Til biliminiń abyzy

Stýdent kezinen zerektigimen, kórkem minezimen kózge túsken jigitti professor Sársen Amanjolov ǵylymǵa baýlıdy. 2-kýrs­ta oqyp júrgeninde «Qazaq tilindegi san esimder» atty taqyrypta zertteý júrgizip, ǵylymı keńeste baıandama jasaıdy. Al 3-kýrsta taqyryp aýqymyn keńeıtip, stýdentterdiń qalalyq konferensııasynda «Túrki tilderindegi san esimder» atty baıandama jasap, júldeli oryn alady.

Instıtýtty úzdik bitirgen jyly Jarkenttegi pedýchılıshege baratyn bolady. Alaıda ustazy S.Amanjolovtyń keńesimen Abaı ınstıtýtynyń aspırantýrasyna túsedi.

1952 jyly Ǵylym akademııasy Til jáne ádebıet ınstıtýtynyń dırektory A.Ysqaqov kishi ǵylymı qyzmetkerlikke shaqyrady. «О́mir belesteri» atty memýarynda professor M.Balaqaevtyń kózine túsip, «Oryssha-qazaqsha til bilimi termınderiniń sózdigin» daıarla» degen batasyn alǵanyn jazady.

Telǵoja Januzaq 1952 jyly qa­zanda Ǵylym akademııasynyń sol kez­degi prezıdenti Dinmuhamed Qonaev­pen kezdesedi. Bolashaq el basshysy jas ǵalymnyń qabiletin joǵary ba­ǵalapty.

Estelik kitabynda ǵalym: «70 jyldyq ǵylym jolyndaǵy tabysym men baqytty ómir jolym úshin osy Til bilimi ınstıtýty basshylaryna, ınstıtýt ujymyna, aldyńǵy tolqyn aǵa ǵalymdarǵa, birge ósken áriptesterim men zamandastaryma, ulaǵatty ustazdaryma boryshtymyn» dep jazypty.

Professor 1953-1954 jyldary tájirıbe jınaý maqsatymen Le­nın­grad, Máskeý qalalarynda bolyp, tanymal túrkitanýshylarmen, ásirese Le­nıngrad ýnıversıtetiniń professory S.E.Malovpen kezdesedi. Sergeı Efımovıch bo­lashaq ǵylymı dıssertasııa­sy ta­qy­rybyn «Qazaq tilindegi esimder» dep alý týraly keńes beredi. Taqyryptyń óte ózekti ári kúrdeli ekenin, jan-jaqty bil­imdi, izde­nisti qajet etetinin, halyq ti­liniń tarıhy, azamattyq tarıh, etnografııa ǵylymdarymen tikeleı baılanysyn eskertken ǵalym zertteýshige «1) arab, parsy tilderindegi materıaldy paıdalaný úshin sol tilderde oqyp, jaza bilýiń kerek; 2) Orhon-Enıseı jazýyn bilýiń kerek; 3) tarıhı ári etnografııalyq eń­bek­terdi jetik meńgerýiń kerek» dep úsh túrli shart qoıady. Sol kezde Tel­ǵoja Januzaq A.Baıtursynulynyń tóte jazýymen de, rýna jazýymen de ózi­niń aty-jónin jazyp beredi. Bolashaq zert­teýshige kóńili tolǵan S.E.Malov kitap­taryn berip, kúnbe-kún aqyl-keńe­sin aıtyp otyrǵan.

Telǵoja Januzaq Lenıngrad qala­synda akademık A.N. Kononov, professor A.K.Borovkov, sózdik sektorynyń mamandary, orys leksıkografııasynyń maı­talmandary – A.P.Evgeneva, A.M.Bab­kın, Iý.S.Sorokın, S.L.Bajenova syndy ǵalymdarmen de kezdesip, aqyl-keńesin tyńdaǵan. Máskeýge kelgen soń N.A.Bas­kakov, N.K.Dmıtrıev, S.G.Bar­hýdarov, S.I.Ojegovtermen kezdesedi.

S.I.Barhýdarov qazaqtyń jas ǵaly­mymen tanysyp-bilisken soń: «Poz­na­komtes, so mnoı razgovarıvaet kazahskıı Ojegov!» deıdi eken. Bir kúni dál osy sózdi áıgili «Slovar rýsskogo ıazyka» eńbeginiń avtory S.I.Ojegovtiń ózine aıtypty. «Qudaı aýzyna salǵan bolar, Stepan Grıgorevıchtiń sol sózi aınymas­tan arada 50 jyl ótken soń meniń jalpy redaksııasyn basqaryp, aıtarlyqtaı ter tógip, kóp eńbektenýimniń nátıjesinde «Qazaq tiliniń sózdigi» (50 myń sóz ben sóz tirkesi qamtylǵan, 774 bet) jaryq kórdi» deıdi aǵamyz.

Ǵalymnyń ǵylymdaǵy joly ár­daıym dańǵyl bola bermegen, kedergi-tosqaýyldar da kezdesken: kandıdattyq dıssertasııasyn 1959 jyly támamdap, 1960 jyldyń basynda talqylaýdan ótip qoısa da, 1961 jyldyń 28 jeltoqsanynda qorǵaýy, doktorlyq dıssertasııasy 1974 jyldyń 7 aqpanynda keńeıtilgen májiliste talqylaýdan ótkenmen, 1976 jyldyń 9 naýryzynda ǵana qorǵaýy, 1989 jyly Ǵylym akademııasynyń aka­demıkteri men korrespondent-mú­she­lerin saılaý barysynda kóp daýys alǵanmen, korrespondent-múshe bola almaı qalýy... Tipti kandıdattyq dıssertasııasynyń taqyrybyn bekitýde de kedergilerge tap bolǵan.

Zertteýshi Máskeý, Lenıngrad qala­larynan oralǵan soń Ismet Keńes­baev­qa S.E.Malovtyń usynysyn aıtady. Úsh aıdan keıin Ǵylymı keńeste dıssertasııasynyń taqyryby «Qazaq tilin­degi kisi esimderi» bolyp bekitiledi. Biraq osy taqyrypqa da qarsy shyq­qandar tabylypty. Ǵalym bul jóninde esteliginde qyzyqty etip jazǵan.

Álemge áıgili ǵalymdardan tálim alǵan Telǵoja Januzaq 1952-1980 jyl­dary Aqtóbe, Atyraý, Aqmola, Alma­ty, Jambyl, Jezqazǵan, Pavlodar, Kókshetaý, Taldyqorǵan, Shyǵys jáne Ońtústik Qazaqstan oblystarynda dıa­lektologııalyq jáne onomastıkalyq ǵy­lymı ekspedısııalarǵa qaty­sady. 1987-1988 jyldary fılolo­gııa ǵy­lymdarynyń kandıdaty A.Ábdi­rah­manov, kishi ǵy­lymı qyzmetkerler A.Mektepov, Sh.Rahı­movtarǵa basshylyq etip, Shyǵys Qazaq­stan oblysynyń Ulan, Tarbaǵataı, Zaısan, Marqakól, Kúrshim aýdandarynda onomastıkalyq ǵylymı ekspedısııada bolyp, jer-sý, etnonım, antroponımderge qatysty materıal jınaqtaıdy. 1954 jyly A.Ysqaqov, Á.Ermekov, O.Qu­dyshev, Á.Hasenovtermen birigip «Qazaq tiliniń orfografııalyq erejesiniń» jańa nusqasyn jasap shyǵady.

50-60-jyldary «Oryssha-qazaqsha til bilimi termınderiniń sózdigin», eki tomdyq «Qazaq tiliniń túsindirme sózdigin», «Abaı tili sózdigin» qurastyrýshylardyń q­atarynda bolady. 70-80-jyldary 10 tom­dyq «Qazaq tiliniń túsindirme sóz­digine» avtor jáne alqa múshesi retinde qatysady. 1999 jyly «Qazaq tiliniń sózdigi» atty kólemdi eńbektiń jalpy redaksııasyn basqardy.

1989 jyly Mınıstrler keńe­siniń janynan Memlekettik onomas­tıkalyq komıssııa qurýǵa atsalysyp, keıin Memlekettik onomastıka ko­mıssııasynyń ǵalym hatshysy bolady. 1990 jyly Memlekettik onomastıkalyq komıssııanyń erejesin jazyp, akademık Á.Qaıdarmen birge 1991 jyly Qazaq KSR-indegi Memlekettik jáne ákimshilik-terrıtorııalyq birlikterdiń ataýlaryn retteý, eldi mekenderdiń attaryn ózgertý jáne tarıhı, geo­gra­fııalyq ataýlaryn qalpyna kel­tirý­­diń tujyrymdamasyn, 1993 jyly «Qazaq­stan Respýblıkasyndaǵy ulty qazaq azamattardyń aty-jónin ret­teýdiń tujyrymdamasyn» jazdy. 1992-1998 jyldary Almaty qalalyq ákimshiligindegi onomastıkalyq komıs­sııanyń múshesi, 1995-2002 jyldary A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynda qazaq onomastıkasy boıyn­sha ǵylymı zertteý jobalarynyń jetekshisi, 1998-2008 jyldary Qazaqstan Úkimeti janyndaǵy Memlekettik onomastıkalyq komıssııanyń múshesi, «Halyqtar birligi jáne ulttyq tarıh jyly» baǵdarlamasyn ótkizý boıynsha Ǵylym akademııasy tarapynan qurylǵan komıssııanyń múshesi, 2000-2005 jyldary Tilderdi damytý, termınologııa jáne onomastıka máseleleri jónindegi saraptama tobynyń múshesi boldy.

Ǵalymnyń 1961 jylǵy «Qazaq tilin­degi kisi attary» atty kandıdattyq dıssertasııasy men 1976 jylǵy «Qazaq tili onomastıkasynyń negizgi problemalary» atty doktorlyq dıssertasııasy – til biliminiń klassıkalyq eńbekteri. 1991 jyly qazaq tili men túrkologııany damytýǵa qosqan úlesi úshin «túrki tilderiniń professory» degen qurmetti ataq berildi. Doktorlyq dıssertasııasyna Máskeý, О́zbekstan, Ázerbaıjan, Qyrǵyzstan, Túrikmenstan, Tatarstan, Bashqurtstan ǵalymdarynan kelgen pikirler – otandyq ǵylymnyń abyroıy dep bilemiz.

T.Januzaqtyń doktorlyq dıssertasııasyna birinshi opponent bolǵan professor A.Ysqaqov: «Bul jumys – túıisken birneshe ǵylym salasynyń jetistigi. Muny odaq kóleminde oqýǵa bolady» dese, akademık Á.Marǵulan men professor H.Arǵynbaev: «Etnografııa men til tarıhynyń ózekti máselesin qozǵap, túrki, mońǵol, tuńǵys qabattaryna boılaıdy. Arǵyn, úısin, abdal, alban, qańly, dýlat, t.b. etnonımderge tarıhı-etımologııalyq taldaý jasaıdy» dep tereń baǵa beredi.

Tilshi-ǵalym Telǵoja Januzaq – sheber aýdarmashy da. Ol orys ádebıetiniń klassıgi A.Kýprınniń áńgimelerin, balalar jazýshysy A.Gaıdar men V.Bıan­­kıdiń shyǵarmalaryn qazaq tiline aýdarǵan. Ǵalym 1959 jyly «Qa­zaq halyq jumbaqtary» atty ta­nymdyq kitap ta shyǵarǵan. Kitaptyń alǵysózinde akademık Muhtar Áýezov: «Qazaq jumbaqtarynyń jınaq bolyp, ekinshi ret baspasózde shyǵýy bizdiń ádebıetimiz ben ǵylymymyzǵa qosylǵan qundy qazyna ekeni daýsyz. Eńbektiń osy basylýyna laıyqty qosylǵan jańa jumbaqtardy jáne aıtys jumbaqtardy ınstıtýttyń ǵylymı qyzmetkeri Telǵoja Januzaqov oryndady», – dep jazǵan. Telǵoja Januzaq 1964 jyly «Qazaq ádebıeti tarıhy» ujymdyq eńbeginiń – «Qazaq jumbaqtary», 1968 jyly professor N.S.Smırnovanyń tapsyrýymen «Istorııa kazahskoı lıteratýry» atty monografııanyń «Kazahskıe zagadkı» taraýlaryn jazdy.

Telǵoja Seıdinulynyń izdenim­pazdyǵyna, qajymas qaıratyna tánti bolǵan ǵalym, memleket qaıratkeri Nurtas Ońdasynov 1987 jyly Máskeýden joldaǵan bir hatynda: «Kópten beri kóre almaı, saǵynǵan asyl inishek, Teleke! Ardaqty halqymnyń «Inisi bar­dyń tynysy bar» degen dana sózi eske jańasha qaıta oraldy. Hatyńyzdan baıqaǵanym, erinbeı kóp tvorchestvolyq eńbek etipsiz. Ol úshin sizge myń da bir rahmet! Halyq aldynda tolyq jaýap­kershilik pen tııanaqtylyq qyzmet atqarý barlyq adamda bola bermeıdi. Izdenis, eńbekqorlyq – tek naǵyz ǵalymǵa ǵana tán qasıet. Qart aǵańyzdyń shyn tilegi osy qasıet sizge laıym Qydyrdaı serik bolsyn» dep jazǵany málim.

Telǵoja Januzaq qazaq til biliminde sony jol taýyp, onomastıkanyń túrli salalary boıynsha ǵylymı eńbekter jazýmen qatar shákirt daıarlaý isine de erekshe mán berip keledi. Ǵalymnyń jetekshiligimen 6 doktorlyq, 15 kandı­dattyq dıssertasııa qorǵaldy. Ǵalym 1979-1984 jyldary Qazaq memlekettik ýnıversıtetinde, 1992-1995 jyldary Abaı atyndaǵy memlekettik ýnıversıtette dáris oqydy. Ár jyldary Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-dyń, Abaı atyndaǵy QazUPÝ-dyń, A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń dıs­sertasııalyq keńesiniń múshesi bolǵany da ǵylymı qaýymnyń esinde.

Qazaq til bilimine, qazaq ǵylymyna sińirgen ólsheýsiz eńbegi eskerilip, pro­fessor Telǵoja Januzaqqa 1984 jyly Sh.Ýálıhanov atyndaǵy syılyq, 10 tomdyq «Qazaq tiliniń túsindirme sózdigin» qurastyrýǵa qatysyp, redak­sııalyq alqasynda eńbek etkeni úshin 1988 jyly Qazaq KSR Memlekettik syılyǵy berildi. Munyń syrtynda da salalyq, basqa da medal, tósbelgileri bar. 2022 jyly Prezıdent Jarlyǵymen ǵylymdaǵy eren eńbegi úshin «Parasat» ordenimen marapattaldy.

Aǵaıymyzdyń ómirlik serigi Narıma Erǵa­zıeva apaıymyz – fılologııa ǵy­lymynyń kandıdaty, professor. 100-ge tarta eńbektiń, onyń ishinde 14 ǵylymı-ádistemelik oqý quraly men 55 ǵylymı maqalanyń avtory. QazMÝ-de, Bilim mınıstrliginde, Almaty tehnologııa ýnıversıtetinde jaýapty qyzmet atqarǵan. Ǵalymnyń «Formırovanıe ı razvıtıe ofısıalno-delovoı rechı v kazahskom ıazyke» atty dıssertasııalyq eńbegi osy salada joǵary baǵalanady. Búginde uldaryn uıaǵa qondyryp, nemere-shóbere súıip otyrǵan Telǵoja aǵaıymyz ben Narıma apaıymyz – tamyry tereńge tartyp, japyraǵy jaıqalǵan báıterek ispetti. Ǵylym jolynda da, ómir aıdynynda da bir-birine serik, súıenish ǵalymdar shańyraǵyna súısine qarap, áriptesterimizge úlgi etemiz.

Orynaı JUBAEVA,
Ál-Farabı atyndaǵy
QazUÝ professory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory
Marat RYSQULOV,
I.Jansúgirov atyndaǵy JMÝ doktoranty