Kún keshkirip qalǵan soń, Nıkı jergilikti bir qarttan túnep shyǵatyn jer suraıdy. Shal shuńqyrda jalǵyz turyp jatqan bir áıeldiń qasyna túsiredi de, satyny alyp taıyp turady. Sóıtip Nıkı ómir boıy sol shuńqyrda qalady. Romannyń uzyn-yrǵasy osy. Týyndyny qaı turǵydan da qandaı rakýsta da taldaýǵa bolady. О́ıtkeni bul eń áýeli naǵyz sımvolıkalyq roman.
Sımvolızm jáne fılosofııa
Qum – ómir ıakı ýaqyt. Áıel – tirshilik. Erkek – qozǵalys. Romannyń fılosofııalyq astary da qumnyń aǵysy tárizdi. Baıaý, toqtaýsyz syrǵyǵan ómir sekildi qum fılosofııasyn sýretteýimen sulý. «Meniń qolymnan qum kúreýden basqa da nárse keledi», deıdi Nıkı ún shyǵarmaı qoıatyn joǵarydaǵylarǵa. Keıde óziń de solaı aıtqyń keledi. Jan-jaǵyńa qarap, qum kúrep tyrbańdap jatqan álde bir beıbaqtardy kóresiń.
Bizdiń keıbir ádebıettanýshylar Nıkıdi álsiz keıipker retinde qarastyrypty. «Aqyr sońynda kúıbeń tirshilikke moıynsyndy. Alǵashqy maqsaty dalada qaldy» deıdi. Bul ústirtteý tujyrym tárizdi. О́ıtkeni Nıkıdiń áýelde armany asqaq, maqsaty aıqyn edi. Biraq ózinen tysqary kúshtiń aıdaýymen shuńqyrǵa tústi. Sonda da moıyǵan joq, qapastan qashyp shyǵýǵa talpyndy. Jaı ǵana talpynyp qoımaı, ózinshe búlik jasady.
Kobo bir sózben aıtqanda, Kamıýdegi Sızıftyń jumbaǵyna tereń úńildi. Kamıý tirshiliktiń máni nemese baqytqa umtylýdyń joly qarsylyq dep eseptegenimen adam báribir tysqary kúshten jeńiletinin ishteı moıyndaıdy. Qarǵysqa ushyraǵan Sızıf bárine kónedi, qul sekildi júredi. Ishtegi adamdyq hám azat jany oıanady da taǵy qarsylasa túsedi. Aqyr sońynda sol ónimsiz tirligin mánsiz bolsa da jalǵastyra berýinen baraqat tabady. Nıkı de ózinen tysqary kúshtiń buǵaýynan sytylyp shyǵa almaǵan soń, ónimsiz tirshiligin jalǵastyra beredi. Biraq Nıkıde úmit zor. Aqyry bir kúni Nıkı «úmit» tájirıbesi arqyly qumnan sý shyǵaryp alýdyń tásilin tapty. Sý – bolashaqtan úmit. Ol sý taýyp alǵan soń joǵarydaǵylarǵa degen muqtajdyqtan qutyldy. Mine, bul romannyń jandy tusy. Japonnyń samýraı jany. Ony qalaı «tirshilikke moıynsyndy, jeńildi» deımiz? Árbirden soń tirshilikke moıynsyný – jeńilý emes.
Áıel tirshilikke ábden kóndikken, ıaǵnı jany jeńilgen adam retinde aıtyla beredi. Oǵan da kelispeýge bolady. Áıelde de arman bar. Armany – aına men radıo alý. Úlken be, kishi me, áıteýir arman. Aına men radıo áıel janynyń tereńinde jatqan qupııa. Bálkim, ózgeriske degen umtylys. Aına – ózińdi kórý, ózińdi taný. Radıo – órkenıet kóshiniń qalaı ketip bara jatqanyn baǵamdaýy shyǵar. Taǵy bir sımvolıkalyq detal – ıt. Biz ǵoı «ıttiń júni jún emes» deıtin. Al Kobonyń ıti ústindegi qyrqylǵan júnge qarap qyńsylaıdy, denesiniń bir múshesin kesip tastaǵandaı. Kobonyń «ishki ıti» qyldaı ádiletsizdikke janymen qarsy. Qarap otyrsaq, ár jaqsy shyǵarmanyń ishinde osyndaı bir «ıt» júredi.
Realızm jáne jaǵdaı
Roman álemdik deńgeıdegi problemany kótergen adamzattyń ortaq rýhanı murasy. Áıtkenmen bul japon romany. Áýeli jazýshy romandy óziniń japondary úshin jazdy.
Japonııa tarıhta úlken daǵdarysty bastan keshti. Qazirgi jaǵdaıyn men bilmeımin. Biraq mekeni aral, jeri kishkentaı, halqy kóp ekeni anyq. Jan-jaǵyn qaýmalaǵan Reseı, Qytaı, Mońǵolııamen soǵysty. Qaıbir jaý izdep, erlik kórseteıin dep soǵysty deısiń, «el ósedi, jer óspeıdi» degen ýaıym. Qaı turǵyda alǵanda Amerıkaǵa kiriptar boldy. Munyń bárin Kobo Abe tereń túsindi. Mundaı tuıyqtalǵan ýaıymnan shyǵarýdyń joly – japon rýhyn kóterý jáne optımıstik oı syılaý. Sondyqtan da japondar myqty bolýdy ózine paryz sanady. Bylaısha aıtqanda, ol japondardy belgili bir deńgeıde ózgertti. Máselen, HH ǵasyrdyń basynda Japonııada jastardyń shetke bosýy, elge degen senimsizdigin sýretteıtin shyǵarmanyń biri – Sato Harýonyń «Mınorý myrzanyń ókinishi» áńgimesinde de kórinis beredi. Sato Harýonyń shyǵarmasy sol kezdegi Japonııanyń áleýmettik-patrıottyq janaıqaıy bolyp shyqty.
Qum qursaýyndaǵy bir jutym sýǵa zárý áıeldi sol kezdegi Japonııanyń jaǵdaıymen shendestirip qaraýǵa da bolady. Bul tyǵyryqtan qalaı shyǵý kerek? Shuńqyrdy (Japonııany) tastap shyǵýǵa múmkindik te boldy. Roman sońynda saty men shuńqyr ıen qaldy. Biraq Nıkı sol shuńqyrda qalýǵa bekindi. Romannyń ǵajap tusy osy ǵoı. Talaı oqyrmannyń ańqasyn keptirgen, mıyn ashytqan tusy. Men bul jerde Japonııanyń sol kezdegi ahýaly turǵysynan qarap otyrmyn.
Sızıf te jeńiletinin, tasy órge domalamaıtynyn bilse de, báribir jalǵastyra beredi. Demek «Sızıf baqytsyz emes!» dep tujyrymdaıdy Kamıý. Sondyqtan Nıkı naǵyz samýraı keıipker. Taǵdyrdyń qaı synaǵyna tap bolsa da «kelseń kel» deıtin batyr. Bul japon sanasyna Kobo Abe ornatqan «programma».
«Sahnanyń syrty»
Romannyń qalaı jazylǵany jaıly shyndyqty aıtaıyq. Romannyń kirispesi – sol qoǵamdaǵy kózge kórinbeıtin qubylystar men jekelegen pendeniń jasyryn pıǵylynan bastalady. Jazýshy romannyń ekinshi tynysynda sizge kádimgi ǵylymı oqıǵany kóldeneń tartady. Shyǵarma jelisi qyzyqty oqıǵa, lırıkaǵa ulasady. Osydan keıin roman shıryǵyp, dramalyq shıeleniske ulasady. Fılosofııalyq-psıhologııalyq tartystar oqyp otyrǵan kisini úzildire túsedi. Bir kishkentaı shuńqyrda úlken ómir qaınap jatyr. Sáıkesinshe, ádebıettiń barlyq tásilin, ónerdiń neshe alýanyn kóresiz. Mysaly, Nıkıdiń shuńqyrdan sytylyp shyǵyp, qýǵynshylardan qashýy kishigirim shytyrman. Shuńqyrda bári bar. Án, sýret, ǵylym. Munyń syry, álbette jazýshynyń sátti tásil qoldanýynda jatyr. Roman belgili grafık boıymen órbigen. Mysaly, Djeıms Djoıstyń «Ýlıss» romanyn jazǵanda qoldanatyn kestesi sekildi.
Kobo Abenyń budan basqa da shyǵarmalarynan mol izdenistiń nátıjesi kórinedi. «Qum qursaýyndaǵy áıel» romanynyń jelisimen túsirilgen kınosyn da kórdik. Ádette qaǵazdaǵy shyǵarmany ekranǵa kóshirgende birshama ózgerip, ıakı qubylyp shyǵýshy edi. Munda tipti parqy arta túskendeı. Jazýshynyń sýrettegen oıyn kınorejısser Hırosı Tesıgahara ekranda qapysyz jetkizgen. Ekinshinden, Kobo Abe ózi de myqty kınossenarıst (О́zi dárigerdiń oqýyn oqypty. Onysy ustazymyz Talasbek Ásemqulovqa uqsaıdy). Onyń taǵdyry da qyzyq. Qytaıda turyp, Japonııaǵa qaıtty. Sol ortadan ózin ógeı sezindi.
Kobo Abe nebári 150 bettik romanmen álemdi tańǵaldyrdy. Sebebi ol roman jazýdy tek sulý sóılem men qııal dep qaraǵan joq (Bizde nege kezinde moda bolǵan kóptegen roman qazir ózge túgil ózimizge jaramaı kúresinde qaldy?!) Ádebıetimizdiń aqsaqaly, jazýshy Muhtar Maǵaýın «Shaqan sheri» romanynyń qalaı jazylǵany jónindegi bir lepesinde: «men on roman jazatyn materıal jınadym da bir roman jazdym» degeni bar. Oqyrman aldyndaǵy jaýapkershilikti jazýshy osylaı túsiný qajet pe deısiń.
