Foto: ruh.kz
Bıliktegi áıelder ındeksi 0-den 100-ge deıingi shkala boıynsha ólshenedi. Ol 7 ólshem kórsetkishin qamtıdy: (1) saıası parıtet, (2) memleket basshysy, (3) 1946 jyldan bergi memleket basshysy, (4) mınıstrler kabıneti, (5) ulttyq zań shyǵarýshy organ, (6) ulttyq zań shyǵarýshy organ kandıdattary, (7) jergilikti zań shyǵarýshy organ. Indeks áıelderdiń yqpalyn nemese saıası qalaýyn emes, olardyń ókildik deńgeıin baǵalaıdy.
Indeks toqsan saıyn múmkindiginshe jańa ári jalpyǵa qoljetimdi derektermen jańartylyp otyrady. Memlekettiń salystyrmaly dárejesiniń joǵarylaýy nemese tómendeýi mindetti túrde barlyq nemese kez kelgen kórsetkish boıynsha áıelder ókildiginiń jaqsarǵanyn nemese nasharlaǵanyn bildirmeıdi. Alaıda memlekettiń jıyntyq kórsetkishi áıelder ókildigi baǵanynyń bireýinde nemese birnesheýinde ózgergenin kórsetedi. Saıası parıtet – bıliktegi áıelder ókildiginiń jıyntyq kórsetkishi. Eń joǵarǵy 100 ball úkimettiń barlyq deńgeıinde keminde 50 paıyz áıelderden turatynyn bildiredi.
Zertteý derekterine súıene otyryp, berilgen tómendegi grafıkada 193 eldiń tek 25-nde ǵana memleket nemese úkimet basshysy áıel bolsa, 15 elde mınıstrler kabınetiniń quramy kem degende 50 paıyz áıelderden turatyny, 6 memlekette Parlamenttegi áıelder sany 50 paıyzdan kem emes ekeni kórsetilgen.
Derekkóz: 2024 jylǵy bıliktegi áıelder ındeksi
Esep derekterinde áıelderdiń saıası múmkindikteri men quqyqtaryn qamtamasyz etý salasynda kósh bastap turǵan bes memlekettiń qataryna Islandııa, Andorra, Meksıka, Fınlıandııa, Norvegııa elderi engen.
|
Memleket |
Indekstegi kórsetkish |
||||||
|
Saıası parıtet |
Mem-leket basshysy (qazirgi) |
Mem-leket basshysy (1946 j. beri) |
Mı-nıstr-ler kabı-neti |
Ult tyq zań shy-ǵarýshy organ |
Ult-tyq zań shy-ǵarýshy organ kan-dıdaty |
Jer-gilikti zań shyǵarý-shy organ |
|
|
Islandııa |
86 |
áıel |
3 |
50% |
48% |
derek joq |
51% |
|
Andorra |
73 |
er |
0 |
50% |
50% |
48% |
41% |
|
Meksıka |
73 |
er |
0 |
42% |
50% |
52% |
48% |
|
Fınlıandııa |
71 |
er |
4 |
63% |
50% |
43% |
40% |
|
Norvegııa |
71 |
er |
2 |
53% |
65 |
49% |
41% |
|
Qazaqstan |
23 |
er |
0 |
14% |
21% |
23% |
31% |
|
Qyrǵyzstan |
14 |
er |
1 |
13% |
21% |
derek joq |
derek joq |
|
О́zbekstan |
30 |
er |
0 |
5% |
31% |
41% |
derek joq |
|
AQSh |
30 |
er |
0 |
33% |
29 |
29 |
derek joq |
|
Tájikstan |
20 |
er |
0 |
14% |
27% |
20% |
derek joq |
|
Túrikmenstan |
17 |
er |
0 |
6% |
26% |
derek joq |
22% |
|
Reseı |
9 |
er |
0 |
5% |
17% |
derek joq |
derek joq |
Derekkóz: 2024 jylǵy bıliktegi áıelder ındeksi
1946 jyldan bastap saılanǵan jáne taǵaıyndalǵan memleket nemese úkimet basshylary baǵanynda 1946 jyldyń 1 qańtary men 2024 jyldyń 20 tamyzy aralyǵyndaǵy áıel memleket jáne úkimet basshylarynyń sany berilgen. Mamandar Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin álem táýelsizdik qozǵalystarynyń tolqynyn bastan ótkergen kezde jáne BUU-ǵa múshe 193 memleketti ǵana qamtıtyn áıel memleket nemese úkimet basshylaryn esepke alǵan.
Qazaqstannyń ındekstegi jalpy kórsetkishi basqa 193 elmen salystyrǵanda ortasha deńgeıden tómen. Onyń basty sebebi – memlekettik basqarý júıesiniń barlyq tarmaǵyndaǵy áıelderdiń saıası ókildigi men qatysý deńgeıiniń tómen bolýy. Zertteý derekterinde kórsetilgendeı postkeńestik memleketter ishinde 4 elde áıel memleket basshysy bar – Grýzııa, Moldova, Latvııa, Lıtva.
Jalpy alǵanda, zertteýler kórsetkendeı áıelder kóshbasshylyǵy ýaǵdalastyqty, teńdikti jáne turaqtylyqty qamtamasyz etedi. Al áıelder zań shyǵarýshy organdardyń aıtarlyqtaı bóligin qurasa (kem degende 25-30 paıyz), olar qalyptasqan qaǵıdalar men saıası kún tártibine qatysty óz ustanymdaryn alǵa tarta bastaıdy.
Qorytyndylaı alǵanda, esepte áıelderdiń bıliktegi ınklıýzııasy turaqtylyq pen damýǵa oń yqpal etetini atap ótilgen. Zertteý málimetteri genderlik teńdik máselesi boıynsha jahandyq tendensııany baǵalaýda mamandarǵa, ǵalymdar men sarapshylar qaýymyna qosymsha kómekshi qural bola alady.
Aınur ABAIQYZY,
Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń sarapshysy
