Aıqabaq atý

Aıqabaqty uzyn syryq­tyń basyna, mólsherli jerge ilip qoıady. Ony attyń ús­tinde shaýyp kele jatyp sa­daqpen dál atyp túsirý kerek. Bul – sadaqshylardyń eń joǵary deńgeıin anyqtaıtyn sheberlik synaǵy. О́te úlken merekelerde ǵana oınalady. Atyp túsirgen mergen qymbat buıymdy ózi alady. Bul saıystyń ózindik erejesi bolǵany anyq. Bir sózben aıtqanda, burynǵy kezde jaýyngerler ońaı olja tabý úshin mergen bolýy qajet. Mysaly, zertteýshi I.V.Anıchkovtiń jazbasynda, saıysqa ábden mashyqtanǵan mergender qa­ty­sady, oǵy daryǵan adam Al­tyn qabaqty oljalaıtyny týraly aıtylǵan (Anıchkov I.V. Poezdka na kırgızskıe po­mınkı v 1892 godý. Kazan, 1897).

«Qazaqtyń etnografııa­lyq kategorııalar, uǵymdar men ataýlardyń dástúrli jú­ıesi» atty bes tomdyq en­sı­klo­pedııanyń birinshi to­mynyń 164-betinde: «Al­tynqabaq – sadaq­shy­lardyń mergendigi synalatyn saıys. Oıynnyń sharty – jaıaý nemese at ústinde shaýyp kele jatyp, mergen syryqtyń basyna ishine altyn-kúmis, qoıtuıaq, taıtuıaq jamby salyp ilip qoıǵan Altynqabaqqa oǵyn dál tıgizý qajet» delinse, atalǵan kitaptyń 87-betinde: «Aıqabaq – kólemi aı pishindes quıylǵan som kúmis» degen anyq­tama berilipti. Demek bul da jambynyń bir túri. Mergender osy aı­qabaq – jamby atyp jarysatyn bolǵan. Kóne ádebı muralarda bul saıys­ty «Qa­baq atý» dep te aıtady. Qazirgi tańda halqymyzdyń osy ónerin túrik baýyrlarymyz enshilep, álemdik dodalarda «qabaq atý» atty stıl engizilip jatyr.

Bul nysana mysyrlyq­tar­dyń kóne jazbalarynda «qa­baq» dep atalypty. By­laı­sha aıt­qan­da, kóne ata­larymyzdyń Aı­qabaq nemese Altynqabaq atý oıyny sııaqty. Ýaqyt óte kele mám­lúkterdiń materıaldyq jaǵ­daı ońalyp, jaqsarǵan tusta bıik dińgektiń basyna asqabaq pishindes shyny ydys ornalastyryp, onyń ishine tiri kepter otyrǵyzǵan. Belgili bir qashyqtyqtan shaýy­p ótken mergen ydysty atady. Oq tıse ydys synyp ishindegi kepter ushyp shyǵatyn bolǵan. Mun­daǵy erekshelik nysana shyr­qaý bıikke qoıylady da, mergen oǵyn tik shanshyltyp kókke qaraı atady (Qaırat Sákı. Mám­lúkterdiń soǵys óneri. – Astana: Folıant, 2015. – 114 b).

Sondaı-aq mysyrlyq ǵa­lymdardyń jaýyngerlik týraly jazbalarynda «Qı­ǵash atý» degen bolǵan. Mun­daǵy nysana – syrǵyma qum toltyrylǵan qap. Ony tó­menge, ıakı bıik jardyń etegine ilip qoıady. Mergen shaýyp kelip joǵarydan tó­men qaraı qıǵash tartady. Jebe tıse qap jarylyp, qum aqta­rylyp túsedi. Mysyrlyq túrik-qyp­shaq oqymystysy Taı­­buqa noıan: «Qabaq atý, qıǵash atý tásilderin arabtar bil­­meıdi, bul – túrkilerdiń (qyp­­­shaqtardyń) óneri» dep jazady.