Áleýeti zor uıym

ShYU-na ekonomıkasy asa iri jəne jyldam damyp kele jatqan, 3 mlrd-tan asa adam turatyn memleketter kiredi. Álemdik ishki jalpy ónimniń úshten biri osy elderge tıesili. Bul múshe memleketterdiń daý­sy men múddeleri teń dəre­jede eskeriletin Shanhaı yntymaqtastyq uıymnyń orasan zor əleýeti men jahan­dyq rólin aıqyn kórsetedi. Astanadaǵy alqaly jıyn­ǵa 16 eldiń prezıdenti men úkimet basshylary, sondaı-aq birneshe halyqaralyq uıymnyń jetekshileri qatysty. Osynyń ózi bul jolǵy uıymnyń otyrysy dəstúrli formattan anaǵur­lym ózgeshe bolǵanyn, bul uıymnyń halyqaralyq are­nadaǵy bedeliniń artyp kele jatqanyn, búginde ShYU Eýrazııalyq uıymǵa aınal­ǵanyn kórsetedi.

Sammıtte sóılegen bar­lyq elderdiń basshylary Qazaq­stannyń ShYU-daǵy tór­aǵalyǵynyń tabysty ót­kenin aıta kelip, Qazaq­stannyń əlemdik qoǵamdas­tyqtyń laıyqty múshesi retin­de aımaqta ǵana emes, halyq­aralyq arenada da mańyzdy ról atqaryp jatqanyna nazar aýdardy. Al BUU bas hatshysy Antonıý Gýterrısh óziniń saparyn BUU-nyń Qazaqstanǵa jəne onyń ShYU tóraǵalyǵyna kórsetken qoldaýynyń kóri­nisi retinde qarastyraty­nyn məlimdeı kele, Qazaqstan­nyń beıbitshilik jolyn­daǵy kúres­tiń jarqyn úlgisin kór­­setip kele jatqanyn, kóp­­tegen kúrdeli jaǵdaı­da Astana qashanda altyn kó­pir, bitimgershiliktiń el­shisi, beıbitshilik alańy bol­ǵa­nyn atap ótti. BUU Bas hatshysy Astananyń Shanhaı yn­tymaqtastyq uıymyna tór­aǵalyǵyn joǵary baǵalap, Qazaqstanda júzege asyrylyp jatqan aýqymdy saıası jəne ekonomıkalyq reformalardy qoldaıtynyn, elimizdiń jahandyq qaýipsizdik pen beıbitshilikti qamtamasyz etýde mańyzdy ról atqaratynyn aıtty.

Qazaqstannyń ShYU-na tóraǵalyq etýi uıym úshin de, elimiz úshin de úlken mańyz­dy kezeń boldy. Prezıdent Q.Toqaev elimizdiń syrtqy saıasatynyń jasampazdyq əleýetin búkil əlemge tanytty. Qazaqstannyń ShYU-na tóraǵalyǵy kezinde túrli deńgeıde 150-ge jýyq is-shara, sonyń ishinde sıfr­lyq damý, týrızm, energetıka, bıznes salalarynda forým­dar jəne ShYU jas­tar keńesi ótti. Uıymnyń Sharttyq bazasy 60 jańa qu­jatpen tolyqtyryldy. ShYU seriktesteri sanalatyn halyqaralyq uıymdar­dyń qatary kóbeıdi. Investı­sııalar jónindegi arnaıy jumys tobynyń qyzmeti jandana tústi. Ulttyq valıýtamen esep aıyrysýǵa kóshý úderisi damı bastady.

Sammıtte 25 qujatqa qol qoıyldy, onyń ishinde negizgi saıası qujat – Astana deklarasııasy. Bul qujat­ta ShYU-nyń halyqaralyq ózekti jəne óńirlik məsele­ler baǵytyndaǵy ustany­my aıqyndalyp, uıym­nyń ótken kezeńdegi qyzmeti qorytyndylandy. Saıası turǵydan alǵanda, ShYU-ǵa múshelik jáne oǵan tór­aǵa­lyq etý elimizdiń halyq­aralyq saıasatta óz ornyn bekitý­ge, qaýipsizdik, turaq­ty­lyq pen júıeli damýǵa qatys­ty yqpalyn arttyrýǵa múm­kindik beredi. Qazir əlem­degi saıası-ekonomıkalyq turaq­syzdyq kezeńinde elimizdiń uıymǵa múshe bolýy, tóraǵa­lyq etýi ózge eldermen saıası dıalog qurýǵa, beıbit bas­tamalardy júzege asyrýǵa jol ashty. Ekonomıka­lyq yntymaqtastyq turǵysy­nan qarasaq, Qazaqstannyń ShYU-nyń ekonomıkalyq əleýeti joǵary múshelerimen uıym aıasynda qarym-qatynas ornatýy ekijaqty saýda-sattyq baılanystardyń nyǵaıýyna, elimizge ınvestısııa tartýǵa, birikken jobalardy iske asyrý­ǵa aıtarlyqtaı septigin tıgizedi. Osylaısha, ShYU-ǵa múshe bolý Qazaqstannyń óńir­­lik, halyqaralyq are­na­da­ǵy múmkindikterin aıtar­lyq­taı keńeıtedi, onyń ekono­mıka­lyq, saıası damýyna yqpa­l ete­di. Sonymen qatar jahan­dyq məs­eleler men syn-qater­ler­di sheshýdegi rólin arttyrady.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń usynysymen ShYU aıasynda ınvestısııalyq qor qurý múmkindigi usynylyp otyr. Uıymnyń qarjylandyrýy ShYU aıasynda naqty jobalar júzege asyrýǵa múmkindik beredi. Iаǵnı qarjylandyrý Qazaqstan men uıym múshe­leriniń ekonomıkalyq damýyna serpin beretin, negizi­nen seriktestikti nyǵaıta­tyn, kólik-tranzıt əleýetin arttyratyn jobalarǵa baǵyt­talady. Bul rette elimiz zor mańyzǵa ıe aýqymdy joba – Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵdarynyń damýyna óz úlesin qosady.

Qazaqstannyń tóraǵalyǵy naqty usynystar men təjirı­belik mańyzy bar sheshimderge negizdeldi. Qazaqstan tóraǵa­lyq kezinde uıymǵa múshe memleketterdiń kúsh-jigerin ShYU-nyń 2030 jylǵa deıingi ekono­mıkalyq damý strate­gııa­syn tıimdi júzege asyrý­ǵa baǵyttady. Shanhaı ynty­maq­­tastyq uıymy dostyq, tatý kór­shilik, teń quqyq­tyq jəne ózara qoldaý­dyń negizin­de jumys isteı­tin memleket­ara­lyq qatynastar­dyń tıimdi teti­gine aınaldy. As­tanada ót­ki­zi­lgen «Shanhaı on­dy­ǵy­n­a» kiretin elderdiń sam­mıti qazir­gi jahandyq geosaıa­sı kúrdeli kezeńde əlem qoǵam­dastyǵyna jańa tynys, dem berdi.

Qýanysh AITAHANOV,
ekonomıka ǵylymdarynyń doktory