Kollajdardy jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
Bastaýynda Baqytjan Qarataev, Sháńgereı Bókeev, Ǵumar Qarash, Eleýsin Buırın syndy ult zııalylary turǵan qazaqtyń izashar gazeti jaıynda keńes ókimeti kezinde tereń zertteý, tolymdy dúnıe bolǵan joq. Ǵalym Mustafa Ysmaǵulovtyń zertteý eńbekteri keńestik senzýranyń súzgisinen ótpeı, baspa betin kóre almady. Munyń sebebi – gazettiń ulttyq baǵyty, aǵartýshylyq maqsatynda bolsa kerek.
Kezinde qazaq baspasóz tarıhyn zertteýshi Q.Bekhojın: «Gazettiń «Qazaqstan» dep atalýynda mán bar. Bul qazaq jerlerin biriktirip, demokratııaly respýblıka ornatý ıdeıasyn ańǵartady» dep túıindegen eken.
Shyndyǵynda, «Qazaqstan» gazeti – qazaq zııalylary ózderi qolǵa alyp, 2,5 jyldaı ýaqyt barynsha júıeli shyǵyp turǵan, merzimdi basylym retinde tolyq qalyptasqan, óz baspahanasy bolǵan alǵashqy ult gazeti edi.
Gazet ataýy «Qazaqstan» bolýy – basylymdy shyǵarýshylardyń qazaq halqyn derbes el, erikti memleket retinde qalyptastyrýdy maqsat tutqanyn kórsetedi. Patshaly Reseıdiń otarlyq ezgisinde «qazaq» ataýy aıtylmaı, «kırgız, kırgız-kaısak» dep burmalanǵan ulttyń ozyq oıly azamattary osydan júz jyl buryn «Qazaqstan» degen ataýdy tarıh sahnasyna alǵash ret resmı jarııa etti.
«Qazaqstan» gazeti sol kezeńdegi óte progressıvti ıdeıalardy kótergen, halyqqa óner-bilim jolyn usynǵan, otyryqshylyqqa shaqyrǵan, naqty kásibı keńes bergen ozyq oıly basylym boldy. Gazet maqalalarynda kóterilgen máselelerdiń arada bir ǵasyr ótkende de óte ózekti ekendigi anyq kórinedi.
«Qazaqstan» gazeti kúlli qazaq jurtynyń túıtkildi túıinderin tap basyp tanyp, tutas qazaqqa ortaq jaıttardy kóterdi. Gazet redaksııasyna hat jazǵan avtorlardyń ár óńirden bolýy, basylymdy qarjylaı qoldaǵan demeýshilerdiń de ár qıyrdan shyǵýy «Qazaqstan» gazetiniń sol kezdegi qazaq jurtynyń ortaq basylymy bolǵanyn kórsetedi.
«Qazaqstan» gazetiniń bastaýynda turǵan Ǵumar Qarash, Eleýsin Buırın, Sháńgereı Bókeev, Baqytjan Qarataev, Seıitqalı Meńdeshov, Ǵabdolǵazız Musaǵalıev, t.b. Alash arystary – kúlli qazaq moıyndaǵan aǵartýshy tulǵalar edi. Olardyń «Qazaqstan» gazetin shyǵarýdaǵy qajyr-qaıratynan bólek ulty úshin etken eńbegi de jeterlik.
«Qazaqstan» gazetiniń tarıhı ornyn, aǵartýshylyq mıssııasyn ashyp aıtýǵa, nasıhattaýǵa keńestik ıdeologııa tyıym saldy. Ǵalymdar Máskeý men Lenıngrad kitaphanalarynyń sırek qorynda saqtalǵan gazet tigindisimen tanysa almady. Gazettiń qazaq ulty ómirindegi naqty baǵasyn berý, saıası ornyn ashyp aıtý tek Qazaqstan táýelsizdik alǵan soń ǵana múmkin boldy.
«Qazaqstan» gazetin, onyń shyǵarýshylarynyń ustanǵan aǵartýshylyq ıdeıasyn, olardyń óz halqyn álemniń ozyq elderiniń qataryna qosýǵa tyrysqan janqııarlyq eńbegin búgingi urpaqqa nasıhattaý – elimizdiń búgingi ıdeologııasymen tikeleı úndesip jatyr.
«Qazaqstan» gazetiniń tigindisi el aýmaǵynda saqtalmaǵanyn aıttyq. Arada bir ǵasyr ótkende, 2011 jyly Oral qalasyndaǵy «Jaıyq press» medıaholdınginiń sol kezdegi basshysy Jantas Safýllın Reseı arhıvteri men kitaphanalaryna suraý sala júrip, gazettiń tolyq kóshirmesin otanyna qaıtardy. Sankt-Peterbýrgtegi M.E.Saltykov-Shedrın atyndaǵy kópshilik kitaphanasy men Máskeýdegi Reseı memlekettik kitaphanasynan «Qazaqstan» gazetiniń 16 nómiriniń sapaly kóshirmesi alyndy. 2012 jyly gazettiń arab jazýyndaǵy mátini qazirgi álipbıge aýdarylyp, «Qazaqstan», 1911–1913» atty jınaq bolyp jaryq kórdi. Al gazettiń túpnusqa tigindisiniń sapaly kóshirmesi arnaıy túptelip, Batys Qazaqstan oblystyq arhıvine, oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıine, oblystyq kitaphana qoryna tabys etildi. Almaty qalasyndaǵy Ulttyq kitaphana qoryna da gazet tigindisiniń elektrondy nusqasy syıǵa tartyldy.
Búginde Oral qalasynyń Chapaev kóshesindegi kóne ǵımarat qabyrǵasyna ornatylǵan eskertkish taqta júrginshiniń nazaryn ózine tartady. Taqtada bylaı delingen: «Bul ǵımaratta Alash qaıratkerleri Eleýsin Buırın men Ǵumar Qarashtyń uıymdastyrýymen 1911–1913 jyldary «Qazaqstan» gazeti shyǵyp turǵan».
«Qazaqstannan» qalǵan jádiger degen osy.
Batys Qazaqstan oblysy
