin atap ótken.

Ata-analar balalaryn kezin­de ózderin ósirgendeı tárbıeleý kerek pe, álde basqasha joldy ustanǵan jón be degen máselede ekige bólinedi. О́zderi kórgen tárbıeni balasyna berýge tyry­satyndar qundylyqtar men dinge nazar qoısa, basqasha ádisti tańdaǵandar mahabbat, ashyqtyq pen tártipke kóńil bóledi. Ata-analardyń kóbi kezinde ózderi kórgen tárbıedegi qatań ádisterden bas tartady. Jasy kishi ata-analar balany óbektep ósirse, jasy úlkendeý ata-analar ózi kórgen tárbıe modelin ustanýǵa beıim.

Ata-analardyń qalaýy men alań­daýshylyǵy olardyń ýaqy­ty men aqshasyn qalaı jum­saıtynyna ǵana emes, brendter men uıymdarǵa kózqarasyn qalyptastyrady. Kásipkerler men saıasatkerler osyǵan zer salýy qajet. Mysaly, «Fer­rero» kompanııasy AQSh-ta «Kinder» táttilerin naryqqa qos­qysy kel­gende ata-analar­dyń ózger­genin baıqaǵan. Bu­ryn úsh túrli ata-ana túri bolsa (dástúrli avtorıtarlyq, bárin ruqsat etýshi jáne osy eki ortadaǵy ata-analar toby), zertteý barysynda olar qazir ata-ana tárbıesindegi odan da kúrdeli kózqaras pen minez-qulyq úlgileri bar ekenin jáne avtorıtarlyq ata-analar toby­nyń azaıǵanyn anyqtaǵan.

Zertteý derekterine súıen­sek, áleýetti ata-analardyń 72%-y olardyń balaly bolý she­shimine qymbatshylyq, baǵa áser etetinin aıtqan. Qazirgi ata-analar orta tap tabysynyń tómendeýi, avtokólikke negiz­delgen ómir salty jáne gen­derlik rólderdiń ózgerýi sııaqty qıyndyqtarmen betpe-bet kelip jatyr. Saldarynan otbasyna shaqqandaǵy balalardyń sany azaıyp nemese kesh týylady. Sondaı-aq jastar men Z urpaǵy úshin klımattyń óz­gerýi – otbasyn josparlaý sheshi­mine áser etýshi faktordyń biri. Kópshiligi klı­mat­tyq daǵda­rys­tyń saldary týraly alań­daý­shylyqtan balaly bolýdan tar­tynady.

«Ipsos» usynǵan eseptegi derekter men statıstıkalyq máli­metter bolashaq urpaqqa tárbıe berýde búginde qalyp­tasyp otyrǵan áleýmettik úderisterdi túsinýge, ǵylymı negizdep, oń sheshimin usynýǵa kómekshi qural bola alady.

Marııa JYLQYShIEVA,

Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń sarapshysy