Kóshpelilerdiń oı jarys oıyndary

Ulttyq qurama jasaqtaldy

21 sport túrinen ótetin Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndaryna zııatkerlik saıys­tan synǵa túsetin úzdikterdiń ázirligi qarqyndy ótip jatyr. Toǵyzqumalaq, túriktiń ulttyq oıyny mangala, Batys Afrıkanyń zııatkerlik dodasy sanalatyn ovarıden de úzdikterimiz júldege talasady.

Bıylǵy qańtarda Pavlodar qala­synda, aqpan aıynda Almatyda, naýryz aıynda Qyzylorda qalasynda Ulttyq qurama qataryna irikteý saıystary ótti. Birinshiliktiń qorytyndysy bo­ıynsha jeńimpazdar men júldegerlerden qu­rama músheleri jasaqtaldy. Qurama oıynshylary eki oqý-jattyǵý jıynyna qatysyp, zııatkerlik oıyndary­nan (toǵyzqumalaq, mangala, ovarı) dú­nıe­júzilik dodaǵa ázirlikti pysyq­tap ja­tyr. Toǵyzqumalaq saıysynda ha­lyq­aralyq dárejedegi sport sheberleri Bek­sultan Bostandyqov, Móldir Serik­qy­zy, Ańsaǵan Qojanásip jáne sport she­beri Ersultan Áýelbaı synǵa túsedi. Zııat­kerlik oıynnan Qyrǵyzstan, Mońǵolııa, Chehııa, Kolýmbııa eliniń ókilderi óte tegeý­rindi. Ulttyq qurama músheleri kósh­pe­liler oıyndaryna daıyndyqtyń sońǵy kezeńin 27 tamyz ben 8 qyrkúıek aralyǵynda Astana qalasynda ótkizbek. Toǵyzqumalaq, mangala, ovarı oıyndary boıynsha qarsylastardyń oınaý stılderin taldap, naqty jospar túzildi. Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndarynda toǵyzqumalaq saıysynan 50 elden úzdikter qatyspaq.

Mangaladan mereıimiz ústem bola ma?

Túriktiń zııatkerlik oıyny mangala­dan daıyndyqty nyǵaıtyp, tájirıbe almasý baǵytynda ózge elderdiń qurama komandalarymen birlesken oqý-jatty­ǵý jıynyn ótkizdi. Bıylǵy 25-26 aq­pan kúnderi Almaty qalasyndaǵy Memle­kettik ortalyq murajaıda manga­ladan alǵash ret erler jáne áıel­der arasyndaǵy Qazaqstan chempıona­ty uıymdastyryldy. Osy birinshilik­tiń nátıjesinde jeńimpazdar men júl­degerlerden ulttyq qurama músheleri jasaqtaldy. Úzdikter sáýir aıynyń 15-28 aralyǵynda Túrkııanyń Ystanbul qalasynda osy eldiń ulttyq qurama komandasymen birlesken oqý-jattyǵý jıy­nyn ótkizip, toǵyzqumalaq jáne mangaladan sheberligin synady. Sportshylar oqý-jattyǵý jıynynda Túrkııa qurama komandasynyń beldi sportshylarymen tájirıbe almasyp, óz múmkindikterin shyńdap qaıtty. Tipti Túrkııanyń mangala federasııasy uıymdastyrǵan saıysqa qatysyp, oı ushqyrlyǵyn baǵamdap ta kórdi.

Maýsymnyń 6-17 aralyǵynda Býra­baıda ótkizgen kezekti oqý-jattyǵý jıy­ny aıasynda mangaladan irikteý jary­sy uıymdastyryldy. Mangaladan halyq­aralyq jarystardyń jeńimpazy, toǵyz­qumalaqtan halyqaralyq dáre­je­degi sport sheberi Azamat Qaı­darov (Aqtóbe oblysy), mangaladan álem chempıony, halyqaralyq dáre­jedegi sport sheberi Bıǵalı Ziki­rııaev (Astana qalasy), mangaladan ha­lyq­aralyq týrnırlerdiń jeńim­pazy, toǵyzqumalaqtan halyqaralyq dáre­jedegi sport sheberi Qundyz Esir­kep (Astana qalasy), mangaladan Qazaq­stan chempıony, toǵyzqumalaqtan sport sheberi Aıkerim Qýanyshbekova (Shym­kent qalasy) Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndarynda baǵyn synaıdy.

Mangaladan halyqaralyq jarys­tar Qazaqstan, Qyrǵyzstan, О́zbekstan, Rýmynııa, Reseı, Túrkııa, Chehııa syndy elderde turaqty ótkizilip júr. Zııatkerlik oıyn dodasynan úzdikterimiz únemi oljaly oralady. Chehııanyń Pardýbıse qalasynda jyl saıyn ótetin zııatkerlik oıyndar festıvalinde jeńimpaz bolyp júr. Osy oı-óre alamanynda ár jyldary M.Shotaev, B.Zikirııaev, G.Bazaralıe­va, A.Haıdarov syndy úzdikter jeńiske jetti. Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndarynan da qorjynymyz bos qaıtqan emes. 2018 jyly Qyrǵyzstanda ótken dúbirli dodada jerlesterimiz Asylhan Kojanásip, Maqsat Shotaev, Ańsaǵan Qo­janásip, Gúlnara Bazaralıeva bastaǵan sańlaqtar eki kúmis, eki qola medal ıelendi. 2019 jyly Túrkııanyń Antalııa qalasynda ótken álem chempıonatynda B.Zikirııaev klassıkadan, M.Shotaev rapıdten top jarsa, E.Áýelbaı rapıdten kúmis, A.Haıdarov qola júlde enshiledi. Áıelder arasynda G.Bazaralıevaǵa álemdik dodanyń kúmis medali buıyrsa, B.Hadylbek qola júldeger atandy. Ulttyq qurama bapkerleri mangala oıynynan Qyrǵyzstan, Túrkııa, Chehııa jáne Reseıden keletin oıynshylar tegeýrindi ekenin aıtady.

Toǵyzqumalaq upaıymyzdy túgendeýge tıis

Etnosport saıysynyń baǵdarla­masyna engen Batys Afrıka elderiniń oıyny ovarıden júldege talasa alamyz ba degen saýaldy toǵyzqumalaqtan ulttyq quramanyń bas bapkeri Aınur Jaqapbaevaǵa qoıdyq.

«Bıylǵy 5-6 naýryz kúnderi Qyzyl­orda qalasynda ovarıden tuńǵysh ret erler jáne áıelder arasynda Qazaq­stan chempıonaty ótti. El birinshiligine ár óńirden úzdikter qatysyp, jeńis­ke jet­ken sańlaqtar Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndaryna joldama aldy. Toǵyzqumalaqtan eńbek sińirgen sport sheberi Serik Aqtaev, halyqaralyq dá­rejedegi sport sheberi Ernur Mere­shev, toǵyzqumalaqtan eńbek sińirgen sport sheberi Ásel Dalıeva, toǵyzqumalaqtan halyqaralyq dárejedegi sport sheberi Ańsaǵan Qojanásip ovarıden tartysqa túsedi. Batys Afrıkanyń ovarı oıy­ny bizde áli qarqyndy damı qoıǵan joq. Soǵan qaramastan sańlaqtarymyz halyqaralyq jarystardan tolaıym tabyspen oralyp júr. Alǵash 2006 jyly M.Shotaev Londondaǵy zııatkerlik oıyn­dar olımpıadasynda qola medal alsa, Kann festıvalinde A.Seıtjanov, S.Aqtaev, Pardýbıse men Pragada M.Shotaev, S.Aqtaev, E.Me­reshev, Á.Dalıeva jáne basqa sportshylar jeńis tuǵyryna kóterildi. Qazaq­stan qurama­synyń músheleri 2018 jyly 2-8 qyrkúıek aralyǵynda Qyr­ǵyzstanda ótken III Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyn­darynda jarqyn tabysqa qol jetkizdi. Ovarı ulttyq quramnyń úzdikteri Serik Aqtaev, Ernur Mereshev, áıelder arasynda Ásel Dalıeva, Dıana Kenına altyn medal ıelendi. Áıelder quramasy komandalyq tartysta da etnosport alamanynyń chempıony atandy. Ovarı oıynynan bas­ty qarsylastarymyz Afrıka elderi, Antıgýa men Barbýda, Qyrǵyzstan elde­rinen keledi. О́z elimizde ótetin aıtýly dodada top jarýǵa barymyzdy salamyz», dedi A.Jaqapbaeva.

Dúnıejúzilik toǵyzqumalaq fede­ra­sııasynyń júıeli jumysynyń nátı­jesinde Týrızm jáne sport mınıstrligi, oblys ákimdikteriniń qoldaýymen zııat­kerlik oıynmen shuǵyldanýshylar sany 210 myń adamnan asty. Toǵyzqumalaq London (2006), Pardýbıse (2007), Kann (2009) dúnıejúzilik zııatkerlik festıvaldar men olımpıadalardyń baǵ­dar­lamasyna engizildi. Ulttyq oıyn­nan halyqaralyq jarystar Antıgýa men Barbýda, Germanııa, Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Mońǵolııa, О́zbekstan, Reseı, Túrkııa, Ulybrıtanııa, Chehııa, Shveısarııa elderinde turaqty uıymdas­tyrylady.

2009 jyldyń 15 qyrkúıeginen bas­tap toǵyzqumalaq álemdik www.iggame­center.com saıtynda zııatkerlik oıyn retinde tirkelip, onlaın júıede oınaıtyn baǵdarlamasy jasalyndy, qazir saıttaǵy oıyndar reıtınginde kósh bas­tap tur.

2020 jyldyń 17 jeltoqsanynda ótken IýNESKO-nyń sessııasynda toǵyzqumalaq oıyny adamzattyń mate­rıaldyq emes mádenı muralarynyń Repre­zentatıvtik tizimine qosyldy.

Toǵyzqumalaqtyń damýyna Mem­leket basshysy Qasym-Jomart Toqaev zor qoldaý bildirip otyr. Atyraý oblysyndaǵy saparynda: «Jalpy, kóp shyǵyndy talap etpeıtin sport túrlerin damytqan jón. Mysaly, shahmat, ústel tennısi, toǵyzqumalaq, sadaq atý, qazaq kúresi. Bul qadam, eń aldymen, balalarymyzdy teris ádetten alystatady jáne sport zaldarynyń tapshylyǵyn azaıtýǵa múmkindik beredi. Ákimdikke osy sharýalardy pysyqtaýdy tapsyramyn», degen qoldaý sózi toǵyzqumalaqtyń órkendeýine serpin berdi.

Federasııa oblystardaǵy mate­rıal­dyq-tehnıkalyq bazanyń jaǵ­daıyn jaqsartý, oıyn jáne jarys zaldaryn ashý, taqta men shahmat saǵat­tarymen qamtamasyz etý, jańa tehnologııalardy engizý jáne qoldaný, ádistemelik-quraldar men kitaptar shyǵarýdy qolǵa alǵan. Halyqaralyq qatynastardy nyǵaıtý úshin Álıhan Baımenov basqaratyn Dúnıejúzilik toǵyzqumalaq federasııasy sheteldegi toǵyzqumalaq janashyrlaryn qural-jabdyqpen qamtamasyz etip otyr. Azııa oıyndarynyń baǵdarlamasyna toǵyzqumalaqty engizý (2027 jyldan bastap tórt jylda bir márte ótedi), qurlyqtyq chempıonattardy júıeli ótkizý, halyqaralyq kodeksti jetildirý, jattyqtyrýshylar men tóreshilerge arnalǵan halyqaralyq semınarlar uıymdastyrýdy qolǵa almaq.

Zııatkerlik saıystyń buqaralyq sıpatyn arttyrý úshin federasııa tarapynan jan-jaqty aýqymdy jumys jasalyp otyr. Toǵyzqumalaqty mektep baǵdarlamasyna engizýdiń alǵysharty retinde Astana qalasynda jáne Batys Qazaqstan oblysynda «Altyn urpaq» jobasy qolǵa alynyp, 20 tańdaýly mektepte sabaq retinde engizildi. 3-4-synyptarǵa arnalǵan oqý-ádistemelik qural jaryqqa shyqty. 9 qyrkúıekti Toǵyzqumalaq kúni dep merekeleý maqsatynda byltyr Almatyda qala ákimdiginiń qoldaýymen joǵary synyp oqýshylary arasynda zııatkerlik oıyn ótti. Oıynǵa bir mezgilde 2 028 oqýshy qatysyp, Gınnestiń rekordtar kitabyna endi. Bul da – ulttyq oıynnyń tanymaldylyǵyn arttyratyn is-shara. Federasııa ókilderi bıyl da 9 qyr­kúıekte bir mezette 100 myń adamnyń toǵyzqumalaq oınaýyn uıymdastyrmaq.

Oblystarda jastar men jasóspirim­der arasynda respýblıkalyq jarys, mekteparalyq olımpıada, stýdentterdiń ýnıversıadasy ótip, toǵyzqumalaqtyń buqaralyq sıpat alýyna serpin bermek. Salalyq jáne kásiptik mekemelerdiń túrli mamandyq ókilderi arasynda jarystar uıymdastyrylyp, olardyń da toǵyzqumalaqqa qyzyǵýshylyǵyn arttyrýǵa kúsh salynyp jatyr.

Egde tartqan jandardyń ult­tyq oıynmen shuǵyldanýy da – fede­rasııanyń basty nazarynda. Máselen, Astana qalasynda «Belsendi uzaq ómir súrý ortalyǵynda» zeınet jasyn­daǵy 500-ge jýyq ardager túrli aýdan­dardaǵy ortalyq ǵımarattarynda toǵyz­qumalaqpen turaqty shuǵyldanady.

Toǵyzqumalaq jeke tulǵanyń aqyl-oıyn shyńdap, mı qyzmetin jetildiretin, qazaq halqynyń zııatkerlik oıyny, maqtan tutar brend ekeni Dúnıejúzilik kóshpeliler alamanynda taǵy bir pash etilmek.