Al ańyzǵa aınalǵan «Myń bir tún» ataǵyn adaqtap jatý ábes. Eýropany sıqyrly sazymen estandy qylǵan ertegiler alǵash Volterdiń dıirmeninen ótip, kúlli qurlyqqa kóleńkesin túsirdi. HH ǵasyrda ádebıetke dúmpý jasaǵan Latynamerıkalyq jazýshylar birinen-soń biri «Myń bir túndi» madaqtap, ózderine úlgi bolǵanyn aıtyp aǵynan jaryldy. Qazaq rýhanııatyna ekibastan arab ertegileri iz salǵany túsinikti. Berisi Abaıdan, árisi aýyz ádebıetinen ısi ańqyǵan aıdarly týyndy óz qanymyzben bite qaınasyp ketti. «Myń bir tún» qaıdan shyqty?
Dúnıedegi eń kóne órkenıettiń biregeıi – úndi órkenıeti. Máshhúr ǵalym Ál-Bırýnı: «Ǵylymnyń neshe alýan salasy Úndistanda eken, onda shyqqan kitaptyń sany esepsiz kóp. Bárin qamtýǵa meniń, árıne, mursham kelmes, biraq «Panchantrany» («Bes báıit») aýdarýǵa óte qumarmyn, ony bizde «Kálıla men Dımná» dep ataıdy. Bul kitap úndi tilinen parsy tiline, al parsy tilinen arab tiline, kóptegen basqa tilge de aýdaryldy», deıdi bir pikirinde. Iá, «Kálılá men Dımná» kitaby jan-janýarlar tilimen, túrli ańyzben bezendirilgen fılosofııalyq traktat ispetti. «Kálılá men Dımná» Shyǵys shaıyrlarynan bastap, álem, orys ádebıetine, ultymyzdyń oılaý kókjıegine yqpal etti. Sáken Seıfýllınniń «Parsy aqyny Shaıh-Saǵdıden» atty aýdarma jyrynda:
«Qaltasynda bireýdiń,
Jupary bolsa saqtaýly,
Juparyn ol daýystap,
Kórmeıdi laıyq maqtaýdy.
Maqtamaı-aq árkimge,
Jupardyń ózi-aq bildirer.
Úndemeı-aq tóńirekke,
Tátti ıisin jaıyp sińdirer!» –
degen joldar kezigedi. Bul astarly maqamdy «Kálılá men Dımnáda» quzǵyn egeýquıryqqa aıtyp jetkizedi. Al biz Ezopqa uqsatyp júrgen Ivan Krylovtyń kópirdegi ıttiń aýzyndaǵy súıegin sýdan kórip qyzyǵyp, aqyry súıeginen aıyrylǵan mysalyn «Kálıla men Dımnádan» keziktirýge bolady. Shádi tóre jyrlaǵan «Bálǵum batyr» qyssasynda kóne týyndynyń taby bilinse, «Aıdaharly-Qudaıberli» naqyl áńgimesinde jalǵyz ulyn aıdahar jep, aıdahardyń quıryǵyn kesken Qudaıberli beınesi «Kálılá men Dımnáda» bar. Tolstoıdyń «Arylýda» keltirgen apan ishinde bal jalaǵan fánı adamy týraly mysaldyń túbiri de shejireli týyndyda jatyr.
«Kálılá men Dımnáni» eski pehlevı tilinen aýdaryp, bizdiń ǵasyrǵa jetýine edáýir yqpal etken Ál-Múkaftyń uly Abdýlla bolatyn. Til bilýge qushtar, zaroastralyq ejelgi dinnen ıslam dinine ótken Abdýlla eski dinniń rásimderinen ada-kúde aryla qoımaıdy. Munysy ǵylymsyz dinshilder tarapynan dinsizdik sanalyp, ári áleýmettik belsendiliginen, ejelgi dushpany Sýfııan Mýavııalauly taqqa kelýimen qýǵynǵa ushyraıdy. Aqyry halıfa Ál-Múkafaulyn aýyr aýazapqa salyp, ólim jazasyna buıyrdy. Aldymen qol-aıaǵyn short kesip, kúl-parshasy shyqqan denesin otqa órtep jiberedi. Osylaısha, bilim qumar júrek, áıgili ǵalym kesir qoldan jer jastanǵanda, bul ádiletsizdikke jany shyrqyraǵan Súleımen Isa yzaǵa býlyǵyp, patshaǵa qarsy kóterilis ashady. Alaıda kóp uzamaı qapyda qaza taýyp, kóterilis shoǵy tolyq tutanbaıdy.
San ǵasyrlyq týyndynyń «Myń bir túnmen» uqsastyǵynda daý joq, áp degennen-aq eki shyǵarmanyń úılestigi kózge urady. Oqıǵalardyń birinen keıin biri shytyrman túrde kelip otyrýy, oınaqy til, ǵıbratty mysaldar, astarly metaforalar eki kitapqa ortaq. «Myń bir túnnen» segiz ǵasyr buryn týǵan ańyz shyǵarma shyǵys elderin sharlap, arab-parsy jurty arasynda tilden tilge kóshken. Mine, osy úderistiń bári halyqtardyń ádep-mádenıetimen qorytylǵan «Myń bir tún» ertegileriniń týýyna sebepker bolady. «Kálılá men Dımnáni» alǵash oqyǵan adam arab ertegilerine enip ketkendeı áserde qalatyny sondyqtan da bolar.
«Kálılá men Dımná» – danalyq oshaǵy. Munda bári bar. Oqıǵalar tilimen, ańdar tilimen túıdek-túıdek danalyq bulaǵy tógilip otyrady. «Oıy, pikiri eshkimge úılespeıtin oqshaý jan qaıda barsa da apatqa kezigedi, ol ózine eshqashan janashyr kómekshi tappaıdy» deıdi kitap. Taǵy birde Beıdaýa patshaǵa nasıhat aıtady. «Men aqyl men uıatty bir-birinen ajyramas dos dep bilemin, eger bireýi joǵalsa, ekinshisi de tabylmaıdy, bular adam arasynda ushyraıtyn qıyspas eki dos tárizdi; ekeýi bir-birine ajyraı qalsa, ómir boıy kóńili qobaljyp, saǵynysyp ótedi».
Hakimder men ǵalymdardy syılaý áýeli din buıryǵy. Hadıs-shárıfte: «Ǵalymnyń ólimine qaıǵyrmaǵan adam – ekijúzdi. Adamdar úshin bir ǵalymnyń óliminen artyq baqytsyzdyq joq. Bir ǵalym ólgende kókter jáne kóktegiler jetpis kún jylaıdy» dep, bilim ıeleriniń dárejesin kórsetedi. «Kálılá men Dımnáda» osy taqyrypqa toqtalady. «Kimde-kim ǵalymdardan uıalmasa, olardyń basym ekenin moıyndap qurmetteı bilmese, laıyqsyz jaǵdaılardan qutqaryp, qorlyqqa dýsharlasqan kezinde qorǵamasa, mine, ondaı jandy aqylynan aıyrylǵan, ómiri zaıa ketken esýas dep bilý kerek. Al eger danyshpandardyń quqyǵyna ádiletsizdik istese, onda tup-týra aqymaqtar qataryna qosylýy maqul», dep túıedi.
«Myń bir tún» men «Kálılá men Dımnániń» úndestigi – bir jazbamen aıaqtalar dúnıe emes. Bizdiń maqsat, oıly oqyrmanǵa tutam oı ushqynyn usynyp, talabyn ashý ǵana bolatyn.
