Kollajdy jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»
«Lenınshil jas» – «Jas Alash» gazeti qazaq ádebıetine erekshe ustahana bolǵan basylym. Osy qasıetti shańyraqtan úlken ádebıetke kelgen halqymyzdyń qabyrǵaly qalamgerleri qanshama. Olar qazaqtyń Sherhan Murtazasy men Seıdahmet Berdiqulovtyń kóriginde shyńdalyp, iri sanatker jazýshylardyń qataryna qosyldy. О́ıtkeni «Lenınshil jas» – «Jas Alashta» ultyn súıgen qalamgerler ǵana jumys isteıtin. Sol úlken mekteptiń bir shákirti – Ádilbek Ybyraıymuly.
Árıne, trılogııany búge-shigesine deıin oqyp, oǵan kórkemdik-ıdeıalyq turǵydan baǵa berý qıyn. Biraq bizge jetpeı turǵany – ulttyq sana men ulttyq tarıhymyzdyń qatpar-qatpar joldary. Jasyratyny joq, tarıhymyzdan, tilimizden, dilimizden ajyratý úshin qanshama qysym men qııanat jasaldy. Soǵan qaramastan Ilııas Esenberlın, Ábish Kekilbaı, Muhtar Maǵaýın syndy qalamgerler qazaq tarıhynyń aqtańdaq kezeńiniń aqıqatyn ashyp, onyń kórkem tarıhyn jasaýǵa erekshe eńbek sińirdi, sińirip júr.
Abylaı han babamyzdan taraıtyn urpaqtardyń taǵdyry zerttelip, jazylyp, ult sanasyn jańǵyrtýda. Sonyń ishinde Kenesary han týraly biraz dúnıeler jazyldy. Uly Muhtar Áýezovtiń «Han Kene» pesasy batyr babamyzdyń esimin halqyna tanytty. Sahnalandy, sońynda qýdalandy.
Ádilbek Ybyraıymuly bul trılogııada eki ǵasyr buryn ómir súrgen han Keneniń ádebı-kórkem obrazyn jasaýǵa tyrysqan. Shyǵarmanyń basynan aıaǵyna deıin qazaq halqynyń asyl muraty men Kenesarynyń eldik, memlekettik múddesin joǵary qoıǵan qaıratkerligi men qaharmandyǵy arqaý bop, oqyrmanyn erlikke, qaısarlyqqa jetelep otyrady.
Romannyń birinshi kitaby «Arlannyń azýy» Tezek tóreniń qyrǵyzǵa saparyn sýretteýden bastalady. Tezek tóre – Abylaıdyń shóberesi. Báriniń shyqqan túbi bir.
Kenesary hannyń basy shabylyp, qoly talqandalǵannan keıin ótip otyrǵan Ormanbet hannyń anasyna arnalyp berilip jatqan asqa júzge jýyq qazaqtyń myǵymdary barady. Osy toptyń ishinde Suranshy batyr, Súıinbaı aqyn, ystynyń aqıyǵy Bóltirik sheshen bar.
Árıne, bul qazaq-qyrǵyzdyń baıaǵydaı arqa-jarqa kezdesý jıyny emes. Ormanbet «ıttiń quıryǵyndaı qaıqy qasy kerilip, tóńirekti baǵjııa bajaılaı» qaraıdy. Olardyń arǵy kózdegeni belgili. Qyrǵyz qolynan qaza tapqan Kenesary árýaǵyn taǵy bir qozǵap, básekeles jurtty muqatý. «Túpki oılary taýy shaǵylyp, eńseleri ezilgen eldi odan saıyn tuqyrtyp, unjyrǵasyn salbyratyp jiberý edi». Ormanbet manaptyń sengeni de, bu joly silter semseri de qatpa qara Qataǵan.
Aıtysty alǵa shyǵarǵan Ádilbek osy jerden «Aqtaban shubyryndy, Alqakól sulamaǵa» aınalǵan qazaqtyń azapty jyldaryna sheginis jasaıdy. 1749 jylǵy qazaq handyǵynyń qalmaqtarǵa qarsy joıqyn soǵysy bastaldy.
– Jońǵarlar orys pen qytaıdyń dem berýimen ǵana dúbinip qoıǵan joq, qoqan, qyrǵyz tárizdi jandaıshaptaryna da arqa súıedi. Bizdiń batyrlar qashan da týǵan eliniń janynda, – dedi Kókjal batyr.
Iá, avtor batyrdyń aýzyna Múıizdi О́tegen, shanyshqyly Berdiqoja, shapyrashty Naýryzbaı, Qangeldi batyr, Raıymbek batyr týraly tolǵaqty oı salady. Bir sózben aıtqanda, jazýshy osy kezeńdi qazaqtyń basyn biriktiretin tarıhı sát dep biledi.
Abylaı han jońǵarlardy talqandap, Otandy azat etti. Qytaı jáne patshalyq ımperııamen teń mártebedegi memleket ornatýdy kózdedi. Qazaqtardyń jeńisi kórshiles qos alypqa qolaısyz bolyp tıdi. Syrtqa qashqan jońǵar noıandary jeleýge ilinip, 1756 jyly Qytaımen arada soǵys órti tutandy. Ol Abylaıdyń danalyǵynyń arqasynda bir jyldyń ar jaq-ber jaǵynda kelissózben sheshildi.
Áıgili abyz Buhar jyraýdyń han men qaraǵa kóregendigimen aıtylǵan bátýaly ýáji – «Semser júzindegi serttiń» basty ıdeıasy. Ol – qazaq eliniń Táýelsizdigi, bútindigi. Mine, búgin biz derbes memleketpiz. Tarıhty taný arqyly ózimizdi tanyp jatyrmyz.
Trılogııanyń ekinshi kitaby «Sert» tolyqtaı Kenesary hannyń ult-azattyq kóterilisine arnalǵan. Uly qazaq dalasy men Reseı ımperııasy arasyndaǵy qaqtyǵys beker bolǵan joq. Ol orys ımperatorynyń qazaq dalasyn otarlaý saıasatyna baılanysty órbidi.
Kenesary: «Abylaı atamnyń aq týyn qaıta kóterem, halqyma teńdigin áperem!» dep semserdiń júzin súıip, sert berdi. Sol sert táýelsizdik, tutastyq anty edi. «Azattyq jolyndaǵy kúreske aq saýyt kıip, aqboz at minip shyǵýǵa birjola bet burdym» degen onyń qasyna Naýryzbaı, Ábilǵazy sultan, Bopaı hanym, dala jolbarystary – Aǵybaı, Janaıdar, Iman, Jolaman, Buqarbaı, qazaqtyń ardager uldary Shákir, Jáýke, Tólebaı, Kóbek, Bórshi, Bazar, Basyqara, Tanash, Sarmantaı, Nurabaı, Qarabaı batyrlar jáne Qarabas syndy oǵlandardy toptastyrdy.
Árıne, óz qandastary ishinen kúreske qarsy shyqqandary da jasyryn emes. Aqmola okrýginiń aǵa sultany Qońyrqulja Qudaımendiuly, kishi júz sultandary Ahmed pen Arystan Jantórınder, Baımaǵambet Aıshýaqov sııaqty jaltaq baı-shonjarlar bar edi.
Soǵan qaramaı Uly dala tósinde Kene hannyń ózi bas bolyp, on jyl otarshylarǵa qarsy Otan soǵysyn júrgizdi. Jalpy, avtordyń romandaǵy oqıǵalardy úsh kezeńge bólip, Kenesary tulǵasy men ol bastaǵan ult-azattyq qozǵalysyn osy tarıhtyń kindik dińgegi etip alǵany durys kórkemdik sheshim bolǵan. О́ıtkeni tarıhshylardyń mejeleýinshe, patshalyq jáne keńestik otarshyldyqqa qarsy qazaq dalasynda 200 jyl aýmaǵynda óristegen 300-den asa qarýly qarsylyqtyń ishindegi búkil ultty tutas qamtyǵan ári batyr da emes, basqa da emes, hannyń ózi bastap, basqarǵan birden-bir kóterilis dál osy Kenesary qozǵalysy ekeni belgili.
Atalǵan trılogııa – I. Esenberlınniń «Qaharynan» keıin, Táýelsiz Qazaqstan ádebıeti tarıhynda Kenesary qozǵalysyna basy bútin tikeleı arnalǵan eń alǵashqy kesek týyndy. Aqyry patshalyq ımperııanyń aıtaqtaýymen, astyrtyn uıymdastyrýymen Kenesary han men Naýryzbaı sultannyń basy Alataýdyń eteginde shabyldy. Hannyń basyn alǵan soń ony Omby gýbernatoryna jiberý uıǵaryldy.
Alaıda Kene han ólse de, qaısarlyq ólmedi.
Trılogııanyń úshinshi romany «Rýh» dep atalady. Bul – Sydyq tóre, Syzdyq sultan degen atqa ıe, kúresker tulǵa – Kenesarynyń uly Sadyq tóreniń áke amanatyna adaldyǵyn tanytatyn qaısarlyqqa toly dúnıe. Shyǵarmanyń búkil ón boıy Kenesary babamyzdyń myna sózinen ózek tartady.
«...Biraq sender astymdaǵy atymnan, qoınymdaǵy qatynnan, aldymdaǵy asymnan, ıyǵymdaǵy basymnan aıyrsańdar da, boıymdaǵy qazaq degen rýhtan aıyra almaısyńdar! Qylsha moınym semserdiń júzinde turǵanda sert etem, oryndalmaǵan armanym – urpaǵyma amanat! Solar rýhymdy qaıta tiriltedi, basqynshylyqqa qarsy kúresimdi qaıta jalǵastyrady! Qazaqty osal jurt demeńder, jaýyn almaı qoımaıdy! Han Kene qulasa da, qazaqtyń týy jyǵylmaıdy! Qazaq túbi táýelsizdigin alady!» deıdi óler aldyndaǵy aqtyq sátinde.
Bir sózben aıtqanda, Alashshyl jurttyń rýhy jyǵylmaǵan taǵdyry týraly tarıh betteri arqyly til qatty. Ultsyzdaný rýhtan aıyrady, ol bárinen de qasiretti. Qazaq búgin qaharman babalarynyń rýhyn tiriltýmen keledi.
Ahmet sultan Kenesarınniń ómirbaıandyq ocherkteriniń túsiniktemesin jazǵan Syrdarııa oblysynyń statıstıkalyq komıtetiniń tóraǵasy E.T.Smırnov Syzdyq jaıly bylaı degen eken. «Áńgimelesken kezde onyń óńi ózgerip ketetin. Tez ári kórkem sóıleıdi. Oıly, momyn adamdaı kórinetin. Sadyq sultanǵa sol kezde sergek, seri, óte talantty adam ekenin kórsetetin, «Qudaı súıgen» adam ekenin baıqaısyń. Kóńili jas, naǵyz dala arystany ol – qyrǵyz halqynyń táýelsizdigi úshin kúresken sońǵy sarbaz...»
Bul moıyndaý ǵoı. Jaý jaqtyń adamy bolsa da, ǵalym adam retinde Sadyq sultannyń bıik rýhyn moıyndaıdy.
Al Reseı ımperııasynyń áskerı sheneýinigi N.Pavlov: «Kenesarynyń balasy, Abylaı hannyń shóberesi, Turandaǵy asa iri tulǵalardyń biri bolyp tabylatyn dalanyń osynaý jaýjúrek ulynyń boıyna bizge degen óshpendilik ana sútimen birge daryǵan edi» degen jazbasy júrekke qalaı áser etpesin.
Kenesary hannyń Ahmetten taraǵan uly Ázimhan Kenesarın 1917 jyly Orynborda ótken Búkilhalyqtyq I quryltaıǵa qatysty. Odan keıingi II jalpyqazaq sezine Syrdarııa oblysy qazaqtary atynan kelip, sezd tóralqasynyń orynbasary boldy.
Ol «Sizderdiń qoldap, maquldaýlaryńyzben qazaqtyń, qazaq qana emes, tutastaı Alashtyń qamyn jeıtin «Alash» ulttyq saıası partııasynyń qurylǵandyǵyn málimdeımin», dep jar saldy. Jáne Álıhan Bókeıhanovty partııa jetekshiligine usynady.
1930 jyly Ázimhan Kenesarın atylyp ketti.
Han Keneniń kıesi Qazaq dalasyn kezip júr. Ony jetkizgen – Táýelsizdiktiń rýhyn kóterip, trılogııasyn usynyp otyrǵan jazýshy Ádilbek Ybyraıymuly. «Semser júzindegi sert» dep atalatyn úsh tomdyq shyǵarma – Memlekettik syılyqqa ábden laıyqty týyndy. Rasynda da, Kenesarynyń kóksegeni táýelsiz qazaq eldigin qurý edi. Batyrdyń osy armany oryndalyp, avtor úsh tomdyǵyn «Táýelsizdikten tamyr tartqan alyp báıterekteı rýhy asqaq, maqsaty bıik Qazaq degen salt atty alaman, álem órkenıetiniń kóshine qaraı ketip barady», degen joldarmen aıaqtaıdy. Bassyz qoǵamda basy kesilgen batyrlardyń orny tarıh tórinde. Tek qoǵam bassyz bolmasyn deıdi. Trılogııanyń fılosofııalyq túıini, urpaqqa usynar ǵıbraty osyndaı.
Talantty qalamger Táýelsizdik bıiginen Abylaı hannyń, han Keneniń, Syzdyq sultannyń, Ázimhan Kenesarınniń rýhyn tiriltip, halqymen tabystyrdy. Ádilbek Ybyraıymulynyń «Semser júzindegi sert» roman-trılogııasy jańa dáýirdegi ádebıetimizdiń mártebesi men eńsesin kótererlik kesek týyndy, semseri shyndyqpen sýarylǵan shyǵarma dep senimmen aıta alamyz. Ári ol – ulttyq romandar galereıasyn tolyqtyrǵan Táýelsizdik dáýirdiń tól dúnıesi.
Ýálıhan QALIJAN,
UǴA akademıgi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
