SÝRETTERDE: 1.Alash qaıratkeri Aıtqalı Abylaev; 2. A.Abylaevtyń tergeý isi (tergeý isi №01220, qor №1, 1 tom); 3. A.Abylaevtyń óz qolymen jazǵan ómirbaıanynyń kóshirmesi jáne qoltańbasy
Alash qozǵalysy – tutas bir dáýirdi qamtyǵan keń maǵynaly uǵym. Birinshiden, ol «Baýyrlastyq», «Teńdik», «Azattyq» ıdeıalaryn ustanǵan qazaq qoǵamyndaǵy eń yqpaldy saıası birlestik boldy. Ekinshiden, Alash avtonomııasy – óziniń basqarý aýmaǵy, memleket quraýshy turǵylyqty halqy, birneshe myńdaǵan áskeri men halyqtyq mılısııasy bar, saıası hám áleýmettik-ekonomıkalyq baǵdary aıqyn demokratııalyq úlgidegi memlekettik qurylym. Úshinshiden, ejelden Uly dalany meken etken tutas bir ultty bir týdyń astyna birigýge, tutasýǵa úndeıtin qasıetti «Alash» uǵymyna syıyp, sol arqyly sıpattalyp turǵan Qazaq memlekettiligi – Alashorda úkimeti.
HH ǵasyrdyń basynda ulttyq sanaǵa, qazaq qoǵamynyń birligine, halyq rýhyna syn bolǵan qıly kezeńde tarıh sahnasyna qazaqtyń bilimdar, ozyq oıly, ultjandy, birtýar perzentteri shyqty, olar: Álıhan Bókeıhan, Ahmet Baıtursynuly, Mustafa Shoqaı, Mirjaqyp Dýlatuly, Júsipbek Aımaýytuly, Jahansha Dosmuhameduly, Halel Dosmuhameduly, taǵy da basqa ultyn súıgen zııalylar. Alashordashylardyń basty maqsaty – Ahmet Baıtursynulynyń sózimen aıtqanda «Basqadan kem bolmas úshin biz bilimdi hám kúshti bolýymyz kerek. Bilimdi bolýǵa oqý kerek. Kúshti bolýǵa birlik kerek. Osy kerekterdiń jolynda jumys isteý kerek», boldy.
Eldegi saıası jaǵdaıdyń kúrdeliligine baılanysty birlikti nyǵaıtý úshin 1918 jyly 11 qyrkúıekte Álıhan Bókeıhannyń basshylyǵymen Alashordanyń batys bólimi quryldy. Onyń jetekshisi bolyp Jahansha Dosmuhameduly taǵaıyndaldy. Batys Qazaqstan oblysy polısııa departamentiń arhıvinde osy batys bólimine qatysty biraz materıal saqtalǵan eken. Solardyń ishinen saıası-qýǵyn súrgin qurbany bolyp, arada qansha ýaqyt ótse de, áli kúnge aqtalmaǵan birqatar azamattar jónindegi málimetterdi oqyrman nazaryna usynamyz.
Arhıvtiń 1-qory, №P-193 isinde soǵys jyldary nemisterge tutqynǵa túsip, «Túrkistan legıonynda» jumys istegen, aqtalmaǵan О́tep Jumaǵalıev týraly derekter jınaqtalǵan. О́.Jumaǵalıev 1900 jyly Batys Qazaqstan oblysynyń Qaratóbe aýdanyna qarasty Hankól aýlynda dúnıege kelgen, sharýa-kedeı, shala saýatty, buryn sottalmaǵan, qazaq, úılengen. Batys Qazaqstan oblysy Shyńǵyrlaý aýdany Lýbenka aýlyna qarasty «Krasnaıa zvezda» ujymsharynda qatardaǵy kolhozshy qyzmetin atqarady. Ákesi Jumaǵalı Jarylǵasov, 1862 jyly týǵan, Qaratóbe aýdanyndaǵy Hankól aýlynyń turǵyny, revolıýsııaǵa deıin bolys aǵamany (starshınasy) qyzmetin atqarǵan, kýlaktardy joıý kezinde qýdalaýǵa ushyraǵan, 1932 jyly qaıtys bolǵan. Sheshesi Úrlen Jarylǵasova 1933 jyly ólgen. Keıin kóp ýaqyt ótpeı inisi Haırýsh Jumaǵalıev te dúnıeden ozady. Ákesin keńes ókimeti qýdalap, artynan qalmaǵan soń, О́tep Shyńǵyrlaý aýdanyna kóship ketken.
Osy istiń ishinde О́.Jumaǵalıevtiń ákesi jaǵynan týysy Bıjan Ábilqasov týraly derek bar. Bıjan shamamen 1870 jyly týǵan, Qazan revolıýsııasyna deıin joǵary oqý oryndarynda bilim alǵan, qazaqtardy mobılızasııalaý kezinde patsha armııasynyń qatarynda qyzmet etken. Áskerde qazaq myńdyǵyn basqarǵan. Biraz ýaqyttan keıin eline oralyp, Jympıtyda ýezdik basqarýshysy qyzmetin atqarǵan. 1917 jyldan bastap «Alash» partııasynyń quramyna kirip, biraz ýaqyt belsendi jumys istegen. Keıin keńes ókimetiniń bıligi ornaǵan kezde qýdalaýǵa ushyrap, turǵylyqty jerinen qonys aýdarylǵan. Biraq 1937 jyly ony Kaztalov aýdanynan NKVD jendetteri tutqyndap áketedi, odan ári qaraıǵy taǵdyry belgisiz. Al onyń otbasy Qaratóbe aýdanyna qaıta kóship kelip, Kaganovıch aýylsovetinde turǵan (№P-193 is, 28-29-bb.).
Arhıvtiń №2192 isinde esimderi atalatyn Muhamed-Rahım Qarabaev (1888 j.t.), Mıromıı Djýmagazıevıch Qarabaev (1847), Bredıhın Andreı Fedorovıch (1866), Bredıhın Stepan Fedorovıch (1888), Bredıhın Mıhaıl Pavlovıch (1900) degen azamattar da kúni búginge deıin aqtalmaǵan.
№P-1220 iste qazaqtyń alǵashqy ulttyq áskerı kadrlarynyń biri Aıtqalı Sarybaıuly Abylaev týraly mol maǵlumat saqtalǵan. A.Abylaev 1898 jyly Oral gýbernııasy Jympıty ýezi Taıpaq bolysynyń №5 aýlynda týǵan. Burynǵy Alashorda ofıseri, horýnjıı, kavalerıst. Keńes áskerin atqany úshin aqtalmaǵan.
Aqpan tóńkerisi qarsańynda Oral qalasyndaǵy qolóner ýchılıshesin bitirgen. 1918 jyly jazda IV Qazaq Oral oblystyq seziniń qararymen gımnazııalarda, realdyq ýchılıshede, muǵalimder mektebinde, ýezdik orys-qazaq ýchılıshelerinde, bolystyq orys-qazaq mektepterinde orys azamattyq bilimin alǵan qazaq jastarynan áskerı komandalyq quram ázirleý maqsatynda burynǵy orys armııasy úlgisimen Jympıtyda ashylǵan qazaqtyń tuńǵysh ulttyq áskerı mektebin, alty aılyq «Oıyl ýálaıaty» ıýnkerlik mektebin bitirgen alǵashqy túlekterdiń biri.
Alash halyq mılısııasyn jasaqtaý, osy qajetke aýyl-bolystardan salyq jınaý isimen shuǵyldanǵan aıryqsha júzdikti basqardy. Ǵabbas Jetpisov tóraǵalyq etken bolshevızmmen kúres jónindegi komıssııa janyndaǵy aıdaýyl (konvoı) komandasynyń komandıri boldy. Oral qalasy mańyndaǵy Qaraoba (Terekti), Shyńǵyrlaý bolystaryndaǵy bolshevıkterge nıettes qonys aýdarýshylar poselkelerinde tergeý-tekserý jumystaryna qatysty.
1918 jyly Taıpaq aýdanynda Alashorda armııasy qataryna alynady. Sol jyly jeltoqsanda Jympıty Alash garnızonynyń bas kóterýinen soń, Jympıty garnızonynyń bastyǵy bolyp taǵaıyndaldy. Keıinnen Jympıty qalasyndaǵy praporshıkter mektebine oqýǵa túsedi, onyń ekinshi bitirýshilerimen birge oqýyn aıaqtaıdy. Praporshıkter mektebin bitirgen soń, 1919 jyly 2 aqpanda Jympıty garnızonynyń shtabyna komendant bolyp taǵaıyndalady. Osy qyzmetin 1919 jyldyń qarashasyna deıin atqarǵan. Al 1919 jyldyń 27 jeltoqsanynda Qyzyl armııa qataryna ótedi. Qyzyl ásker qatarynan 1921 jyldyń qyrkúıeginde bosatylady. Osydan soń Jympıty qalasynda mılısıoner bolyp, 1924 jylǵa deıin qyzmet atqarǵan. Keıinnen túrli mekemede jumys istegen. 1920 jyldyń orta sheninde Oral gýbernııalyq aýylsharýashylyq nesıe mekemesinde qyzmet istedi. 30-jyldary Túrkistanda túrli qyzmette boldy. 1936 jyly 31 qańtarda A.Abylaevty tutqyndaý jóninde buıryq shyǵady. Ony 1936 jyldyń 10 aqpanynda tutqyndap, Oral qalasyna jetkizedi.
Bul materıal Aıtqalı Sabyrbaıuly Abylaevtyń №1220 isinde tolyq kórsetiledi. Is 2 tomnan turady. Tutqyndaý kezinde A.Abylaev Almaty qalasynyń Komsomol kóshesinde №129 «a» úıinde turǵan. Tutqyndalǵanǵa deıin Túrksib temirjolynyń Orsk bóliminde bas býhgalterdiń orynbasary bolyp jumys istegen. Úılengen. Tintý kezinde alynǵan qujattary: pasport №240432, Temirjolshy jeke kýáligi úlgi №075, Kásipodaq bıleti №042051, Qara teri portfel, ártúrli jazba, densaýlyǵy týraly aryzynyń qujattary.
A.Abylaevtyń áıeliniń aty – Sanbar. Áıeli memlekettik kitaphana tehnıkýmynda oqyǵan. Bir uly jáne qyzy bar. A.Abylaevtyń áke-sheshesi aqpan revolıýsııasyna deıin qaıtys bolǵan.
Aıtqalı Sabyrbaıuly Abylaev RSFSR Joǵarǵy sotynyń jáne Qazaq bólimdik kollegııalyq sotynyń úkimimen 1936 jyly 23–26 maýsymynda «1918–1919 jyldary kontrrevolıýsııalyq úkimettiń ıýnkerler jáne praporshıkter mektebinde oqyp, Sovet úkimetine qarsy belsendi qyzmet istegeni úshin jáne Qyzyl Armııa áskerlerin atqany úshin» aıyptaldy.
1936 jyly 10 maýsymda RSFSR Joǵary sotynyń úkimimen A.Abylaev RSFSR Qylmystyq kodeksiniń 13-babyna sáıkes 8 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrylady jáne 5 jylǵa deıin barlyq ákimshilik quqyqtarynan aıyrǵany týraly úkim shyǵaryldy. Osy kúnge deıin A.Abylaev – saıası qýǵyn-súrgin qurbany retinde aqtalmaǵan Alash qaıratkerleriniń biri. Onyń Temirjolshy jeke kýáligi men fotosýreti №012200 tergeý isinen tabyldy.
Is qujattary arasynda A.Abylaevtyń óz qolymen jazǵan qysqasha ómirdereginiń kóshirmesi bar. Sol arqyly anyqtalǵandaı, ol 1898 jyly 15 qyrkúıekte týǵan, úsh jasynda ata-anasynan jetim qalyp, atasy Sabyrbaıdyń qolynda tárbıelengen. Aıtqalıdy atasy oqytqan. Áýeli aýyldan bir synyptyq mektepti támamdap, úsh jyldaı Oral qalasyndaǵy aralas mekteptiń bastaýysh synybynda oqyǵan. Oral qyrǵyz qolóner ýchılıshesine 1912 jyly qabyldanyp, ony 1915 jyly mamyr aıynda bitirip shyǵady. Osy oqyǵan jyldarynda ol jaz aılarynda ártúrli jaldamaly jumys istegen. Sonyń ishinde Oral qalasynyń baılary Ovchınnıkov pen Malsevtiń sharýashylyǵynda eńbek etken. Sol jumysyna 18–20 rýbldeı qarajat taýyp, kıim-keshek alǵan.
1915 jyly mamyr aıynda oqýyn bitirgen soń, aýlyna kelip, jaz aıynda Súleımen Kúsipqalıevtyń sharýashylyǵynda jumys istegen, biraq eńbekaqysyn ala almaǵan.
1915 jyldyń qarasha aıynda Taıpaqtaǵy dárigerlik pýnktke jumysshy bolyp ornalasqan. Osy jumysty 1916 jyldyń tamyzyna deıin atqarǵan. Keıin 1916 jyly Gýrev eldi mekeninde Dossor munaı birlestigine jumysshy bolyp ornalasqan. Bes aıdan soń, keńse qyzmetine aýysqan. Osy jumysta 1918 jyldyń 27 shildesine deıin istegen. Sodan soń Alashorda úkimetiniń mobılızasııasyna iligip, praporshıkter mektebine oqýǵa alynǵan. Bul derekter Aıtqalı Sabyrbaıuly Abylaevtyń óz qolymen jazǵan ómirbaıanynan alyndy.
A.Abylaevtyń jeke isin qaraı otyryp anyqtaǵanymyz, ol Batys Alashorda úkimetiniń quramynda qyzmet istegen, sol úshin tutqyndalyp, atý jazasyna kesilgen. Sonymen qatar jeti qyzyl áskerdi atty degen aıyp taǵylyp, kúni búginge deıin ofıser, Alashordashy, kontrrevolıýsıoner retinde aqtalmaǵan.
1998 jyly 16 sáýirde Bas prokýror A.Abylaevtyń quqyǵyn qalpyna keltirý «1993 jyldyń 14 sáýirinde shyqqan Qazaqstan Respýblıkasynyń saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý týraly» zańyna sáıkespeıtinin málimdedi. Osylaısha, Alash qaıratkeri Aıtqalı Abylaev áli kúnge deıin aqtalmaǵany – bárimiz úshin syn. Alda turǵan mindet – aqtalmaǵan Alash qaıratkerlerin tolyq aqtaý.
Dámetken SÚLEIMENOVA,
tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty
