Ǵalym Jaılybaıdyń qazirgi shyǵarmashylyq baǵytynda, onyń ishindegi lıro-pálsapalyq óleńderi men eń keıingi jazylǵan «Sodom men Gomorra» atty súıekti shyǵarmasy kisilik kelbettiń aıǵyzdalýy, júrektiń qaraıyp, túnektiń molaıýy sekildi tarazy tarta almaıtyn máselelerdi keńinen kóteredi.
Týyndyǵa negiz bolǵan – Injil men Quran aıattarynda baıandalatyn Lut paıǵambar jáne onyń qaýymynyń oqıǵasy. Bul – óte keń taraǵan dinı-mıfologııalyq sıýjet. Ǵylymda muny sınkretızm dáýirine tán «qalyptasqan sıýjetti» arqaý etý dep ataıdy.
Shyǵys Anadoly, Tıgr men Evfrat ózenderindegi Mesopotamııa oıpaty, Arabııa túbegi jáne Afrıka materıginiń soltústik-batys bóligi ejelgi álemniń eń iri órkenıetteri paıda bolǵan adamzat tarıhynyń besigi boldy. Tarıhta osy jerlerdi mekendegen barlyq halyqqa Alla Taǵala adamdarǵa durys jol týraly habarlaǵan óz elshilerin jiberdi. Biraq kóptegen halyq ózderiniń ıelerine qarsy kóterilis jasady, onyń elshilerin qabyldamady, Qudaıdyń paıǵambarlaryn qýyp shyǵardy jáne óltirdi. Sondaı qarǵys atqan halyqtardyń biri О́li teńiz jaǵasynda, qazirgi Izraıl aımaǵynda ómir súrgen. Ony Lut paıǵambar qaýymy deıdi. Qasıetti jazbalarǵa sáıkes Lut bul halyqty nápsi batpaǵynan arshyp, kisilik bıikke kóterýge jiberilgen elshi edi.
Birde paıǵambar Sodom jurtynyń áreketterinen jıirkenetinin jetkizip, Haq Taǵalaǵa «Táńirim, meni jáne otbasymdy mynalardyń zulymdyqtarynan qutqar» dep duǵa qylady.
Ári qaraı Ǵalym Jaılybaı Lut paıǵambardy qutqarý úshin kókten jerge túsken úsh perishteniń jaıyn baıan etedi. Táńiri Taǵala onyń tilegin qabyl qylǵan edi. Perishteler júzderinen nur tamǵan úsh jigittiń beınesinde keledi.
Osy tusta poemanyń mańyzdy keıipkeri boı kóteredi. Ol Luttyń zaıyby – Ýahıla edi.
...Syrtqa shyǵyp jar salypty Ýahıla:
– Úıimizge qonaq kelip qaldy, – dep.
Ári qaraı aqyn Ýahılanyń portretin jasaýǵa kirisedi:
«Haq paıǵambar qatyny edi – Ýahıla,
Saıtan oıǵa jaqyn edi – Ýahıla.
Bul-daǵy bir hatqa túsken oqıǵa –
Imandynyń tyrnaǵyna tatı ma !?».
Osy tusta Ýahılanyń antogonıstik pozısııasy anyqtalady. Paıǵambarlar Allanyń dárgeıinde keshýli bolǵanmen, olardyń jarlarynyń bári taqýa emes edi. Luttyń jaǵdaıynda solaı. Bir kezekte bul detal Haýa Ananyń Adam atany ruqsat etilmegen jemisti jeýge shaqyrǵanyndaı bolyp kóringenimen, ekeýiniń mártebesi jer men kókteı. Ýahılanyń dál osy áreketi keıingi baqytsyzdyǵynyń sebepshisi bolatynyn aqyn astyrtyn uqtyra bastaıdy.
Ýahılanyń habary jeldeı taraıdy. Azǵan jurttyń barlyǵy antalap, Luttyń úıine keledi. Báriniń de oıynda jalǵyz nárse. Nápsi toıaty. «Áı, Lut! Esigińdi ash! Qonaqtaryńdy ber bizge», dep aıqaılaıdy. Lut qatty sasady.
Sodan kebinnen tyrdaı, senimnen jurdaı Sodom jurtynyń áste túzelmesin bilip, jaratýshy olarǵa juldyz jańbyryn jaýdyrady. Luttyń otbasyna qalany tastap qashyńdar dep eskertedi.
«Luttyń jaryn eske alyńdar» deıdi Injildiń ilki aıatynda [Lýka 17:32]. Rasynda, Luttyń áıeli kim bolǵan? Onyń álpeti qandaı, násili neshik? Ol týraly biz maǵulymdar emespiz. Biz tek onyń Lutpen birge shaıtan shaharyn tastap shyǵyp, eski kúndegi esirgi sátterin qımaı jalt burylǵan sátin bilemiz.
...Sodom men Gomorra otqa oranady. Jalǵyz Luttyń ǵana otbasy jaratýshynyń fazylymen qutqarylady. Lut pen Ýahılanyń qolynan ustap, perishteler olardy qaladan alyp shyǵady. «Arttaryńa qaraýshy bolmańdar» deıdi perishteler Luttyń otbasyna. Biraq Ýahıla ol eskertýdi umytyp ketedi.
«Qudaısyzdar qalasyn qııa almaı tur,
Ujmaq meken osy – dep qııaldaǵan».
Sońǵy ret jalt burylǵanynda Táńiri ony tuz músinge aınaldyryp jiberedi. Jaratýshynyń jazasyn aqyn qalamy bylaı beıneleıdi:
«Qyran qustyń qııasy quzdan bolar,
Qarashada qaq tursa yzǵar qonar.
Esi adasqan essizdiń eskertkishi
muzdan bolar, bolmasa tuzdan bolar...»
Endi atalǵan oqıǵanyń tanymdyq tamyryna germenevtıkalyq, semıotıkalyq barlaý jasap kórelik. Ýahıla nege shaıtan shaharyn qımaı qaldy? Ol paıǵambardyń jary bola tura, nege qutqarylmaı qaldy? Ýahıla men qudaıdyń arasyndaǵy baılanys qanshalyqty berik edi? Osy suraqtarǵa jaýap izdeý úshin oqıǵadaǵy birneshe mezetterge kóńil aıaldataıyq.
Ańdasańyzdar, Luttyń otbasyn kúnáharlar kentinen perishtelerdiń ózi alyp shyqty. Bul Luttyń úı-ishine ǵana buıyrylǵan baq edi. Ýahıla qolyn perishteniń ózi ustaǵan baqytty jannyń biri edi. Jalt burylyp qaraǵanǵa deıin. Budan biz neni uǵynamyz? Táńirdiń aldynda eshkimde jaıdan-jaı artyqsha quqyq bolmaıdy. Meıli paıǵambardyń jary nemese uly bolsań da, tozaq otynan qutqaryldyń degen senimnen alshaq bolǵan jón. Hrıstıandarda «qudaıdyń «nemereleri» bolmaıdy» degen támsil bar. Qudaıǵa aparatyn baspaldaǵyn árkim ózi qashaý kerek degen maǵyna jatyr munda. Áıtpese sondaı ulyqtardyń jaqyn adamy bola tura, táńirdiń keshiriminen tys qalǵan pendeler az emes. Máselen, Elıseı paıǵambardyń qyzmetshisi Gıezıı, Apostol Paveldiń shákirti Dımas, Iısýs Hrıstostyń on ekinshi shákirti Iýda Iskarıot.
Ekinshi, bul támsilde qudaıdyń qansha súıikti dosy bolǵanymen, onyń sharttaryn báribir oryndaý kerek degen mazmun menmundalaıdy.
Úshinshi, arǵa qıǵash keletin barlyq isten jıirkený. Qolyńmen qarsy kele almaǵan kúnniń ózinde, ishteı jek kórý keregi – osy sıýjettiń basty nysany. Ýahıla Sodomnan shyqqanymen, Sodom onyń júreginen shyqpaǵan edi.
«Aq qaranyń arasy» atty poemanyń qorytyndy bóliginde aqyn qalanyń qyzyl-jasyl shamdarynan jan ushyra bezinedi. Saq-saq kúlgen saıtandar saltanatynan qashyp kelip aqıqattyń aq shuǵylasynan pana izdeıdi. Tipti kúnáharlar kentin typ-tıpyl etken jaratqan ámirindeı, aqynda táńirlik dıapazonda álemge ún qatady. Artynsha óziniń eki-aq tústi: aq pen qarany ǵana moıyndaıtynyn ashyp aıtady.
Iá, Sodom men Gomorra – ınsanııat pen saıtanııat nekesinen týǵan qos shahar. Onyń aty tarıhta kúnáharlar kenti dep máńgilik bádizdelip qalady.
Tozaqy tastardyń astynda qalǵan tozǵan qalalar adamzat sanasynda uly eskertý bolyp saqtalary haq. Luttyń paıǵambarlyq mıssııasy men Ýaqılanyń ýaqıǵasy – eshqashan bitpeıtin ǵıbrat ǵazaly. Ǵ.Jaılybaıdyń varıasııasyndaǵy «Sodom men Gomorra» poemasy – ádebıetimizdiń jaýhar týyndylary sanatyndaǵy salýaly shyǵarma.
