Ejelgi kóshpelilerdiń jaýyngerlik ónerin zerttegen orys ǵalymy A.I.Mazaev, mońǵol oqymystysy O.Namnandorjylardyń eńbeginde ertedegi ǵun, saq dáýirinde el ishindegi mergenderdi synaıtyn: teńge atý, jebe jarystyrý nemese oq ozdyrý, kergen teri atý, jalaý atý, sur (qaıys) atý degen saıys túrleri bolǵan depti.
Osylardyń ishinde biz kergen teri atý tásili týraly aıtar bolsaq, bul – usaq maldyń, qajet jaǵdaıda ógizdiń terisin aǵashqa kerip, nysana jasaý arqyly oryndalatyn saıys túri. Erte zamanda bul nysanany mergender 100 sadaqboıy qashyqtan, bes oqpen atatyn bolǵany týraly derek bar. Kóne sózdikterde kergen terini «saranpaı» dep atasa, ortaǵasyrlyq derekkózderde: ertede kóshpeliler sadaqshylardyń mergendigi men eptiligin saralaý úshin maldyń kergen terisin nysana retinde paıdalanǵan delinipti.
Iаǵnı nysanany (aǵashqa kerilgen teri) 40 oq (bir oq shamamen 90-100 sm) qashyqtyqtan bir mergen 20 oq jumsap atatyn bolǵan. Osy ádis arqyly mergenderdiń shamasyn mejelep, alys jáne orta qashyqtyqqa sadaq tartatyn toptardy jasaqtaıdy eken. Iаǵnı bul da mergenderdiń kezekti jattyǵýy nemese saıys ónerin júrgizetin bir tásil.
Tarıhshylar málimetine júginsek, bul saıys sonaý saq-ǵundar dáýirinde bolǵany týraly aıtylady. Iаǵnı nysana retinde jasy tolysqan qoı-eshki nemese bir-eki jasar iri qaranyń terisi tańdap alynyp, ol kergish aǵashqa shegelenedi de, onyń sheldi betine adamnyń beınesin salatyn da dástúr bolǵan eken. Onysy jas sadaqshylardy dáldikke baýlý sabaǵy bolýy kerek. Bul nysanany atý úshin temir jebe qoldanbaıdy. О́ıtkeni ol terini jaramsyz etetindikten, doǵal aǵash jebe nemese súıekten jasalǵan jumsaq jebe qoldanady. Bul saıysty ótkizýdiń úsh túrli tásili bar:
Birinshisi, kerilgen terige at ústinde shaýyp kele jatyp 4-5 dúrkin sadaq tartý;
Ekinshiden, nysandy qozǵalyssyz jerde turyp atý;
Úshinshiden, teri nysanany kózge kórinbeıtin belgilerdiń arǵy jaǵyna ornalastyryp, odan asyryp atý. Bul – kózge kórinbeı jasyryn jerde ornalasqan jaýdy joıýdyń amaly.
