Melıorasııanyń kókeıkesti mindetteri

Rasynda, adamdardyń tabıǵı resýrstardy tym ashkózdikpen paıdalanýy jahandyq problemalardy týyndatyp, ómir súrý ortamyzda strestik jaǵdaıdy qalyptastyrdy. Klımat ózgerisi bir aımaqtarda sý tapshyly­ǵyn, keı jerlerde sý tasqynyn týdyryp, sol elderdiń ekonomıkasyna orasan zor shyǵyn men áleýmettik-eko­logııalyq zardap ákelip jatyr. BUU meteorologııalyq komıtetiniń máli­metteri keıingi 8–10 jylda klı­mat­tyń ıntensıvti jylýy qarqyn alyp, jahandyq deńgeıdegi jylyný kórset­kishi 1976–2022 jyl aralyǵynda, ár 10 jylda 0,180 gradýsqa, bizdiń elde 0,330 gradýsqa, al Qyzylorda oblysynda 0,440 gradýsqa óskenin kórsetedi.

Sý resýrsynyń qaı kezde de orny erekshe. Endi osyndaı balamasy joq resýrs­ty qalaı tıimdi paıdalanyp, bolashaq urpaqqa qalaı amanattaımyz degen suraq shóleıtti aımaqtarda ornalasqan elimiz úshin óte ózekti bolyp otyr. Ǵalamdyq jáne aımaqtardaǵy klımattyń ózgerýi, transshekaralyq sý resýrstaryn paıdalanýdaǵy kelisimderdiń tolyq oryndalmaýy, sýdy retteý, basqarýda tıimdi tehnologııalardyń jetimsizdigi gıdrogeologııalyq qaýipterdiń basty sebepteri retinde aıtylady. О́z kezeginde ǵylymı usynystardyń, memlekettik baǵdarlamalardyń reformalar barysynda eskerile bermeıtini búgingi jaǵdaılardyń oryn alýyna sebepker ekeni de aıqyn.

2023 jyly sý salasyna arnaýly mı­nıstrlik quryldy. Biraq ol mı­nıstr­liktiń júıesinde qandaı qu­rylym­dar bar, fýnksıonaldy min­det­teri ne, materıaldyq-tehnıkalyq bazasy qandaı, jobalaý-izdestirý, barlaý, monıtorıng jasaý sekildi jumystardy qanshalyqty júrgizip jatyr jáne júr­gize alady degen suraqtar tolyq she­shimin taba qoıǵan joq. Salalyq mınıstrlik munyń bárin ret-retimen qolǵa ala jatar degen úmitimiz bar.

Al memlekettik, memleketaralyq sý problemalary strategııasyn, uzaq­merzimdi baǵdarlamalardy, sý qaýip­siz­digin júzege asyrý tetikterin, kadr daıarlaý jáne olardy tıimdi paıdalaný, jobalaý-izdestirý ınstıtýttaryn qurý, kúrdeli sý-ınjenerlik nysandaryn salatyn, jóndeıtin mamandanǵan qurylys mekemelerin ashý jáne olardyń materıaldyq-tehnıkalyq jabdyqtalýyn qamtamasyz etý máselelerin Úkimet deńgeıinde sheshý ózektiligi joǵary. Mysaly, kezinde elimizde alǵash ret úrmeli tospany Syrdarııa ózeninde «Qazsýshar» mekemesi asarlyq ádispen saldy. О́kinishke qaraı, keshendi gıdrogeologııalyq-izdestirý, jobalaý jumystary durys júrgizilmegendikten tospa shaıylyp ketti. Táýelsizdik jyl­d­ary burynǵy sý nysandaryn paı­dalaný jumystary júrgizilip, Qyzyl­orda oblysynda «Kóksaraı» rette­gishi, «Áıtek», «Kókaral» bógetteri tur­ǵyzyldy. Tıisinshe olar Syrdarııa-Aral basseıniniń sý resýrstaryn basqa­rýda, retteýde, esepke alýda, tıimdi paıdalanýda erekshe ról atqaratyn nysandar edi. Biraq osy nysandardy jobalaýda, salýda, paıdalanýda jiberilgen qatelikter búgingi kúni qosymsha problemalar týdyryp jatyr jáne jańa sheshimder qabyldaýdy qajet etedi.

Sý sharýashylyǵy salasyna maman daıarlaý máselesi de – ózekti taqyryp. Prezıdent qalyptasqan jaǵdaıdy saralaı kelip, Taraz qalasynda Qazaq gıdromelıoratıvtik-qurylys ınstıtýtyn ashý jóninde Úkimetke tapsyrma berdi. Bul durys sheshim boldy. Biraq sheshýin kútip turǵan sharýalar áli de kóp. Elimizde «Sý resýrstary jáne sýdy paıdalaný» baǵyty boıynsha jyl saıyn 300-ge jýyq memlekettik grant bólinedi eken. Alaıda osy granttardy ıgerý kórsetkishi tómen.

Sý qaýipsizdigi, sýdy basqarý, bólý, esepke alý, josparlaý, tıimdi paıdalaný, saqtaý, sapasyn jaqsartý, tazalaý, óteldeý sekildi asa mańyzdy úderister kúrdeli gıdrotehnıkalyq qurylym, sý qoımasy, bóget, sý jiber­gish shlıýz, dıýker, akvedýktýktar arqy­ly, al ırrıgasııa, qurǵatý, sýdy burý, áketý kanal jáne kollektorly-dren­dik júıeler arqyly júzege asady. Osyn­daı keshendi kúrdeli júıelerdi joba­laý, salý, basqarý, paıdalaný, avto­mattandyrý, jóndeý úshin bola­shaq mamandarǵa tolyqqandy jan-jaq­ty jetildirilgen, óndirispen baılanys­tyrylǵan bilim berilýi kerek. Ol úshin olardy maman retinde qalyptastyratyn ınjenerlik beıindegi pánderdiń (ın­jenerlik geodezııa, syzba geometrııasy, geologııa, gıdrogeologııa, gıdrometrııa, materıaldardar kedergisi, teorııalyq mehanıka, qurylys konstrýksııalary, gıdrologııa, gıdravlıka, gıdrotehnıkalyq qurylym (GTS), qurylys, ırrıgasııa, melıora­sııa, eksplýatasııa, sý resýrstaryn keshen­di paıdalaný) úles salmaǵyn kóbeı­tip, mamandyqty bakalavr emes, «spe­sıalıtet» deńgeıine kóterý jáne zama­naýı suranystaǵy GIS tehnologııa­lardy, halyqaralyq tájirıbelerdi, GPS júıemen jaraqtalǵan zamanaýı úlgidegi taheometr, teodolıt, nıvelır, ólsheýish quraldaryn, kompıýterlik baǵdarlamalardy tereń oqytý arqyly suranysqa ıe bilikti mamandardy daıarlaý jolǵa qoıylǵany jón.

Osy mamandyqqa qyzyǵýshylyq­ty arttyrý maqsatynda tabysqa jetken, erkshe eńbek sińirgen tulǵalardy nasıhattaý da – aıyryqsha mańyzdy is.

Jalpy, aýyl sharýashylyǵy ón­dirisin, sýarmaly eginshilikti kútile­tin ózgeristerge beıimdeý – óte qajetti sharýa. Ázirge joǵary bilikti ǵalymdar, oqytýshy professorlar, sala mamandary barda memleket tarapynan batyl sheshimder qabyldanyp, sý sharýa­shylyǵyna kadr daıarlaý álemdik deń­geıdegi ınnovasııalyq tehnologııa­lardy oqytý, úıretý arqyly jáne ob­lystyq, aýdandyq deńgeıdegi fılıal­dar, ýchaskeler bólimderin túbegeıli qaıta qurý máselelerin sheship, kúti­letin tabıǵı-tehnogendik sıpattaǵy táýekelderge qarsy turý sharalaryn búkil el aýmaǵynda qamtamasyz etý qajet­­tiligi asa joǵary.

Serikbaı О́MIRZAQOV,

ınjener-gıdrotehnık, professor