Avtory – Aleksandr Rýkavıshnıkov. Bul kisi – eki-úsh atasynan beri músin ónerin qýǵan tanymal tulǵa. Qazir jasy 74-ke qarap tur. Onyń qolynan 70-jyldardan beri talaı dúnıe shyqqan. Qysqartyp qana aıtaıyq, V.Vysoskıı, V.Nabokov, V.Tatıshev, Iý.Nıkýlın, L.Iаshın, M.Magomaev, Iý.Semenov, t.b. eskertkishteri. Eń qyzyǵy, kommýnıst kóseminen bastap bolshevık qolynan ajal tapqan dindarlarǵa deıin somdaǵan.
A.Rýkavıshnıkov shyǵarmashylyǵynyń bir ereksheligi – týyndylary sosrealızm shekpeninen shyqpaǵandyǵy. Oıly, salmaqty hám tosyn. Birazyn Reseı qoǵamy aýyr qabyldaǵan (mysalǵa F.Dostoevskıı eskertkishin). Soǵan qaramaı túrli ataq-dárejeden kende emes.
Biz ózimiz kórgen M.Sholohov eskertkishi týraly aıtaıyq. Bul týyndy 2007 jyly ornatylypty. Shahardyń eki ǵımaraty ortasyndaǵy sál oıpań jerde qaıyqqa otyrǵan klassık-jazýshy beınelengen. Sý – Don ózeni, jalpaq tas terbelgen tolqyn ekeni tuspaldanǵan. Yqshamdaý kúrtki jamylǵan qalamger oılanyp otyr. Qolyndaǵy temeki de baıqalady. Bir eskegi – qaıyqtyń jaqtaýynda, ekinshisi – ústinde. О́nertanýshylar M.Sholohovtyń kóz tikken jaǵy – bir kezde ózi Máskeýge kelip, aıaldap júrgen Arbattyń «Sıvsev Vrajek» oramy
desedi.
Týyndynyń tosyn tusy – munda emes, qaıyq baǵytyna keri júzip bara jatqan jylqylarda. Árıne, tereń de telegeı Don ózeniniń beınesin qylquıryqtardyń basy jáne dóńesteý jerden qulaǵan sý ımıtasııasy aıqyndaı túsedi. Erekshe detal – barlyq attyń júgeni anyq kórinedi. Alaıda ústinde adamy joq (quddy, «Ień qaıda, Aqbozat, ıeń qaıda?..»). Jalǵyz bir qulyn ǵana adasqandaı – jazýshy qaıyǵy bet alǵan jaǵaǵa qaraı burylypty (jazýshynyń «Qulyn» áńgimesindegi sý ıiriminde qalǵan janýar balasyn qutqaramyn dep oqqa ushqan keıipker eske túsedi). Skýlptordyń osy sheshimin ónertanýshylar «A.Rýkavıshnıkov Sholohovtyń shyǵarmashylyǵyna súıenip, tóńkeristen keıingi alasapyrandy, aq pen qyzyl qyrǵynyn, qurdymǵa kete bastaǵan Reseı dástúrin, belgisizdik pen qıyndyqty meńzegen» deıdi.
Iá, júgeni bar da, ıesi joq attarǵa qarap, mundaı daǵdarys kez kelgen berekesiz elde qaıtalanyp turatynyn ańǵarǵandaı bolamyz. Degenmen qaı ýaqytta da tyǵyryqtan jol tabar azamattar tabylady. Osyny sezdirgendeı, M.Sholohov «Tynyq Don» romanynda «Aqyldy-aq basyń bar, biraq ol aqymaqqa buıyrypty» degen halyq naqylyn eske alady...
Jylqyny qadir tutqan qazaq úshin at basynyń kıesi bar. Halyq tyıymynda «Maldyń basynan urmaý kerektigi» eskertiledi. Dalanyń ál-aýqaty mal basymen esepteledi. Han-sultannyń jomarttyǵy «danyshpanǵa at basyndaı altyn bergenimen» ólshenedi. Qadirli tulparynyń basyn arýlap jerleıdi. Qazaq saharasynda Atbasy, Jylqybasy degen toponımıkalyq ataýlar az emes.
Salystyrmaly túrde qarasaq, at basy men adam basynyń aıyrmasy az. Aıtalyq, qyr qazaǵynyń jylqy basyn qadirleýi – ózin, sharýasyn, izgi nıetin, búgini men bolashaǵyn qadirleýmen bir esep. Skýlptor Aleksandr Rýkavıshnıkov Don kazagy armanyn jetkizgen Mıhaıl Sholohovqa osy órede qarap otyr.
Arman degennen shyǵady, M.Sholohovqa aıshyqty áıkel qoıý músinshiniń ákesi Iýlıan Rýkavıshnıkov oıynda ábden pisken eken. Tipti ol osy jobany 80-jyldary utyp ta alypty. Biraq jetildirý men ornatýdyń sáti túspepti. Kishi Rýkavıshnıkov áke armanyn da, óziniń dara ıdeıasyn da júzege asyrdy.
Iesiz jylqylardy Don ózeniniń túpsiz ıirimi juta ma, joq, bul janýarlar amalyn taýyp, kelesi jaǵaǵa aman-esen shyǵa ma – eskertkish avtory muny oılaýdy qoǵam erkine qaldyrǵan.
Aıtýǵan Dosbı
