«El ishi — óner kenishi» demekshi, qoldaý bolsa, sadaq jasaý isin otandyq sheberler de ilgerileter edi. Temirjol boıyndaǵy Shoqysý beketiniń turǵyny Samat Jorǵabaevtyń shaǵyn sheberhanasyndaǵy sadaq jasaý isin kórip, biz osyndaı oı túıdik. Erdiń jasy elýge taıaǵan, qoly usynaqty jigit aýlyndaǵy Shoqysý negizgi orta mektebinde kishi qyzmetker bolyp jumys isteıdi. Jastaıynan úıine qural-saıman jıǵan ol qazir aýyl-aımaqqa aǵashtan túıin túıgen sheber retinde de belgili. Árbir jasaǵan buıymyn ulttyq naqyshta bezendirip, dástúrli oıý-órnekti aǵashqa uqyptylyqpen tańbalaǵan týyndylary kórer kózge tartymdy.
Abaı atamyz: «Mal kerek bolsa, qolóner úırenbek kerek. Mal jutaıdy, óner jutamaıdy» demeı me? Aıadaı aýyldaǵy meniń esimimdi áıgilegen boıymdaǵy osy azǵantaı ónerim dep esepteımin. Aýyldyń kúndelikti tirliginen bosaǵanda sheberhanama asyǵý úırenshikti ádetime aınaldy. Tapsyrys retine qaraı aǵashtan oıýlanǵan tostaǵandar, qonaq kútýge arnalǵan zamanaýı ústelder, besikter, qazaqtyń ulttyq asy — et salatyn aǵash astaý tabaqtaryn jasaımyn. Keıingi ýaqytta kóshpeli halqymyzdyń ıyǵynan túspegen qasıetti qarý — sadaq ázirleýge bekindim. Negizinen qarýǵa tán ár buıymdy jasaıtyn ismerdiń ony qoldaný tásilinen de habary bolǵany jaqsy. Ony ishteı sezinip, jan dúnıeńmen jasasań, mine, sol kezde týyndyń taza shyǵady. Halqymyz dástúrli sadaq jasaý isine asqan uqyptylyqpen qaraǵan, onyń kórkemdik sıpatyna, etnoaıyrý belgisine, qarý retindegi aıbaryna aıryqsha mán bergen. Keshegi kezde bul qarýdyń nasıhattalýyna tosqaýyl qoıylýymen birge, ony daıyndaý isi de elimizde umytyla bastaǵan.
«Osydan úsh jyl buryn aýdan ortalyǵynda Qurban aıt merekesi toılanyp, onyń orta tusynda áýesqoılar arasynda sadaq atý saıysy uıymdastyryldy. Sadaq atýǵa nıetti árbir oıynshyǵa úsh oqtan beriledi eken. Men de baǵymdy synap kóreıin dep jastarmen jaǵalasyp, sýyrylyp ortaǵa shyqtym, alaıda sanaýly oǵym «terekten de, butaqtan da» alshaqtap aıdalaǵa laqty. Sol sharadan aýylyma namystanyp qaıttym. Túbi osy sadaq atýdy úırenemin dep ózime jolaı sert berdim. Sodan sadaq izdeıin dep áleýmettik jelini aqtarsam, elimizdegi sadaqtardyń kóbi tapsyryspen shetelderden keledi eken. Baǵalary da sharyqtap tur, qoljetimdisiniń ózi — 50, 60 myń teńge, sapasyna qaraı baǵasy odan sál tómenderi de bar. Al jaqsy aǵashtan jasalǵan túrik, Majar jáne kórshi Reseı elinde jasalǵandarynyń baǵasy 250, 300 myń teńgeden bastap joǵarylaı beretinine kózim jetti. Sadaqtyń negizgi qurylymy aǵash qoı, nege ózim jasap kórmeske dep, onyń jasalý jolyn izdeı bastadym», deıdi sheber.
Degenmen onyń osy «úırenemin», «sadaqty ózim jasap alamyn» degen talaby zaıa ketpepti, qazir Samat sadaq atýdan kádimgideı tájirıbe jınaqtaǵan. Aýdan ortalyǵynda ótetin sadaqshylar saıysyna aýlynan shákirt erte kelip, talaı márte top jardy. Tórine ilingen jyly lebiz jazylǵan madaqtamalar men dıplomdar Samatty alda da jeńisterge jeteleıtinine kámil senesiń.
Endi onyń alǵashqy sadaǵyn qalaı jasaǵanyna oıysaıyq. Bárimizdiń de qalta telefonymyzda kúndelikti tirligimizge, jasap júrgen jumysymyzǵa saı keńesetin, jaqyn pikirles adamdarymyz bolady emes pe? Sol sekildi Samattyń uıaly telefonynda elimiz boıynsha quramyna 250 adam toptastyrylǵan «О́zimizdiń sheberler» atty chat bar eken. Surastyrsa, bul toptaǵylar da sadaqtyń jasalý jolyn naqty bilmeıtin bolyp shyǵady. Kóp izdengen Sákeń aqyry sadaq isteýdi ıýtýb kanaldan úırenedi.
– Bir baıqaǵanym, elimizde sadaq jasaıtyn sheberler saýsaqpen sanarlyq ekenine anyq kózim jetti. Sodan óz betimshe árekettenýge týra keldi, qaıyń men qaraǵashty qoldanyp, eń birinshi arnaıy ustaıtyn tutqasy bar eýropalyq úlgidegi sadaq jasap shyǵardym. Dástúrli sadaqty jasaýǵa kez kelgen aǵashtyń jaramaıtynyn keıinnen bildim.
«Osy rette maǵan Almaty oblysynyń Uzynaǵash aýdanynda turatyn Qytaı elinen kelgen qandasymyz Jalyn Qabylan esimdi azamattyń kómegi kóp tıdi. Ol – jas bolsa da, on saýsaǵynan óner tamǵan usta jigit. Ekeýmizdi tabystyrǵan da osy — ismerlik joldaǵy izdenisimiz. Jalyn 2018 jyly Shymkent qalasynda oqyp júrgen stýdent kezinde men oǵan arnaıy baryp, aǵashqa oıý salý, aǵashtan qashap tabaq jasaýdyń joldaryn úırengen edim. Qytaı tilin jetik biletindikten, sadaq daıyndaýǵa qoldanylatyn shyny talshyqty aǵashtardy, ózge de sheberhanama qajetti qural-jabdyqtardy osy Jalyn arqyly aldyrtamyn. Sadaq oqtaryn qaraǵaı, qaıyń aǵashynan jasaımyn, jebesi men qanaty da Qytaı elinen keledi. Sadaq oǵynyń ózi: masaǵy, qanaty, saby, jebe basy, ushy, qyry, ysqyrǵyshy, uńǵysy dep birneshe bólikten turady. Jalpy, sadaq qurylymyn jatqa bilýdi óz mindetim sanap, qolym bosaǵanda belgili ǵalym Qalıolla Ahmetjannyń avtorlyǵymen shyqqan «Jaraǵan temir kıgender» (Almaty, «Jazýshy», 1970) atty batyrlardyń qarý-jaraǵy, áskerı óneri jáne salt-dástúrler mazmunyndaǵy kitabyna jıi úńilemin», deıdi ol.
Samat turatyn toqsan tútini bar Shoqysý beketi – aýdan ortalyǵy Shalqardan jyraqtaý ornalasqan meken. Degenmen ulttyq ónerdi joǵary baǵalaıtyn aýyl azamaty aımaqtaǵy sadaqshylarmen udaıy tyǵyz baılanysta júredi.
– Samat Sultanmuratulyn sadaqshylyq qyrynan jaqsy bilemin. Onyń jasaǵan týyndylaryn da kórdim, yńǵaıly, ózge elderde jasalatyn sadaqtardan aıyrmashylyǵy joq. Biraq mynany bilýimiz qajet, sadaq áýesqoılyq nemese alys qashyqtyqqa belgilengen saıystarǵa qoldanylatyn bolyp bólinedi. Sondaı-aq qoldanýshynyń qýat-kúshine baılanysty úlken-kishi, uzyn-qysqa túrleri taǵy bar. Adyrnasy berik, ıini uzyn sadaqpen jaqyn nysandy da kózdeı almaýyń múmkin. Bul rette Samattyń qolynan shyqqan sadaqtar jaqyn qashyqtyqty kózdeýge, osy ónerdi alǵash úırenýshilerge óte yńǵaıly ári baǵasy da qolaıly, – deıdi Aqtóbe oblystyq «Jaujurek» dástúrli sadaq atý federasııasy qoǵamdyq birlestiginiń prezıdenti Sándigúl Álenova.
Qazir Samattyń daıyndaǵan sadaqtary 20-25 myń teńgege baǵalanǵan. «О́ner satylmaıdy, baǵalanady» demekshi, onyń qol eńbegin baǵalap, elimizdiń ár óńirinen tapsyrys beretinder bar. Sheberdiń týyndysy ýatsap jelisinde, Olx.kz habarlama taqtasynda jarnamalanady.
Ulttyq rýh pen patrıottyq sezimdi qoǵamǵa babalarynan mıras bolǵan qolónerimen sińirýdi maqsat etken aýyl sheberiniń qadamy kópke úlgi.
Muhtar MYRZALIN
Aqtóbe oblysy,
Shalqar qalasy
