Ýnıversıtette oqyp júrgende bizdiń aramyzda naǵyz fılosof bolý úshin Gegeldiń shyǵarmalaryn oqyp ıgerý kerek degen túsinik boldy. Biz, shynynda da, naǵyz fılosoftar Germanııada dep oıladyq. Orys-keńes fılosofy Mıhaıl Bahtınniń aıtqany bar: «naǵyz fılosoftar, árıne, Germanııada, Reseıde tek oıshyldar bolǵan» degen. Ol bul arada kásibı, maman fılosoftar týraly aıtyp tur. Dostoevskıı, Tolstoı nemese bizdiń Asan qaıǵy, Abaı, Ybyraı, Shákárimder kásibı fılosof emes, biraq tereń oıshyldar. Oılaý da – fılosofııanyń baıyrǵy kásibi. Fılosofııa – oılaý óneri.
Fılosofııany ilim dep te, ǵylym dep te qarastyrýǵa bolady. Ǵylym retinde fılosofııa syrtqy obektıvti dúnıege basa kóńil bóledi. Tabıǵattyń, qoǵamnyń, jalpy dúnıelerdiń damý zańdaryn qarastyrady. Fılosofııa ǵylym bolǵan, ǵylym bolyp qalady. Biraq ǵylym jolymen damyǵan fılosofııa qalaı bolǵanda da óziniń tól qasıetinen – danalyqtan jáne danalyqqa umtylatyn adamnan alshaqtap ketedi.Fılosofııanyń negizgi anyqtamasy – sofııa týraly, ıaǵnı danalyq týraly, danalyqqa bastaıtyn joldar týraly ilim. Demek, fılosofııanyń qyzmeti ǵylymı tanymmen shektelmeıdi.
Ilim retinde fılosofııa adammen aınalysady, adamdy mazalaıtyn suraqtarǵa jaýap beredi. Adam ne bile alady? Adam ne isteýi kerek? Adam nege úmit arta alady? Adam degen ne? Adamnyń dúnıedegi orny, basqa adamdarmen qarym-qatynasy, maqsat-muraty týraly másele alda turady. Eki túrli fılosofııa bar. Bireýi – kásibı, ǵylymı fılosofııa: Arıstoteldiń, Dekarttyń, Spınozanyń, Kanttyń, Gegeldiń, Markstiń, Martın Haıdeggerdiń, taǵy basqalardyń ilimderi. Ekinshisi – kópshilikke baǵyttalǵan qarapaıym fılosofııa (popýlıarnaıa fılosofııa): Sokrattyń, Býddanyń, Konfýsııdiń, Montenniń, Dostoevskııdiń,Tolstoıdyń, bizdiń aqyn-jyraýlarymyzdyń, bı-sheshenderimizdiń, Ybyraıdyń, Abaıdyń, Shákárimniń sózderi, ilimderi. Qarapaıym fılosofııa degendi deńgeıi tómen, taıyz túsinik dep esepteýge bolmaıdy. Sokrat, Konfýsıı, Tolstoı, Abaı taıyz emes. Adam ózin mazalaǵan ómirsheń suraqtarǵa jaýapty kásibı, ǵylymı fılosofııadan emes, qarapaıym fılosofııadan taba alady.
Fılosofııalyq oıdy qarapaıym, túsinikti turǵyda jetkizý – qıynnyń qıyny. L.Tolstoıdyń aıtqany bar: «Eń qıyny – qarapaıym jazý» degen.
Qazir biz fılosofııa tarıhyna, fılosoftardyń ilimine partııalyq-ıdeologııalyq turǵydan qarap, anaý – materıalıst, mynaý – ıdealıst, tanym máselesinde bireý – optımıst, endi bireý – agnostık dep iriktep, jikteýden bas tarttyq deýge bolady. Sondyqtan, menińshe, Platonǵa, Kantqa, Gegelge, Markske, Shopengaýer men Nısshege búgingi zaman turǵysynan baǵa berip, tıise berýdiń qajeti joq. Búgin biz bastan keship otyrǵan qıyndyqtarǵa olardyń esh qatysy joq. Olar óz zamany alǵa qoıǵan máselelerge ózderinshe jaýap berdi, sóıtip, adam balasynyń dúnıetanymyna aıryqsha úles qosty. Atyraý qalasynda ótken Ulttyq quryltaıdyń úshinshi otyrysynda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev eskeretin pikir aıtty: «Ár dáýirdiń óz ereksheligi bar. Árbir tulǵa óziniń kózqarasyna, dúnıetanymyna qaraı jáne óz qoǵamynyń múddesine sáıkes elge qyzmet etti» dedi.
Halqymyzdyń ustazy Ybyraı Altynsarınniń ósıeti bar: «Jaqsyny kózden salmańyzdar, Jaqsydan qapyl qalmańyzdar. О́zi bolǵan erlerdiń aıaǵynan almańyzdar» degen. Qazaq: «Jańylmaıtyn jaq, súrinbeıtin tuıaq joq» deıdi. Qatelespeıtin adam bolmaıdy. «О́zi bolǵan erlerdiń» qateligi de ózderindeı iri, eleýli bolyp keledi. Qatelikten sabaq alýǵa bolady. Muhammed paıǵambardyń (s.ǵ.ý.) bir hadısinde aıtylady: «Abyroıly kisilerdiń qatelik-kemshilikterin keshirýge tyrysyńdar» degen.
Ǵylym úshin de, ádebıet pen óner úshin de, adam men qoǵam úshin de ózekti ıdeıa týraly fılosofııalyq máseleni ótkir qoıǵan, tııanaqty sheshken Platon men Gegel boldy. Kópshilik ıdeıany ádette zatpen salystyrady, zattyń sanadaǵy beınesi dep biledi. Sonda ıdeıa bar zattyń deńgeıinde qalyp qoıady. Platonnyń pikiri basqa: zatty onyń ıdeıasymen salystyrý kerek. Zat óziniń ıdeıasyna, ıaǵnı atyna saı ma? Adam adam degen atyna, ataǵyna laıyq pa? Ustaz ustaz degen atqa laıyq pa? Shákirt shákirt bolyp, óneboıy oqyp, izdenip júr me?
Platon ilimi boıynsha, ıdeıa – zattyń qalaı jasalǵanyn, qandaı ekenin, qandaı bolýy kerek ekenin kórsetetin úlgi etalon. Platonnan beri fılosofııada «bar nárse» (sýshee) jáne «bola jaq nárse» (doljnoe) degen uǵym paıda boldy. Bar nárseni, bolǵan nárseni ǵylym qarastyrady. Ǵylym bar nárse týraly nemese bolǵan nárse týraly derekke súıenedi. Bola jaq nárse fılosofııany qyzyqtyrady. Adam qandaı bolýy kerek? Ustaz qandaı bolýy kerek? Memleket qandaı bolýy kerek?
Osyndaı túsinik bizdiń, búgingi oqymystylardyń sanasyna sińip boldy dep aıtý qıyn. Bizde áli ıdeıany zatpen ólsheıtin materıalıstik kózqaras basym bolyp tur. HH ǵasyrda ómir súrgen tanymal aǵylshyn fılosofy A.Ýaıthed: «Eýropalyq pálsapa dástúriniń barynsha shynaıy sıpaty mynadaı: ol Platonǵa eskertýler serııasynan quralǵan» deıdi.
Keńes zamanynda Kantqa da kóp tıisip edik: ıdealıst dedik, ıdealıst bolǵanda eń turpaıysy – sýbektıvtik ıdealıst dedik, dýalıst dedik, agnostık dedik, dúnıeni tanýǵa shek qoıady dedik. Shyǵarmashylyq ómiriniń alǵashqy kezeńinde fızık, matematık, astronom retinde tabıǵat qubylystaryn dıalektıkalyq turǵydan qarastyryp, máńgilik eshteńe joq ekenin, túbi jer de qartaıyp, kún de sónip, tabıǵat ta óletinin boljap bilgen ǵalym agnostık bola ma?!
Qazirgi ǵylym Kant boljamynyń oryndy ekenin moıyndady. Ǵalym retinde Kant baryp turǵan realıst. Fılosofııaǵa antropologııa degen ilim engizip, onyń negizgi suraqtaryn belgilep bergen Kant emes pe?! Bul suraqtardy joǵaryda aıtyp kettim: Men ne bile alamyn? Ne isteýim kerek? Nege úmit artam? Adam degen ne?
«Adam eshkimge, eshteńege qural bolmaýy kerek, ol ózine de, basqaǵa da maqsat bolýy kerek» degen Kanttyń ıdeıasy qaı kezde de qundylyǵyn joımaıdy.
Qazir Gegelge de nemquraıdy qaraý beleń alyp keledi. Búgin bizge jetispeı jatqan nárse rýh bolsa, sol rýh týraly «Rýh fenomenologııasy» jáne «Rýh fılosofııasy» degen klassıkalyq eńbekter jazyp, rýhtyń mán-jaıyn ashyp bergen Gegel emes pe?! Onyń oıynsha, rýh degen – qudiret, qýat, kúsh; rýh degen – namys pen jiger. Rýhy oıanǵan adam da, halyq ta artta qalmaıdy, qıyndyqty jeńip shyǵady. Kishkene sheginis jasaıyn. Meniń oıymsha, Gegel bolmasa, Gegeldiń dıalektıkalyq ilimi bolmasa, Marks bolmas edi. Markstiń ilimi bolmasa, Lenın bolmas edi. Lenın bolmasa, 1917 jylǵy Qazan tóńkerisi bolmas edi. Reseıdiń, Qazaqstannyń damý joly basqasha bolar edi. Mine, rýh degenniń, ıdeıa, teorııa degenniń róli qandaı ekeni osydan kórinedi.
«Rýh fenomenologııasy» degen shyǵarmasynda Gegel qul men qojaıynnyń qarym-qatynasyn qarastyrady. Qul bolatyn kim? – degen suraq qoıady Gegel. Oǵan: qul bolatyn álsiz, qorqaq, ynjyq, ar-namystan jurdaı adam dep jaýap beredi. Qul tirlik úshin kimge bolsa da, qalaı bolsa da qyzmet etýge daıyn turady.
Al qojaıyn bolatyn adam batyl, qaısar, ar-namysyn, erkindigin bárinen de joǵary qoıatyn adam. Ol úshin basybaıly qul bolǵansha, joq bolǵan jaqsy. Biraq bári de ózgeredi. Qul tańerteńnen keshke deıin qojaıynǵa qyzmet ete júrip, ózi de baıqamaı, ózine de qyzmet ete bastaıdy. Eńbektiń arqasynda quldyń sana-sezimi oıanady. Ol óziniń qazirgi jaǵdaıy týraly oılanady. Quldyqtyń qasiretin túsinip, bul jaǵdaıdan qutylýdyń jolyn izdestiredi. Qulda birte-birte tulǵalyq qasıet qalyptasady.
Al qojaıynnyń jaǵdaıy ne bolyp jatyr? Árıne, ol qalaǵany júzege asyp, rahat kúı keshýde. Biraq «jumysy joqtyq, tamaǵy toqtyq, azdyrar adam balasyn» dep Abaı aıtqandaı, jalqaýlyq, jatypisherlik qojaıynnyń qadir-qasıetin, abyroıyn birte-birte joq qylady. Ol óziniń ár alýan zatqa, sol zatty óndirip jatqan qulǵa táýeldiligin seze bastaıdy.
Sóıtip, qojaıyn men quldyń qarym-qatynasy túbirimen ózgeredi: qul qojaıynnyń qojaıynyna, qojaıyn quldyń qulyna aınalady. Mundaı ózgeristiń kózi – qarapaıym eńbek, eńbekten týǵan óktem sezim, ózine degen senimdilik.
Keńes zamanynda biz Gegeldi ıdealıstik kózqarasy úshin synadyq. Durysynda, bul onyń qateligi nemese kemshiligi emes, artyqshylyǵy, kóregendigi eken. Bizge qazir sondaı ıdealızm, ıdealǵa, rýhqa júginý jetispeı jatyr. Idealızm Gegelge ıdeıanyń, rýhtyń jasampazdyq qasıetin túsinýge múmkindik berdi. Quldyń qojaıynǵa aınalýy sana-sezimniń, erik-jigerdiń, rýhtyń arqasynda múmkin boldy.
Osy rýh keńes odaǵynan tas-talqan bolyp jeńilgen Germanııaǵa, nemis halqyna jeńilistiń taýqymetin eńserip, tez arada damyǵan elderdiń qataryna qosylýǵa sebep boldy. Bizde, qazaq elinde de ozyq elderdiń qataryna qosylýǵa qajet nárseniń bári bar sııaqty. Biraq bul biz úshin ázirge arman bolyp qalyp otyr. Ne jetispeıdi? – degen suraq týady. Bılikte, halqymyzda, árbireýimizde erik-jiger, umtylys, namys, rýh, osylardyń rólin túsiný jetispeıdi.
Taǵy bir nemis fılosofy Artýr Shopengaýerdi biz buryn baryp turǵan pessımıst, volıýntarıst, ırrasıonalıst dep ońdy-soldy synadyq. Syńarjaqtylyq, atap aıtqanda, qubylystyń bir jaǵyna, keleńsiz, kóleńke jaǵyna kóbirek kóńil bólý Shopengaýerde basym ekeni ras. Kóp nársege kóńili tolmaıdy, ashyp aıtady, basyp aıtady. Bir sózin keltireıin: «Bolashaq – kúńgirt, qazirgi shaq – tragedııa, ótken shaq – maǵynasyz», deıdi. Bul, árıne, asyra silteý.
Biraq Shopengaýerdiń realıst ekenin de joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Onyń betke ustaǵan qaǵıdaty: О́mirge týra qaraý kerek. Lev Tolstoı Shopengaýerdi danyshpan dep dáripteıdi, onyń ómirge, shyndyqqa búkpesiz týra qaraıtynyn atap ótedi.
Shopengaýer erik máselesin óte ótkir qoıdy. Ol tipti erikti absolıýtke aınaldyryp jiberedi. Erik-jiger bolmasa, adam ómirinde túk te bolmaıdy deıdi. Tek adamdy sábı kezinen erik-jigerge baýlý kerek. Erjetken soń erik oǵan qonbaıdy deıdi.
Frıdrıh Nısshe týraly da keńes zamanynda biraýyz jaǵymdy sóz aıtylǵan joq: nıgılıst, ımmoralıst, antıhrıst dep aıyptadyq. Mundaı uıǵarymdardyń artynda ne jatqany, fılosoftyń nege mundaı aqylǵa syımaıtyn tujyrym jasaǵany beımálim bolyp qaldy.
Adam degen, Nıssheniń pikirinshe, ózinen de, basqalardan da asyp túsý úshin jaralǵan jan. Bir orynda turyp qalmaý, óne boıy alǵa umtylý – adamǵa tán qasıet.
Mádenıet, órkenıet, bilim-ǵylym damyǵan saıyn adam da ósip, jetilip, bıikteı túsýi kerek edi. Biraq adam tulǵa bolyp ósýdiń ornyna keri ketip, usaqtalyp barady. Leonardo da Vınchı, Martın Lıýter, Pıko della Mırandola sııaqty alyptar qazir kezdespeıdi.
Nısshe adamzattyń betke ustaǵan muraty retinde sverhchelovek (asqan tulǵa) ıdeıasyn usyndy. Ol adamǵa osy turǵydan talap qoıady. Buǵan kim saı keledi? «Adamnyń qundylyǵy, deıdi Nısshe, kim bolǵanynda emes, kim bola alatynynda». Adamnyń ósip jetilýine kedergi bolatyn nárseler – Nısshe iliminde – qalyptasqan moral, din, ıdeologııa, qoǵamdyq pikir.
Qoǵamnyń damyp jetilgenin onyń ekonomıkasymen, ǵylymymen, tehnıkasymen ólsheý jetkiliksiz. Qoǵam qandaı adam tárbıelep shyǵardy? – mine, osy mańyzdy.Tarıhta erte me, kesh pe, basqalarǵa uqsamaıtyn, sózimen de, isimen de, minezimen de erekshelenetin dara tulǵalar paıda bolady. Osylardy Nısshe elıta dep tanyp, qalyń buqaraǵa qarsy qoıady. Elıta men buqarany bólip turǵan nárse – sana-sezim, aqyl-oı, rýh, namys. Buqara, qalyń kópshilik oılanbaıdy, ózgeniń jolymen, aıtqanymen ómir súredi. Nıssheniń pikirinshe, buqaraǵa úsh túrli jaǵdaıda kóńil bólýge bolady: uly adamdardyń solǵyn kóshirmesi retinde, uly adamdarǵa qarsy turǵan qara kúshtiń ıesi retinde jáne uly adamdardyń quraly retinde.
Joǵaryda aıtqanymyzdaı, qoǵamda dara tulǵanyń sırek, buqaranyń basym bolýy, qoǵamdaǵy moralǵa, dinge jáne ıdeologııaǵa baılanysty. Nısshe úsheýine de qarsy bolyp, qatal synǵa aldy. Ideologııa saıasattyń yqpalymen adamǵa qural retinde qaraıdy. Mundaı adam, árıne, tulǵa bola almaıdy. Ideologııa kóptiń qamyn oılamaıdy. Ol bılikke ǵana qyzmet etedi.
Nemis fılosofynyń pikirinshe, qazirgi moral qalyptasqan qoǵamdyq qurylysty, qoǵamdyq tártipti saqtaýdyń jáne qıratýshy kúshterden qorǵaýdyń quralyna aınalǵan.
«Eki túrli moral bar, deıdi Nısshe: «myrzalardyń morali» («moral gospod») jáne «quldardyń morali» («moral rabov»). Myrzalardyń moralinde «jaqsy» dep asyldy, kórnektini, estini, keń peıildini tanıdy. Al quldar moralinde álsizderge, beısharalarǵa, sorlylarǵa aıryqsha kóńil bólinedi. Quldar morali adamdy kónbistikke, baǵynýǵa úıretedi, kúshtilerdi, jigerlilerdi, namysqoılardy, eriktilerdi shettetedi, qolynan kelse, olardy qurtyp jiberýge tyrysady. Qalyptasqan ekijúzdi moraldi synaı otyryp, Nısshe ózin «ımmoralıspin» dep tanystyrady, ondaı moraldan bas tartady.
F.Nıssheniń esimimen tyǵyz baılanysty taǵy bir ustanym – nıgılızm. Ol ózin «nıgılızm fılosofy» dep ataýyn usynady. Nısshe kópshilik qasterlep, moıynsynatyn qundylyqtardy joqqa shyǵarady. Moral, gýmanızm, demokratııa, progress, teńdik, ádilettilik, erkindik, shyndyq degenniń bári, Nıssheniń pikirinshe, adamdy aldarqatatyn kózboıaýshylyq. Mundaı qundylyqtyń bárin qaıta qaraý kerek, túpki maǵynasyn ashyp kórsetý kerek deıdi.
F.Nısshege deıin fılosoftar dúnıeni jáne tarıhty aqylǵa syıymdy, ádiletti júıe dep tanydy. О́mir súrýdiń máni de, maǵynasy da bar. Dúnıede qudaı ornatqan tártip, rettilik bar. Dúnıe bylyq (haos) emes, rettelgen Kosmos. Adamnyń da dúnıede ózine laıyq orny bar. Mundaı kózqarasty Nısshe balanyń byldyry dep joqqa shyǵarady. Mundaı túsinikte shyndyqtan góri solaı bolsa eken, solaı bolar degen úmit pen jalǵan senim bar. Nıssheniń ilimin, onyń din, moral týraly, qalyptasqan qundylyqtar týraly kózqarasyn qabyldaý múmkin emes sııaqty. Qalaısha dinnen bas tartýǵa bolady? Qalaısha moraldi joqqa shyǵaramyz? Qundylyqtarsyz qalaı ómir súrýge bolady?! Biraq Nıssheniń ilimin tereńirek taldap zerttegen adam onyń astarynda tereń oı jatqanyn ańǵarar edi.
Qoǵamnyń damyp jetilýi, alǵa basýy onyń qandaı adamdy kerek etip, qandaı adamdy tárbıelep shyǵarýyna baılanysty. Kapıtalıstik qoǵam bir kezde, F.Engels aıtqandaı, «alyptardy kerek etip, alyptardy jasap shyǵaryp edi». Adam – qoǵamnyń aınasy. Adamyna qarap qoǵamdy tanýǵa bolady.
Adamzattyń basty qateligi, Nıssheniń oıynsha, dinniń, moraldiń, ıdeologııanyń, aǵartýdyń kómegimen adamnyń kim ekenin, qandaı bolýǵa tıisti ekenin aldyn-ala anyqtap, adamǵa daıyn turǵan nusqany usynatyny. Adamnyń múmkindikteri, qarym-qabileti birden baıqalmaıdy. Tek ol óz betimen áreket jasap, ózin ózi qalyptastyra bastaǵan kezde onyń kim ekeni, qandaı bolatyny kórine bastaıdy. Nısshe adamǵa: «Eshkimdi pir tutpa! («Ne sotvorı sebe kýmıra!») Kim bolǵyń kelse, sol bol» degen talap qoıady.
Nısshe óz iliminde dinge de, moralǵa da, qoǵamdyq pikirge de jeńil-jelpi qaraýǵa bolmaıtynyn, olardyń da dúnıedegi basqa qubylystar sııaqty qaıshylyqty bolyp keletinin ashyp kórsetti. Nısshe, sóz joq, quńdylyqtardy da joqqa shyǵarmaıdy. Tek olardyń ómirge, shyndyqqa saı bolǵanyn, adamǵa durys baǵyt bere bilgenin qalaıdy. Qoǵamda, adamdardyń qarym-qatynasynda jatsyný oryn alyp, árkim óz múddesin ǵana oılaıtyn bolsa, gýmanızm qaǵıdatyn kimge usynasyń?! Qoǵamda túsinistik, yntymaq, syılastyq bolmasa, «demokratııa», «erkindik», «ashyqtyq» dep shýlaǵannan ne shyǵady?!
Qoǵamda, bılik tarapynda ádildik bolmasa, «ádilettilik» dep adamdy aldarqatý nege kerek?! Aqıqat degen keremet nárse. Biraq qoǵamǵa, bılikke aqıqat, shyndyq qajet bolmasa, saıasatqa, ıdeologııaǵa adamdy qalaı sendiresiń?!
Nıssheniń eńbekterinde osyndaı, osyǵan uqsas suraq jıi kezdesedi.
Nıssheniń óz zamanyndaǵy áleýmettik, rýhanı ahýalǵa narazy bolýynyń túp-tamyry osynda jatyr. Sonymen, Nısshe ilimin ıdealızm, nıgılızm, ateızm, ımmoralızm dep synaý jetkiliksiz. Onda shynaıylyq, synshyldyq, realızm basym. Jalpy, biz joǵaryda sóz etken Platon, Kant, Gegel, Marks, Shopengaýer týraly da osyny aıtýǵa bolady. Klassıkterdi jaı oqyp qoıý jetkiliksiz. Olardy túsinýge tyrysý kerek. Áıtpese olar týraly syrttaı topshylaý mádenıettilikke jatpaıdy.Fılosofııa tarıhynan, ár kezde ómir súrgen fılosoftardan úırenetin nárse kóp. Bul ońaı da emes. Kóp eńbektený, izdený, ózińdi-óziń ózgertýiń kerek. Biraq «jaqsydan úıren, jamannan jıren» degen danalyq sózdi esten shyǵarmaıyq.
Tilekjan RYSQALIEV,
Jáńgir han atyndaǵy Batys Qazaqstan agrarlyq-tehnıkalyq ýnıversıtetiniń professory, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory
