Bıyl qazaqtyń kórnekti jazýshysy, dramatýrg, pýblısıst, qazaq ádebıetiniń negizin qalyptastyrýshylardyń biri, Ertis-Baıan óńiriniń týmasy Júsipbek Aımaýytulynyń týǵanyna 135 jyl toldy. Tulǵanyń mereıtoıyna oraı J.Aımaýytuly atyndaǵy Pavlodar oblystyq qazaq mýzyka-drama teatrynyń uıymdastyrýymen «Ar aldaspany Aımaýytov» atty respýblıkalyq ǵylymı konferensııa ótti.
Konferensııa jumysyna KSRO Halyq ártisi Asanáli Áshimov, M.Áýezov atyndaǵy Qazaq ulttyq drama teatrynyń dırektory Erkin Jýasbek, Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi Muhtarhan Manap, ónertaný doktory, T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasynyń professory Baqyt Nurpeıis, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, júsipbektanýshy Aıman Zeınýlına, Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń oqytýshysy Muhıt Omarov, qalamger Serik Elikbaı, aqyn, jazýshy Saılaý Baıbosyn, baıanaýyldyq ólketanýshy Ramazan Nurǵalıev, J.Aımaýytulynyń shóberesi (jıenshary) Pavel Aımaýytov qatysyp, tulǵanyń ulttyq teatr ónerin damytýǵa sińirgen eńbegi jaıynda óz bilgenderimen bólisti.
«Áıgili jerlesimizdiń Baıanaýyl jerinen túlep ushyp, qazaq rýhanııaty men mádenıeti úshin jasap ketken jaqsylyǵyn áldebir dúnıemen ólsheý múmkin emes. Ǵalym retinde ómirinde atqarǵan isteri bir tóbe. Al ult joqshysy, halyq pedagogıkasynyń sheberi, pýblısıst, dramatýrg retinde atqarǵan eńbekteriniń jemisin búgini urpaq áli de kórip, sezinip otyr», dedi Pavlodar oblysy ákiminiń orynbasary Aıgúl Málikova quttyqtaý sózinde.
Is-sharada Alash qaıratkeriniń Qazaq teatr ónerine engizgen jańalyǵy, dramatýrgııadaǵy shyǵarmashylyq qyry, tulǵanyń ómirine qatysty tyń málimetter baıandalyp, júsipbektaný máseleleri talqylandy.
«Búgingi qoǵam – kitap oqymaıtyn qoǵam. Demek osy oraıda teatrdyń eńbegi erekshe. Al kitap oqymaıtyn, keıipkerdi tanymaıtyn adamǵa sol shyǵarmany sahnalaý ońaı emes. Teatrda prozalyq shyǵarmalardy somdaý – óte mańyzdy. Bul baǵytta úlken jumys atqarylýy kerek. Júsipbek Aımaýytulynyń «Aqbilek» shyǵarmasy – búgingi kúnniń ózekti máselesin kórsetetin, oı týdyratyn shyǵarma», dep oı bólisti M.Áýezov atyndaǵy Qazaq ulttyq drama teatrynyń dırektory Erkin Jýasbek.
J.Aımaýytulynyń rejısserlik jumysyn onyń jazýshylyǵynan, ustazdyǵy men boıyndaǵy ózge qasıetterinen bólip qaraý múmkin emes. Eger rejısserge ári pedagog, ári psıholog, ári uıymdastyrýshy retinde qarasaq, onda osylardyń barlyǵy qalamgerdiń bir basynda toǵysqan. Jazýshy bilim muhıtynyń tereńine súńgigen saıyn tasqyndaǵan talantynyń barlyq qyry saf altyndaı jarqyrap kórindi. Ádebıettiń kók aıdynynda eskegin qulashtaı siltegen maıtalman sýretker teatr ónerine de óshpesteı qoltańbasyn qaldyrdy.
О́nertaný doktory B.Nurpeıis shyn máninde qazaq teatrynyń paıda bolýy Júsekeńniń 1915 jyly 15 aqpanda Semeıde sahnalaǵan «Birjan – Sara» spektaklimen baılanysty ekenine toqtaldy.
«1958 jyly QazKSR Ǵylym akademııasynyń sol kezdegi Til jáne ádebıet ınstıtýtyndaǵy folklor bólimin basqaryp júrgen M.Áýezovten ulttyq teatr ónerin zertteýdi qalaı bastaý kerektigi jaıynda aqyl-keńes alýǵa barǵan teatr zertteýshisi Baǵybek Qundaqbaıuly ulttyq sahna óneriniń alǵashqy qadamdary J.Aımaýytuly esimimen tyǵyz baılanysty ekenin kemeńger jazýshynyń óz aýzynan estigenin jazǵan bolatyn. Ǵalym bul ispen aınalysqany úshin partııa tarapynan qýǵyndalyp, sógis alǵan. Tek keıin, jarııalylyqtyń otty lebi eskennen keıin baryp, bir kezderi atyn ataı almaǵan Alash arysynyń pesalaryn jınaqtap, onyń alǵashqy teatr rejısseri bolǵandyǵy týraly ǵylymı maqalasyn jarııalady. Osy jınaqtyń alǵysózinde B.Qundaqbaıuly 1915 jyldyń 13 aqpanynda Semeıde qoıylǵan «Birjan – Sara» aıtysynyń sahnalyq nusqasyn jasap, sahnaǵa shyǵarǵan J.Aımaýytulynyń rejıssýrasyna toqtalǵan. Odan ári: «Muǵalimder semınarııasynyń stýdenti J.Aımaýytuly áıgili «Birjan – Sara» aıtysynyń Qazanda basylǵan nusqasyn sahnaǵa beıimdep, ulttyq topyraqta kórkemdik talapqa tolyq jaýap bergen tuńǵysh spektakldiń qoıylýy – erekshe mádenı-rýhanı qubylys. Bul – ulttyq sahna óneriniń týǵan kúni. Biz de endi qazaq teatrynyń tarıhyn 1926 jyldan emes, 1915 jyldan bastaǵanymyz jón. Tarıhı da, ǵylymı da shyndyq osy», dep resmı pikirin bildirgen. Aımaýytuly 1921 jyly Semeıdegi gýbernııalyq trýppanyń sahnasynda M.Áýezovtiń «Eńlik – Kebek» tragedııasynyń ekinshi nusqasyn qoıǵany, al 1925 jyly «El qorǵany», keıinirek «Shernııaz», «Sylań qyz» pesalaryn sahnaǵa shyǵarǵany týraly málimetter bar. Sondyqtan biz ony qazaq teatr óneriniń tuńǵysh rejısseri dep aıtýǵa tolyq quqylymyz», dedi ónertanýshy.
Al S.Toraıǵyrov ýnıversıteti úshtuǵyrly til kafedrasynyń meńgerýshisi, júsipbektanýshy ǵalym Aıman Zeınýlına Alash arysynyń dramatýrgııadaǵy qyry jaıynda baıandady. Aıtýynsha, ǵalymdar osy ýaqytqa deıin qalamgerdiń 10-ǵa jýyq dramatýrgııalyq shyǵarmasy bar dep eseptep kelgen. Jýyrda tabylǵan arhıvtik qujattardan Júsekeńniń teatrǵa arnap 25-ten astam shyǵarma jazǵany anyqtalǵan. Sondyqtan dramatýrgtiń bul turǵydaǵy eńbekteri áli de zerdeleı túsýdi qajet etedi.
«Aqbettaý» jýrnalynyń redaktory Saılaý Baıbosyn daryn ıesiniń áýletine qatysty tyń derekter usyndy. Keıingi ýaqytta júsipbektaný salasynda jazýshynyń ata-tegine qatysty biraz dúnıeniń nazardan tys qalyp jatqanyna qynjylys tanytty.
– Aımaýytuly áýletiniń Dándebaı mekenine Omby general-gýbernatorynan úı salý úshin aǵash kesip alýǵa ruqsat suraǵany týraly hat saqtalǵan. Júsipbektiń atalary dáýletti bolǵanyn 1897 jylǵy sanaqtan da ańǵaramyz. Onda ákesi Oımaýytta 276 jylqy, 167 iri qara, 43 túıe, 749 qoı-eshki bar delinedi. Kedeı adamda mundaı baılyq bola ma? Oımaýyttyń ózi bolys bolyp, el basqarý isine aralasqan. Budan bólek Júsekeńniń sazgerligin, qoǵam qaıratkeri retindegi eńbegin, taǵy basqa qyrlaryn tereńnen zertteý qajet», dedi qalamger.
Júsekeńniń jıenshary, búginde Reseıdiń Kemer oblysynda turatyn Pavel Aımaýytov Alash ardaqtysynyń úlken uly Bektur jaıynda estelikter órbitti. «Naǵashy atam Bektur Aımaýytulynyń jarqyn beınesi meniń esimde áli kúnge saqtaýly. On jyl lagerde azap shegip, Reseı jerinde kóptegen jaıtty basynan ótkergen. Men Rımma esimdi qyzynan týǵanmyn. Bala kezimizde ár demalysta atamyzdyń úıine baryp turatyn edik. Bektur atamyz óte baýyrmal boldy, bizdi jaqsy kórdi. Sýretti keremet salatyn. Qolynan kelmeıtini joq, bes saýsaǵynan óner tamǵan jan-tuǵyn. Bizdi kishkentaıymyzdan jazýǵa, oqýǵa úıretti. Sportqa da beıimdep, alǵash ret aǵam Sergeı ekeýmizge boks qolǵabyn kıgizip judyryqtastyrǵany da esimde. Bizdi er minezdi etip tárbıeleýge tyrysty. Alaıda ol óziniń ata-anasy jaıynda múlde tis jarmaıtyn, biz úshin jabyq taqyryp bolatyn. Qazaqstan memleketi táýelsizdik alǵan soń, atamyz tarıhı Otanyna kóship ketti. Biz anamyzben birge kelip, áýeli Qaraǵandyda, keıin Almatyda atamyzdyń úıinde boldyq. Atamyz estelikter jazyp júrgeninen de habardar boldym», deıdi Pavel.
Konferensııada Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń oqytýshysy Muhıt Omarov, Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi Muhtarhan Manap, baıanaýyldyq ólketanýshy Ramazan Nurǵalıev dramatýrg eńbegi jaıynda jan-jaqty derekter baıandady.
Atap óterligi, jazýshynyń týǵan jeri Áýlıeli Qyzyltaý – topyraǵy quıqaly jer. Munda ǵulama Máshhúr Júsip, satıranyń sardary Qadyr Taıshyqov, Abylaıdyń bas batyrlarynyń biri Shotana batyr, aqyn Saqaý Máýkeuly, ataqty at synshysy Kúreńbaı Bekuly, iri din qaıratkeri, Kókiltash medresesiniń túlegi Qalımolla Jantoqauly, ózge de qazaqqa aty málim tulǵalar dúnıege kelgen. Bul jerden 18 shaqyrym jerde ataqty kúresker aqyn Mádı Bápıulynyń (Qaraǵandy oblysynyń Egindibulaq aýdany men Júsipbek aýylyn Túndik ózeni bólip tur), Áýlıeli Saryóleń jaqta alashordashy Sálemhat Kúlenovtiń dúnıege kelgen jeri bar.
Pavlodar oblysy
