«Ertistiń jaǵasyna Kúz jaıǵasty,
Jer muzdap tabanymnyń syzdaıdy asty.
Artyna qaraı-qaraı jaz da ketti-aý,
Alysqa uzatylǵan qyzdaı jaqsy».
Osyndaı ádemi óleńderin oqyǵannan keıin:
«Kóktem týraly óleńderiń az. Jaz týraly da jazbaısyń. Qysta týǵan ekensiń, biraq qys týraly da kóp jazbaısyń. Nelikten kúz týraly óleńderiń kóp?», dep suradym.
«Meniń jan dúnıeme úılesetin mezgil – kúz», dedi Qalqaman. «Kúzdi kóp jazdym, áli de jazatyn sııaqtymyn. О́ıtkeni kúzdi saǵynamyn, kúz kelgende balasha qýanamyn. О́skemen men Altaıdyń kúzin kórgeli, kúzge degen sezimim kúsheıe tústi. Endi oǵan Esil boıyndaǵy erte kúzdiń boıaýy qosylatyn shyǵar. Tipti ózim de óleńderimniń ishinen ózgeshelik sezine bastaǵandaımyn».
– Múmkin ol kemeldenýińe baılanysty bolar?
– Jasymyz qyryq beske keldi, shyn máninde, ishteı kóp nárseni moıyndadym. Ýaqytty, álsizdikti, jastyqty, mahabbatty moıyndaý dep tereńirek jaýap berýge bolady. Sonyń bári búgingi kózqarasymmen basqasha qalyptasyp, bárine jaýap berý kerek bolǵan sııaqty sezimde júrmin. Jazdy – jastyq shaqqa, kóktemdi – mahabbatqa teńep jatamyz. Kúzde oıǵa, tereńdikke boılap, jalǵyzdyqqa boı aldyryp, jan dúnıeńdi qanaǵattandyratyn jaqsy dúnıelerdi kútesiń. Tipti jaqsy óleń jazbaǵan kúnniń ózinde jaqsy dúnıeni izdep júrip oqısyń osy mezgilde. Kún shyǵystan atyp, batysqa batady, táýligine jıyrma tórt saǵat ta esh ózgermegenmen, kúzdi jan dúnıege kerek ózgeshelikterdi izdep tabatyn ýaqytqa uqsatamyn.
– Kúz týraly óleńderińde oınaqy joldar da kezdesip qalady ǵoı:
«О́zgeshe sarǵysh nuryń – jannyń kúıi,
О́zdi-ózi sybyrlasar jańbyr jıi.
Bıleıdi japyraqtar jel sazymen,
O, Netken, Tangoǵa uqsas Taǵdyr bıi!..» deısiń.
Jalǵyzdyqty da kóp qamtıtyn sııaqtysyń. Biz biletin Qalqamannyń jan-jaǵy topyrlaǵan dos-jaran, án-kúı sııaqty edi. Al sonda óleńderińe jalǵyzdyq stıhııasy qaıdan kelip júr?
– Kúz – jalǵyzdyq, ekeýi egiz dúnıe. Kúzdi tek mezgil dep qana jaqsy kórmeımin-aý osy. Kúzge mezgil dep qana qarasam, jekkórip ketýime sebep te bar. Nege deseńiz, kúzde meniń anam qaıtys boldy. Joq, olaı emes ekenin de ishim sezedi. Kúzdegi sezim, muń, adamnyń jan dúnıesi eseıip, eseıgen saıyn ishki mýzykasy qabattasady emes pe. Biz ádette jalǵyzdyqty jarsyz, dossyz soqa bas dep esepteımiz ǵoı. Qudaıǵa shúkir, ol jaǵynan baqytty adammyn. Otbasym jaǵynan da, dostarymnyń arasynda da shúkir etetinim kóp. Jalǵyzdyqty ańsaıtyn sebebim, jalǵyzdyq – jalǵandyqtan qutqaratyn sııaqty… Qalqamannyń myna sózderinen keıin «Moıyndaý» dep atalǵan óleń kitabyn qaıta paraqtaı bastadym. Men aýdarǵan paraqtar kúzgi japyraqtar sııaqty sýdyr-sýdyr etedi. Kenet jel turyp, paraqtar odan da qatty sýdyrlap ketti. Beıne bir basqa taqyryptar týraly jazylǵan óleńder: «Bizdi nege oqymaısyń?» dep shýlasa jónelgen sekildi. Kúz kúnderindeı salqyn qabaq tanytyp, men de qytymyrlana tústim. Sebebi jaýyn-shashyn kóp bolǵan jyldary japyraqtar da kesh túsedi. Biraq basqasy basqa, al kúzde lırıkaǵa kóp oryn bola bermeıdi.
