Maqsaty – jurtqa din men dindardy masqaralap, aıyptaý eken. NKVD-sy bar, sholaq belsendileri bar, halyqty jınap Appaq ıshan men basqa da moldalarǵa neshe túrli ǵaıbat aıtty deıdi. «Halyqtan kim sóıleıdi?» degende, eshkim úndemepti. Sonda bir qarııa turyp: «Aınalaıyndar-aý! Osy sender adamnan týdyńdar ma? Bárimiz de Maqsumdy qyryq jyl appaq desek, ol qalaı qara bolady? Alla sózin jurt sanasyna quıǵan adamdy qalaı ǵaıbattaımyz! Tóbemizde Qudaı tur ǵoı...» dep kemseńdep jylap jiberipti.
Iá, keńes ókimeti dindar men zııalynyń aıbarynan, bilikti de aqıqat sózinen qoryqty. Qarý kezenip, atyp tastaýǵa asyqty.
Mynaý – Appaq ıshannyń sońǵy sýreti. Azaptalǵan, qınalǵan, qorlanǵan túri. Ne úshin? Halqymyzdy ımanǵa uıytyp, din-ıslam oqýyna jańashyldyq ákelgeni úshin! Qurban aıt kúnderi el jolynda, ıman jolynda qurban bolǵandardyń arýaǵyn bir eske alyp qoıǵan oryndy.
Maqsum Seıdahmetuly týraly sońǵy jyldary akademık Mámbet Qoıgeldıev, qalamger Kólbaı Adyrbekuly t.b. birsypyra materıal jarııalady. Qazir qolda bar derek pen jurtshylyq esteligin tanymaldandyrý qajet-aq.
Appaq ıshan 1864 jyly týyp, 1931 jyly 67 jasynda Pavlodar túrmesinde azaptan qaza tapqan. Ol 1926 jylǵa deıin Shaıan meshit-medresesiniń ımamy ári múddarısi bolǵan. 1905 jyl muǵdarynda qajylyqqa barǵan. Qarııalar shejiresine súıensek, arǵy tegi - paıǵambarymyzdyń qyzy Fatıma men Álı shadııardyń 35-urpaǵy. Qazaq etnogenezinde orny bar qoja soıynan. Kónekózderdiń aıtýynsha, meshit-medreseniń negizin Appaq ıshannyń ákesi Seıdahmet Qosymuly qalapty. Sirá, áý basta turqy qarapaıymdaý bolsa kerek. 1883 jyldan oqý bastalǵan. Meshit-medrese qurylysyna patsha úkimeti de, qazaq baılary járdemdesip, keshendi ǵımaraty 1906 jyly bitken. Ol meshitten, dárishanadan, azanhanadan jáne 29 qujyradan (shákirtter turatyn oryn) turady. Munda bir mezgilde 100 shákirt oqyǵan. Bilim alýǵa qazaq eliniń tórt tarapynan da kelgen. Medrese baǵyty qadimnen jádıtke tabıǵı túrde ótkenin eki derek naqty dáleldeıdi: 1) patsha ókimetiniń
150 myń rýbl bólýi (osy ýaqytta ol zamanaýı jádıt mektepterin ǵana qoldaǵan); 2) Appaq ıshannyń zaıyrlyqqa jaqyndyǵy – balasy Baqabýllany 1918 jyly Tashkentte Alash zııalylary ashqan Qazaq pedagogıka kýrsynda (búgingi Abaı ýnıversıtetiniń bastaýy) oqytqanynan kórinedi. Bizdińshe, saıası repressııadan naqaq kúıgen din qaıratkeri esimin Túrkistan, Shymkent, Pavlodar óńirindegi rýhanı nysandarǵa berýge bolady.
Sabyr ShÁRIP,
PhD
