Týǵan kúni qaıtqan aqyn

Saıajaıyna Sákeńniń mashınasy­men kele jatqanyn kórgen soń sálem­desip shyǵaıyn dep bir shaıqaınatym ýaqyttan soń úılerine keleıin. Mashı­nasy ornynda tur, syrtqy esik ashyq. Salyp uryp, úıge kirsem, eshkim joq. «E, ol kisi ekinshi qabattaǵy kabınetinde otyrǵan bolar» degen oımen dereý joǵary qabatqa kóterilsem, onda da joq. Terezeniń aldyndaǵy jazý ústeliniń ústinde birneshe paraq aq qaǵaz ja­tyr. Ýmajdalǵan úsh-tórt paraq edenge ­tastalypty. «Túsinikti», – dep oıladym. – «Jyr tolǵaǵy ǵoı». Ýmajda­lyp jatqan qaǵazdardyń birin ashyp qaraǵanymda, jol ortasyna «Kóktem» dep taqyryp qoıyp, ári qaraı tórt joldan tizilgen óleń shýmaqtarynyń birnesheýi jazylypty.

Tákappar taýlar jol bógep,

Totyqpaı júziń jel, kúnge.

Kókala shyńnan órmelep,

Kóktemim, aman keldiń be?

Sen kelgen saıyn bir túlep,

Alamyz jelpip keýdeni.

Barady taýǵa kúrkirep,

Bulttyń da sońǵy kerýeni...

Taǵy bir shýmaǵy jazylypty da, ol belinen bir syzylyp, unamaǵan joldarmen birge aq paraq ta ýmajdalypty.

– Áı, ne oqyp tursyń? – Urlyǵy­nyń ústinde ustalǵan baladaı selk ete qaldym.

– Mynaý qurban shalǵandaı laqty­rylǵan ádemi shýmaqtarǵa janym ashyp turǵany.

– Solaı deshi. Jaqsy óleń týý úshin kóp shýmaqtardy qurban shalýǵa týra keledi.

– «Kógala shyńnan órmelep, Kók­te­mim aman keldiń be?» Osynaý jolda­ryńyz kóz aldyma sýret bolyp elestedi, Sáke.

– Solaı ma? – Kózildiriginiń árgi ja­ǵynan maǵan kúlimsireı qaraǵan qos janarynan erekshe nur baıqalady. Aqyn jany tym názik. Men maqtaǵan eki jol úshin qýanyp tur. – Ras eken-aý. Men bul shýmaqtardy qaldyraıyn, – dep paraqty alyp, ústeldiń ústine qoıdy.

 – Kórispegeli de bir apta óte shy­ǵypty. Mashınańyzdy kórgen soń sálem­deseıin dep kelsem, úıińiz ıen tur.

– О́zkenderdi keshkilik balalar áke­ledi. О́zim erterek kelip, biraz jumys isteıin dep, ońashalanyp jetken túrim ǵoı. Qol onsha júrmegen soń, gúlderdi sýǵaryp júr edim, – dep ol «jumysyn» úzip alǵany úshin aqtala sóılegendeı boldy.

Ol ár juma saıyn erteletip kelip, bárimizden buryn saıajaıdan tabylatyn. Búgin men de oıdaǵy «jumysymdy» tyndyra qoıaıyn dep, odan burynyraq kelgen túrim bolatyn.

*  *  *

Lırıkalyq názik, ár jol, ár shýmaǵy júrektiń qylyn shertetin Saǵı aqyn Jıenbaev ta aqyndyqqa Aqtóbe óńiri­niń Oımaýyt atty aýylyndaǵy mektepte júrgende, álde Qyzylordanyń peda­gogıkalyq ınstıtýtynda stýdent bolyp júrgende, álde Jezqazǵan óńirine baryp, bir mektepte muǵalim bolyp júrgende birjola bet burdy ma? Ol mańyzdy másele emes. Mańyzdysy – týa bitken darynyn qanattandyra júrip, óz bıiginen kórinip, qazaqtyń qabyrǵaly lırık aqyny degen atqa ıe bolyp qalýynda bolsa kerek. Ár qıyrda týyp, Almaty deıtin shahardan tabylyp, óleń ólkesinde óner jarystyrǵan kesek tulǵalar Qadyr, Tumanbaı sııaqty daryndarmen qatar shapqan dúldúlderdiń biri bola bildi. Onyń qaı óleńin de oılanbaı, tolǵanbaı oqý múmkin emes. Bárimiz de topyraǵynan óngen týǵan jerdi uıyqtasaq túsimizden, oıansaq oıymyzdan shyǵara almaımyz. О́mirimizdiń basym bóligin Almaty atty boıjetkendeı arý shaharda ótkizip júrsek te, óz týǵan jerimizdi saǵynbaı júre almaımyz. Al Saǵı aqynnyń elge, jerge degen saǵynyshy alabóten.

Sen úshin jıdym bárin, óbeıin dep,

Bárin de bir ózińe tógeıin dep.

Osynaý tasyp jatqan tar keýdemnen,

Týǵan jer, seni qushyp kóreıin dep.

Nemese týǵan jerine bylaısha til qatady:

Júregimde jyr bolsa,

Nazdylary seniki.

Kókeıimde kúı bolsa,

Sazdylary seniki.

Nemese,

Sen úshin beldi býǵan em,

Múmkin be, meniń tynshýym.

Estımin men de, týǵan el,

Keýdeńniń árbir dúrsilin.

Nemese,

Aspan men jerdiń arasyn,

Keledi sharlap qus appaq.

О́ziniń týǵan dalasyn,

Jas jigit otyr qushaqtap.

Týǵan jer jas jigitti qushaǵyna alady. Senimdi beıne. Al jas jigit ushaqta týǵan jerin qushaqtap otyrýy – aqyn ǵana elestete alatyn sýret.

Onyń tustastary, tipti 7–8 jyl keıin izderin basa kelgen bizder de soǵystyń aýyr zulmatyn sezip, kórip ósken urpaqpyz. Aqynnyń asharshylyq, joqshylyq ıektegen sol jyldar týraly jazylǵan «Sút týraly ballada», «Bórik» sııaqty óleńderin tebirenbeı oqı almaısyń.

«...Dalamnyń ısi burqyrap,

Qarttarym, aman-saý júrshi» –

degen jyry aýylda týyp, qarttaryn saǵynǵan árkimniń óz júreginen ja­ralǵan jyrdaı...

*  *  *

Jazýshylar odaǵynyń kórikti ǵıma­­raty musylman balasynyń qasıetti Mekkesindeı, qalam ustap, ne aqyn, ne jazýshy bolamyn degen bári­miz de sol úıge esebin taýyp, kirip-shyǵýǵa daıar turamyz. «Qazaq ádebıeti», «Juldyz» «Prostor», «Ja­lyn» gazet-jýrnaldardyń redaksııalary, «Jazýshy» baspasy, odaqtyń óz qyz­metkerleri, ne kerek, kelimdi-ketimdi kisileri bar, ǵımarat aranyń uıasyn­daı qaınap jatady. Ekinshi qabattaǵy ­foıede bılıardtyń jalǵyz taqtasy tura­dy. О́zimiz úshin tiri paıǵambarlar­daı kórinetin Ǵabeń men Ǵabań (Músire­pov pen Mustafın) alyptardyń kó­zindeı bolǵan abyzdar bastap, Safýan Shaımerdenov, Tahaýı Ahtanov syndy olardyń izbasarlarynyń tastaıaq­pen oıyndaryn tamashalap, sózben qaqtyǵysqan áńgimelerin tyńdaýǵa qumarmyz. Oıyn ústeline bizdi qoıǵanda aldymyzdaǵy Sherhan, Qalıhan sııaqty «dáýperilerdiń» ózderi jolaı almaıdy. Árıne, aqsaqaldar barda. Olar az bolsa, ǵımarattyń ishinde eshbir erejege baǵynbaı qara kofe men kúreń konıakty erteden qara keshke deıin toqtaýsyz sata beretin bary jumys isteıdi. Ásirese ­baspa, gazet-jýrnaldar qalamaqy be­retin kún odaqtyń ishin toıhanaǵa uqsatýǵa bolar edi. Sondaı bir barmen Rymkesh ápkemizdiń saýdasy samaýyrdaı burq-sarq qaınap jatqan kúni men de barǵa bas suǵaıyn. Birinshi qabattaǵy «Jalyn» almanaǵynyń bas redaktory Tumanbaı Moldaǵalıevtiń orynbasary bolatynmyn. Bala kezden úıir bolǵan sýsynym bolmasa da, ózim de zııalylar sııaqty tústen keıin bir tostaq qara kofe iship júrgenmin.

Tórt kisilik shaǵyn ústelderdiń birinde Saǵı Jıenbaev, Rymǵalı Nurǵalıev otyr eken. Ekeýiniń ortasynda kofe, shaǵyn ydysqa quıylǵan konıak, tiske basarlary da tur. Men, árıne, kofemdi kóterip, basqa bos oryn izdep moınymdy sozyp tur edim, Saǵı kókem atymdy atap shaqyrdy. Bos oryndy kórip turyp, otyrmaı qoısam yńǵaısyz bolar edi, kelip sálem berip, tize búktim.

– Aınalaıyn, – dedi Sákeń taǵy da, – myna aǵańnyń osy bir dúnıege ernin tıgizgeni bolmasa, urttamaıtyn ádeti bar eken. Jalǵyzsyrap otyr edim, serik bolshy. – Men de bul shirkinge úıir emesimdi aıtyp kórip edim, Sákeńniń ózi elpektep baryp, bir bos rıýmkeni kóterip kelip, ishin toltyrdy. – Úıir bolmasań, birte-birte úırenesiń. Búgin óleńderim jýrnalǵa shyǵyp edi, soǵan yrym jasap otyrǵanymyz ǵoı. Bárimiz de bul shirkindi basyndyryp júrgen joqpyz. Osyndaı sebebi bolǵan kezde qýanyshty da osymen bildiretin boldyq qoı... Aıtpaqshy, bireýler seni preferans oınaı biledi dedi ǵoı deımin. Sol ras pa?

– Aqseleýdiń eptep úıretkeni bar edi, biraq tóselip otyryp, oınap kórmep edim, – dedim.

– О́ı, Rymǵalı-aý, azdap bilse, ózimiz-aq basbelgi ǵyp úıretip alamyz ǵoı. – Ol tipti qýanǵanynan rıýmkeni qolyna alyp, bylaı dedi: – Izdegen jigitimizdiń tabyla ketkeni úshin, – dep tost kóterdi. Eshteńe túsinbesem de rıýmkege ernimdi tıgizdim.

Sákeń áńgimeni tyńnan bastady.

– Osy seniń bıyl «Jyldyń eń qysqa kúnderi» degen kitabyń shyqty emes pe? – Ol suraýly júzben betime qarady. – Qalamaqysyn aldyń ǵoı.

– Iá, alǵanmyn.

– Qazir qalamaqyńnyń qanshasy bar? – Myna kisiler meni preferans oınaýǵa qazir ala jónelgeli otyr ma dep qorqa bastadym.

– Másele bylaı, – dedi Rymǵalı buıra shashyn saýsaǵymen salalap qo­ıyp. – Almatynyń dál jelkesindegi «Kamenskoe plato» degen jerde anaý ózińmen biraz jyl «Bilim jáne eńbek» jýrnalynda birge qyzmet istegen Tanash Dáýrenbekov degen aǵań jáne myna ekeýimizdiń saıajaılarymyz qa­tar ornalasqan kórshilermiz. Dál qasy­myzdan bir qarııa kóshpekshi bolyp, saıajaıyn asyǵys satqaly otyr. Tak, – dep onsyz da qysyqtaý kózimen betime syǵyraıa qarap ezý tartty. – Aıtarymyz sol – saıajaıdy seniń alýyń kerek. On eki júzdik jazyq jerde úleskisi bar. Úıshigi nasharlaý. Jabylsaq, eki-úsh-aq kúndik jumys. Ári sý tegin...

Saǵı kókem onyń sózin bóldi.

– Onyń ıesi qartaıǵan qarııa, jer­diń qunyn qaıdan bilsin? 1200 som ǵana surap otyr. Biz ekeýimiz baǵana: «Eshkimge bermeńiz, biz alamyz» dep kettik. 1200 somyń bar shyǵar?

– Búgin ǵana kelinderińiz qarakól ton almaqshy bolyp dúkenge barǵaly otyrǵan. Qalǵan myń jarym somdy soǵan berip edim, – dedim shynymdy aıtyp.

– Bul saıajaıdy sen qalaıda alýyń kerek. Qaryzǵa dep aqsha jınap bersek te alasyń! – Rymǵalı kókem áńgimeniń tótesine kóshti. – Al Saǵı aǵańnyń preferansty surap, qaýzap otyrǵany – menen ol máselede qaıyr az bolǵandyqtan, ermek oıynǵa «bir qol» bolsyn degen oıy ǵoı.

Úıge kelsem, kelinshegim Ǵaıshanyń alǵysy kelgen qarakól tonynyń unatqan túri bolmaı, abyroı bolǵanda, aqshany ustamaı kelipti. «Alataýdyń bókterinde kóńilimiz jarasqan aǵa-jeńgelermen birge jumaq ómir kútip tur» desem de, kózin bir dymdap alyp: «Men birdeńe alamyn desem, seniń de syltaýyń daıar turady» dep biraz toryǵyp baryp, kelisimin áreń bergen.

Ne kerek, tósek-oryn, ydys-aıaq degenderdi eki kisige keńdeý, úsh kisige tarlaý úıshigime ornalastyryp úlgerer-úlgermesten olardyń erýlikteri bastalyp ketken.

Bala-shaǵama, kelinshegime raqat ómir kórsetemin degen ýádemniń úde­sinen shyǵaıyn dep, dos-jar, týǵan-týys uıalmaı kirip-shyǵatyndaı, basqa­syn qoıǵanda biri tústigine, biri kesh­tigine shaqyra beretin úsh kórshim kelinshekterimen qysylyspaı erkin otyratyn óz «saraıymdy» salyp alýǵa birden kiristim.

*  *  *

Rymǵalı men Saǵı kókelerimniń arqasynda men de bir jazda óz saıaja­ıymdy dombazdasam da, ishi-syrty­nan min tappastaı ǵyp salyp alyp, Tákeń úsheýiniń de Qudaı qosqan jazdyq kórshisi bolyp shyǵa keldim. Qudaı, juma kúni bárimiz de taý basyndaǵy me­ke­nimizden tabylamyz. Bizge qaraǵan­da «Jazýshy» baspasyndaǵy qyzmetin­de erkindeý júretin Sákeń bárimizden buryn jetip alyp, kúre joldyń boıynda júrip: «Á, keldińder me?» dep, erekshe qýanyshpen qarsy alar edi.

– О́zken (Ýázıpa jeńgemizdi solaı ataıtyn) jeńgeleriń qazan kóterip jatyr edi, keshki tamaqty bizdiń úıden isheıik. – «Bizdiń úıden isheıik...» degen sóz tórt úıge ortaq úrdis edi. Demalys kúnderimizdi kúnde toı deýge bolar. О́ıtkeni bir úıden tústensek, bir úıden keshki as ishemiz. Saıajaıdaǵy tirligimiz tek qana bir-birimizge qonaqqa baryp, qolymyz sál bosaı qalsa, «karta» dep atalatyn ala qaǵazdarmen alysamyz deýden aýlaqpyn. Bul tórt azamattyń ne­gizgi sharýalary jazý, odan qoldary bosaǵanda oqý, bir ýaqyt baýdy kútip-sýǵarý degen sııaqty sharýalardan bo­­­saı qalǵandaǵy tatý-tátti tirshiligimizdiń kó­rinisi sııaqty qosalqy ermek qana bolatyn.

Saǵı kókem bul kezde búkil elge tanymal, ataǵy men aty qazaq eline keń jaıy­lyp úlgergen lırık aqyn. Sol kez­degi kórkem ádebıet ataýlyny eń kóp basyp shyǵaratyn «Jazýshy» bas­pa­sy poezııa bóliminiń meńgerýshisi. Bu­ıym­taılaryn aıtyp, kitap shyǵarýǵa onyń kómegin dámetetin pysyqaılardyń saıajaıǵa arnaıy izdep keletinderi bar. Bireýge qatty sóz aıtý deıtin jaratylysyna jat qasıet bolǵandyqtan, ýádesin bergen-bermeıtininen habarym joq, áıteýir, ystyq shaı, jyly sózben shyǵaryp salǵanyn talaı kórdik.

Bir biletinim, kórshileri ǵana emes, taý etegindegi baý-baqshalarǵa toly ǵajap tabıǵat túgeldeı tún tynyshtyǵyna múlgigen kezde saıajaıynyń ekinshi qabatyndaǵy kabınetine otyryp alyp, óleń ólkesine sapar sheger edi. Neshe saǵat kóz shyrymyn alatynyn qaıdam, alaıda erteńgi saǵat jetiden qalmaı aǵashtaryn sýǵaryp syrtta júretin.

Tákeńniń úıi men meniń úıimniń ortasynda báıbishesi erterek baqılyq bolǵan jetim shaldyń saıajaıy turýshy edi. Sonoý 30-40-jyldary ataǵymen kóp azamatty titiretken «úsh áriptiń» qyzmetkeri bolypty dep estıtinbiz. Onysyn ózi de jasyra bermeıtin. Bir kúni áńgime ústinde qartymyz etin jep, sorpasyn urttap, qarap otyrmaı, óziniń betperdesin aıqara ashyp alǵany. Sonoý 1937-jyldary halyq jaýlarynan qalaı jaýap alǵany týraly maqtanyshpen áńgimelep otyryp:

– Halyq jaýlarynyń ishindegi na­ǵyz jarylmaıtyn biteý jara sııaqty­sy, svoloch – Beıimbet Maılın edi, – dep qushyrlana, tepsine sóılegende bárimiz de esimizdi jııa almaı, otyryp qalyppyz. – Shirkin-aı, tyrnaqtarynyń kóbesine ıne júgirtip jatqanda da, eki kózinen jasyn parlatyp, sazyraıyp, til qatpaıtyn.

Aldymen es jıǵan Sákeń boldy:

– Áı, shal-aý, naǵyz bez-zaby-raz oń­baǵan ekensiń ǵoı. Beıimbettiń kóbesine ıne júgirtken qara tyrnaǵynan sadaǵa ket, – degen kózildirigin súrtkilep. Júzi de alaýlap, qyzaryp ketipti. Tákeń bolsa qatty ashýlanǵannan kekeshtene qysqasha buıryq berdi:

– Úı-den shyq, qas-sıet-siz! – Shal «Ne bolyp qaldy?» degendeı bárimizge eshteńe uqpaǵan qalpy jaýtańdaı qarap, jóneldi. Osy bir oqıǵadan keıin syry ashylmaǵan qartty biz de qatań jazalap, shaıǵa shaqyrǵandy qoıyp, kórgende sálem de bermeıtin boldyq.

*  *  *

Erteńgi kúni, 1994 jyldyń 15 mamyry, Sákeńniń 60-qa tolatyn mereıtoıy ótýge tıis bolatyn. Jeńgemiz, bala-shaǵalarymen qaladaǵy úılerinde úlken toıǵa daıarlanatyn bolǵan soń, men oǵan:

– Sáke, daıarlyq sharýalaryn jeń­gem-aq qatyrady ǵoı. Siz olarǵa kedergi keltirip júrgenshe, saıajaıǵa júrińiz. Úlken toıyńyzdyń kirispesin bastap bereıin, – degen oı aıtqanmyn. Ol mekenge tús aýa bárimiz jınalǵanbyz. О́zimizshe kishigirim dastarqan jaıyp, merekelemekpiz.

– Búgin keýde súıegim ashyp, mazam­dy alyp otyr. Maǵan renjı kórme, – ­dedi rıýmkeni qolyna da ustamaǵan qalpy. ­Biz kókmoıyndy múlde alyp tastap, ti­lek­ti shaımen-aq aıtyp tarastyq.

Erteńine burynǵy ádetim boıyn­sha, kesheden qalǵan sorpa-sýymdy jylytyp qoıyp, kórshilerime tarttym. Tańmen talasyp, erteńgi saǵat altydan jambasymyzdan sý shyqqandaı bolyp turyp alatyn Sákeń ekeýimiz edik. Bul kezde saǵat jetiden asyp bara jatqan. Ýázıpa jeńgeı joq kezde erteńgi shaıǵa shaqyrý – kórshilik paryz, onyń ústine týra alpystyń asýyna shyqqan azamatty jurttan buryn quttyqtap jibere­ıin deıtin esebim de bar. Bir qyzyǵy, esiginiń mańdaıshasynda túnimen samaladaı bolyp turatyn shamy Kún­niń jaryǵymen talasyp, áli janyp tur eken. «Sákeń kókemniń bul ýaqytqa deıin uıyqtaıtyn ádeti joq edi ǵoı dep, syrtqy esiktiń tutqasyn tartsam, ashylmaıdy, ishten ilip alǵan. Áldebir sumdyqty sezgendeı esikti dúńkildete qaqtym. Dybys joq. Ishten estiler dybysqa qulaǵymdy túrip qoıyp, esikti bar kúshimmen uryp, «Sáke-Sáke» dep aıǵaılap ta júrmin. Bir kezde ekin­shi qabattyń edenin syqyrlatyp kele jatqan aıaqtyń dybysy estildi. Shashy uıpa-tuıpa, uıqysyn asha almaı turǵan jas jigit esikti ashyp, betime údireıe qaraıdy:

– Ne boldy, aǵa? – deıdi. Sákeńniń keshe aıtqan «Qonaqtar kelip, dem alǵy­lary kelse dep, baýdyń ishin taza­lattyrýǵa eki stýdent jıenimdi shaqyr­ǵanmyn» degen sózi oıyma oraldy.

– Senderge ne boldy, sonsha uıyqtap? Sákeń qaıda? – dedim jigitke.

– Ol kisi óz bólmesinde. Dem alyp jatqan bolar. – Jıen jigitti ysyryp tastap, birinshi qabattaǵy óz bólmesine kirsem, ol bir qyryndap, irgege qarap jatyr. Jamylǵan kórpesi de ysyrylyp qalypty.

– Sáke! – dedim daýysymdy qattyraq shyǵaryp. Eń sumdyǵy sonshalyqty qaǵylez adamnyń ún qatpaýy eń úlken jamanshylyqtyń belgisi edi.

Sóıtken Sákem, úni erekshe estiler lırık aqyn, jıyrma jyldan astam aǵaly-inilideı baýyrlasqan Sákem, Saǵı Jıenbaev dál alpysqa tolǵan kúni baqıǵa attanyp edi.

Kádirbek SEGIZBAIULY,

jazýshy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty