Shahmaran

Injilde paıǵambar sana­tyn­daǵy Danıal eldi Jarat­­­qannyń izgi jolyna sha­­qy­rypty desedi. «Bu­ryn­­ǵy ót­ken jamaǵat, bir zaman­da, pa­syqtar bek kóp bolǵan bu ja­han­da». Shaqyra-shaqyra ómiri úzi­­lip, baqıǵa attanypty. Onyń uly Jamsyb sharýaǵa qyrsyz, tir­­likke oǵash bolypty. Sheshesi otyn­­ǵa jumsap, ormanǵa keledi. Or­man­da tereń boılaǵan qudyq kó­redi, qudyq toly bal eken. Ta­ńyr­­qaǵan beı­kúná Jamsyb dos­­ta­ryn shaqyrady. Serik­teri­men antalasyp, baldy ba­­zar­ǵa satyp, baıı túsedi. Aqy­ry be­ti shókken qudyq túbine Jam­syb­­ty túsiredi. Baldy joǵary be­rip, ózi shyǵarda ǵaıar dostary paı­­dany jeke kózdep, arqandy alyp qashypty. Qashqan jolmen Jam­sybtyń sheshesine baryp, ulyn taý­da qabylan jep ólim qush­­qanyn aı­t­ady. «Jamsyb úshin biz­-daǵy kóp jy­ladyq, jylaǵanmen tiril­tip ala almadyq» degen qaıran sheshe taǵdyrǵa moıynsunady, biraq úmiti ólmeıdi. Qudyq túbinde Qu­daı­ǵa jalbarynǵan Jamsyb shaıan shyq­­qan shuńqyrǵa bas suǵa­dy. Mine, shy­tyr­man hıkaıa osy tustan basta­la­dy.

«Ol shuqyrdyń ishinde

ne degen jan,

Baıan qylyp aıtaıyn

maǵan qarań.

Sharapatshy padısha

osy eken ǵoı,

Jylandardyń patshasy – Shahımaran.

Tili adam, basy hám adam basy,

Jylandarǵa uqsaıdy bar denesi.

Bastan-aıaq keýdesi appaq eken,

Osy eken jylandardyń

halıfasy.»

Sonymen bizdiń maqsat jyr­dy ta­raqtap jatý emes. Tek ǵıb­rat­ty ór­nekterin oqyrmanǵa syr etip jaıý. «Shahmaran» – uıyq jyr. Tu­tas súbeli tarıhty ózine jut­qan kópsalaly jyr. Munda bári bar. Aýyz ádebıeti, halyq taǵ­dyry, paı­­ǵam­barlar tarıhy, dinı nasıhat, jerústi men jeras­ty ómiri, magııa, sıqyr álemi, t.b. Jyr­­dyń ár tu­synda kelip oty­ra­tyn dinı tá­lim­­­der oqyr­man­dy da­na­lyqqa sha­­qy­­rady. «Dush­pan nápsim túbi­me me­niń jet­ti, dos bolar dep oıla­ma náp­si ıtti», «Beker júrip ja­ny­ńa obal qyl­ma», «Dúnıege, náp­­sige er­gen­der, jese kerek aqy­ryn­da jýan taıaq», «Artyq nárse adamda din bo­lyp­ty, dini joqtyń dáý­leti kem bo­lyp­­ty», «Qudaı sizdi saq­ta­sa ózi saq­­tar, bolmaıdy ǵoı Qudaı­dyń jaz­­ba­­­ǵany».

«Ortasyna darııanyń

kelip jetti,

Onda kórdi taǵy da keremetti.

Ortasyna jetkenshe

ashy sý-dy,

Ortasynan asqan soń

boldy tátti.»

Álqıssa, jyrda qosylmaǵan qos ózenniń tarıhy baıan etiledi. Ejel­de Námrýd patsha álemdi bıle­meımin, tipti Qudaımen de urys salamyn dep, búrkitterin jegip, kókke ushypty. Patsha aspan­ǵa, Táńirige oq atqanda, Qudaı Taǵa­l­a Jábireıilge buıy­ryp, darııa­dan balyqty tosyp­ty. Oq balyqtyń buǵazyna tıip, qan bolyp, ony Jábireıil Nám­rýd­tyń qaıyǵyna tastapty. Muny kór­gen laǵın patsha «Minekı, kók Táńirisin óltirdim», dep qýa­nypty ol malǵun shat­tyq qylyp». Jer júzine qaıta túsem dep, búrkittermen tómenge qaraı ushqan Námrýd, búrkitterin qur­ǵaqqa jetkize almaı, teńizdiń jıe­gine kelip túsken eken. Sonda ashy men tushy eki teńiz urysyp, tushy sý ashy sýǵa «Qudaıdyń dush­pany saǵan tústi, ony nege túbi­ńe batyryp joımadyń?» dep ashý shaqyryp, eregesipti. Mine, solaısha ekeýi eshqashan qosyl­maı­tyn bolypty deıdi jyr.

«Shahmaranda» kúlli maqu­ly­­qat­tyń eń jaýyzy – adam dep, adam­­­nyń kókke jetkizer asyl qa­sıeti men shyńyraýǵa qul­dı­­la­tar na­dan­dyǵyn sóz etedi. Adam­dar qo­lyna túsip opyq jegen jylandar shahy Jam­sybty jer astynan óz mekenine jiber­sem, tura­ǵym­dy aıtyp, aılaly adam­­dar qaı­­ta qolǵa túsire me dep qorqady. So­laı­­sha er Jam­syb­­ty jylandar elinde uzaq us­taıdy.

«Áı, Jamsyb, adam degen

qurtady ǵoı,

Aqap meniń júregimdi

órtedi ǵoı.

Bu dúnıede arystan, aıý,

qabylan,

Barshalary adamnan

qorqady ǵoı.

Áı, Jamsyb, amal bek kóp

adamdarda,

Apardy ǵoı bizdi de talaı jerge.

Dúnıedegi janýarlar

raqat kórmes,

Jaqynynda adamdar

bolǵan jerde.»

Tuńǵıyǵyn túbine jasyrǵan jyrdy tek kózben oqyp, kóńil­men túısinsek kerek. Bundaı jyr kemde-kem. Ár qazaq bala­sy kóki­regine qattaýǵa tıis dúnıeniń biri – osy. Sirá, «Babalar sózi­niń» ekinshi tomyna enýi de tegin emes. Bul – bulaqtyń qaınary, muhıt­tyń túbindegi injýi ispettes.